Nhân quyền và lợi ích của doanh nghiệp

Trịnh Hữu Long 

07/7/2025

Mối quan hệ nhạy cảm với các chính quyền độc tài khiến cho các công ty công nghệ như Facebook và Google gần như không thể tiếp xúc với các tổ chức xã hội dân sự. Ảnh: Dado Ruvic/Reuters.

Ở nước ta, hai chữ nhân quyền hãy còn mới mẻ với đa số công chúng, chứ đừng nói gì tới chuyện đánh giá tác động nhân quyền của một doanh nghiệp. 

Ấy vậy nhưng trên thế giới, việc đánh giá tác động nhân quyền đã trở thành thủ tục thường thấy trong hoạt động lập pháp, triển khai dự án của chính phủ, lẫn hoạt động của các doanh nghiệp. Ai mà đi đánh giá tác động nhân quyền của một doanh nghiệp? Có, chính bản thân doanh nghiệp đó, đối tác của họ, và các tổ chức độc lập. 

Tôi có dịp được tham gia một dự án như vậy với hai tổ chức ARTICLE 19 và Ranking Digital Rights (RDR), với tư cách là đại diện của Sáng kiến Pháp lý Việt Nam, cơ quan chủ quản của Luật Khoa tạp chí. 

Dự án này là lần đầu tiên hoạt động của Facebook ở Việt Nam được một nhóm xã hội dân sự Việt Nam đánh giá. Trước đây, việc này thường do các công ty ở Singapore làm. (Tôi có gặp đại diện của một trong những công ty như vậy, tên là BSR, trong khuôn khổ dự án này.)

Trước khi bắt tay vào triển khai thì tôi được đưa đi tập huấn về phương pháp đánh giá CLARITI do RDR phát triển. Chuyện thú vị là khi ngồi nghe các chuyên gia từ Đài Loan và Miến Điện chia sẻ, tôi nhận ra nhiều doanh nghiệp ở các nước này đua nhau để được xếp hạng cao trong các bản đánh giá tác động nhân quyền. Chuyện đánh giá, tưởng như làm cho vui vậy, hóa ra lại có tác động không nhỏ tới hành vi của các doanh nghiệp được đánh giá. Dĩ nhiên, chuyện này ở ta thì còn lâu mới có. 

Kết quả đánh giá mà tôi làm cùng với hai chuyên gia Việt Nam – Hoàng Minh Trang và H’ Bdap Krong – được công bố vào cuối tháng 5/2025, cho thấy tác động khá tiêu cực của Facebook đối với nhân quyền ở Việt Nam. [*] Không những Facebook đang đồng lõa với chính quyền Việt Nam trong việc kiểm duyệt nội dung, mà họ còn thất bại trong việc kiểm soát những thông tin gây hại như thông tin về lừa đảo và buôn người. Đồng thời, các thuật toán của Facebook đang tạo điều kiện thuận lợi cho các diễn ngôn tuyên truyền của chính quyền và các loại nội dung giải trí, nhưng lại hạn chế tương tác của các tiếng nói độc lập. 

Cũng thông qua dự án này mà chúng tôi có dịp hiểu hơn về các sắc thái khác nhau của cộng đồng doanh nghiệp công nghệ, nhất là ở Đông Nam Á. Mối quan hệ nhạy cảm với các chính quyền độc tài khiến cho các công ty công nghệ như Facebook và Google gần như không thể tiếp xúc với các tổ chức xã hội dân sự.

Trong khi đó, một số hiệp hội của các doanh nghiệp công nghệ lại sốt sắng hơn trong việc gặp gỡ với các chuyên gia và tổ chức xã hội dân sự. Chúng tôi có nhiều dịp được họp online chung với các doanh nghiệp công nghệ như Facebook và Google (và cùng với hàng chục công ty khác nữa trong cùng phiên thảo luận) thông qua cơ chế Sáng kiến Mạng lưới Toàn cầu (GNI).

Nhân quyền, suy cho cùng vẫn là một chuyện thứ yếu ở khắp nơi trên thế giới. Ở đâu đi nữa, tiền bạc và lợi ích vẫn là thứ người ta quan tâm hơn cả. Đánh giá tác động nhân quyền, do vậy, cũng không biết tác động được đến hành vi của những đại công ty như Facebook tới đâu. Chỉ biết rằng, một khi tôn trọng nhân quyền gắn với lợi ích của doanh nghiệp, nhân quyền sẽ có địa vị quan trọng hơn trong hoạt động của họ. Cách tiếp cận kinh doanh và nhân quyền của phương pháp CLARITI này chính là nhắm tới điều đó.

https://luatkhoa.com/2025/07/nhan-quyen-va-loi-ich-cua-doanh-nghiep/