(Mekong Delta pays a high price from sang mining)
Le Dinh Tuyen – Bình Yên Đông lược dịch
Mekong Eye -1 May 2023
Sự cần thiết của cát để xây đường sá và hạ tầng cơ sở ở Viêt Nam gia tăng nhanh chóng với một vài giới hạn khi đất và nhà bị mất.
ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG, VIỆT NAM (ĐBSCL) – Những dấu vết còn lại của Long Phú Thuận, một cù lao nhỏ trên sông Mekong trong tỉnh Đồng Tháp của Việt Nam chỉ còn thấy trong các bản đồ cũ.
Hầu hết cù lao nhỏ thuộc về ông Lê Văn Phi, một nông dân 70 tuổi. Ngược lại năm 1976, ông khám phá cùa lao và biến 0,4 hectares thành đất canh tác. Ông trồng bắp, đậu nành và ớt trong mùa khô, và lúa trong mùa lũ.
Sau nhiều năm trúng mùa liên tiếp, giá đất trên cù lao tăng vọt gấp 10 lần cao hơn đất canh tác ở trên bờ. Điều nầy thuyết phục ông bán 7 hectares đất của ông trên bờ để mua 1 hectare khác trên cù lao.
“Ai có thể ngờ, sau đó, họ cho phép khai thác quá nhiều cát và toàn thể cù lao bị sạt lở từ từ,” Phi vừa nói vừa thở dài. “Khoảng năm 2012, người dân trong vùng thường cùng nhau để bắt những người khai thác cát bất hợp pháp và đánh nhau đến chảy máu.”
“Rồi những người buôn lậu đó và một số lãnh đạo huyện bảo vệ cho họ đi tù.
Ngay sau đó, chánh phủ ngưng việc khai thác cát bất hợp pháp ở trong làng, nhưng thay vào đó bắt đầu cấp giấy phép khai thác.
Đến năm 2014, Long Phú Thuận biến mất. Cái còn lại là tiếng gầm rú của máy móc khi những người khai thác cát tiếp tục xúc cát từ đáy sông.
Mặc dù những nỗ lực để hạn chế việc khai thác cát quá mức trong những năm gần đây, kể cả việc cấm xuất cảng cát trong năm 2017, sự cần thiết tăng trưởng và phát triển hạ tầng cơ sở cấp bách của ĐBSCL có nghĩa là cung không thể đuổi kịp cầu.
Tình trạng thiếu hụt đã đẩy giá cát thủng nóc nhà, làm đầy túi của các băng tội phạm trong khi đục khoét nền nhà của người dân địa phương và ăn đi đất canh tác của họ.
Cư dân ĐBSCL đã chống đối việc khai thác cát trong nhiều năm, nhưng không có hiệu quả bao nhiêu. Chỉ hồi tháng 12, sụt lún đã nuốt 5 hectares đất canh tác trong chốc lát ở ấp Bình Thuận tỉnh Vĩnh Long.
Ngay sau đó, một máy xáng chạy đi giữa tiếng la hét của người địa phương giận dữ. 13 nhà đổ xuống sông và 109 người mất nhà ngày hôm đó.
“Họ đã lấy cát đi ngày đêm trong nhiều thập niên. Võ Minh Thảo, người vừa mất nhà, nói trong một đoạn phim tự ghi hình. “Nay, tất cả nhà cửa, đồng ruộng và vườn tược của người dân đã bị hủy hoại.”
Hai ngày sau, Ủy ban Nhân dân tỉnh ngưng việc khai thác cát ở trong vùng.
Phạm vi của vụ sụt lún tháng 12 năm 2022 ở ấp Bình Thuận 1 tỉnh Vĩnh Long. [Ảnh: lê Đình Tuyển]
5 hectares đất bị mất trong vũ sụt lún đất tháng 12 năm 2022 ở ấp Bình Thuận 1 tỉnh Vĩnh Long. [Ảnh: Lê Đình Tuyển]
Sụt lún xảy ra trong tỉnh Vĩnh Long hối tháng 12 năm 2022. 13 nhà chìm xuống sông và 109 người mất nhà như hậu quả. [Ảnh: Lê Đình Tuyển]
“Nó đáng sợ vì có 2 đấu hiệu cảnh báo của sự sụt lún sắp xảy ra,” Nguyễn Hữu Thiện, một chuyên viên độc lập về sinh thái của ĐBSCL, nói. “Nó cho thấy rằng đáy sông đã bị rỗng rất lâu.”
ĐBSCL ngày nay là kết quả của 6.000 năm bồi lấp của đất bồi và cát từ thượng lưu. Ngày nay, sạt lở bờ sông và ven biển lan tràn trên khắp đồng bằng vì thiếu bùn đất và và cát. Thủ phạm là các đập thủy điện ngăn chận dòng chảy, cùng với khai thác cát tràn lan trong sông Mekong, nhất là ở Cambodia và Việt Nam.
Tính đến năm 2021, có 621 điểm sạt lở dọc theo bờ sông ở ĐBSCL dài tổng cộng 610 km, theo Tổng cục Ngăn ngừa và Kiểm soát Tai họa thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
Không có dữ kiện tổng thể về số đất bị mất trong nhiều năm. Các nguồn chánh thức nói ĐBSCL đang thu hẹp khoảng 500 hectares mỗi năm do sạt lở, hay tương đương với 715 sân túc cầu.
Cái giá xã hội rất lớn lao. Chỉ trong 5 năm từ 2018 đến 2022, gần 2.500 nhà trong các tình An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Vĩnh Long và Cà Mau đã bị cuốn trôi, gây thiệt hại ít nhất 304 tỉ đồng (12,9 triệu USD).
Khoảng 20.000 gia đình trong 5 tỉnh nầy nay đang sống trong vùng dễ sụt lún và cần được dời chỗ.
“Nếu không có những giải pháp đồng bộ trong việc quản lý khai thác cát ngay bây giờ, trong tương lai, với ảnh hưởng gia tăng của các đập thủy điện, sự thiếu hụt cát sẽ nghiêm trọng hơn vì sạt lở sẽ mạnh và nghiêm trọng hơn,” Nguyễn Văn Tiên, Phó Tổng cục trưởng của Tổng cục Ngăn ngừa và Kiểm soát Tai họa, nói.
Dữ kiện của Ủy hội Sông Mekong cho thấy khoảng 6,96 triệu tấn cát được bồi lắng trong ĐBSCL mỗi năm. 93% đi ra biển. Trong lúc đó, số cát khai thác hàng năm có thể lên đến 40,2 triệu tấn có nghĩa là mỗi năm, ĐBSCL thiếu hụt gần 39,6 triệu tấn, theo ước tính của WWF.