Từ “hiện thực” đến “hành động”: Quad tăng cường hợp tác để đối phó Trung Quốc

Để cân bằng quyền lực với một Trung Quốc đã “trỗi dậy”, Quad tăng cường hợp tác về công nghệ, an ninh hàng hải và phát triển cơ sở hạ tầng.

Phan Thanh Trường

01/09/2025

Bài dự thi "Từ “hiện thực” đến “hành động”: Quad tăng cường hợp tác để đối phó Trung Quốc" - (C): Vietnam Strategic Forum

Kể từ khi được tái khởi động vào năm 2017, nhóm Đối thoại An ninh Bốn bên (Quad) đã tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực, và một trong những động lực cho việc này là nhằm ứng phó hiệu quả hơn với Trung Quốc. Xem xét một số hoạt động hợp tác điển hình của Quad dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực sẽ giúp soi chiếu động lực cho sự gắn kết của nhóm tiểu đa phương này trong việc đảm bảo an ninh và cân bằng quyền lực, đặc biệt là trước sự “trỗi dậy” mạnh mẽ của cường quốc khu vực.

Sự hình thành và phát triển của Quad dưới góc nhìn chủ nghĩa hiện thực

Theo chủ nghĩa hiện thực (realism), việc tập hợp lực lượng và hợp tác giữa các quốc gia được thúc đẩy từ mối lo ngại về an ninh quốc gia và tương quan quyền lực của chúng trong hệ thống quốc tế. Khi xuất hiện các mối đe dọa về an ninh, các quốc gia xác định rõ hơn mối quan hệ bạn - thù để từ đó hình thành quan hệ hợp tác hay xung đột với các quốc gia khác. Với mục đích “tự cứu” (self-help), các quốc gia củng cố tiềm lực quân sự và thắt chặt các quan hệ hợp tác nhằm hóa giải nguy cơ an ninh chung.

An ninh và cân bằng quyền lực (balance of power) là động lực cho hợp tác giữa các quốc gia. Vì thế, sự bền vững của một tập hợp lực lượng được quyết định bởi tương quan lợi ích và tương đồng giữa các quốc gia khi nhìn nhận về mối đe dọa chung, cũng như mối quan hệ quyền lực giữa các nước tham gia. Hình thái hợp tác và nguyên tắc hợp tác cũng phản ánh tương quan lực lượng giữa các quốc gia thành viên cũng như mức độ ưu tiên của họ đối với sự hợp tác đó.

Trong một hệ thống quốc tế vô chính phủ (anarchy), các quốc gia luôn trong trạng thái đề phòng lẫn nhau và theo đó củng cố quyền lực nhằm duy trì vị thế và tương quan lực lượng có lợi cho mình. Sự nguyên trạng (status quo) của trật tự thế giới có tính chất không ổn định, vì thế giữa các cường quốc luôn tồn tại sự cạnh tranh chiến lược. Sự “trỗi dậy” từ một cường quốc xét lại (revisionist power) sẽ gây xáo trộn trong hệ thống và đe dọa nền hòa bình. Do đó việc hình thành liên minh giúp các nước tái cân bằng quyền lực và kiềm chế sự vươn lên mạnh mẽ của mối đe dọa đang trỗi dậy.

Tuy nhiên, việc hình thành liên minh quân sự không phải là một lựa chọn được ưu tiên trong chính trị quốc tế hiện đại, vì nó sẽ đem đến nhiều khó khăn do sự tốn kém về kinh tế và nguy cơ thúc đẩy chạy đua vũ trang (arms race). Thêm vào đó, một liên minh quân sự mới thành lập sẽ khiến các quốc gia nghi ngại về sự ổn định của hệ thống quốc tế, gây ra những phản ứng cực đoan và dè chừng từ quốc gia đối lập.

Do đó, các nước có xu hướng hình thành các khối liên kết thân thiện không chính thức. Hình thái cân bằng mềm (soft balancing mechanism) này cho phép các quốc gia linh hoạt hơn trong việc nhận diện và quản lý các thách thức thông qua tận dụng các công cụ phi quân sự như thiết lập thể chế đa phương, tăng cường hợp tác kinh tế - an ninh khu vực,... để hạn chế ảnh hưởng của một hay nhiều quốc gia, qua đó giảm thiểu rủi ro làm tổn hại đến các mối quan hệ chiến lược hoặc lợi ích kinh tế đang tồn tại.

Như vậy, từ lăng kính của chủ nghĩa hiện thực, Quad là cơ chế do một nhóm quốc gia xây dựng nhằm thúc đẩy hợp tác để cân bằng quyền lực với một quốc gia đã trỗi dậy và đe dọa vị thế, lợi ích của các nước thành viên. Việc hình thành Quad là hành vi cân bằng ngoại tiếp (external balancing); và nó được thực hiện song song với việc các thành viên cân bằng nội tiếp (internal balancing) - như tăng cường tiềm lực về kinh tế và an ninh - quân sự.

Lăng kính của “chủ nghĩa hiện thực” cung cấp một góc nhìn mới về hợp tác của Quad. Đặc biệt, dưới lăng kính này, hợp tác về công nghệ, an ninh hàng hải và cơ sở hạ tầng của Quad không đơn thuần chỉ là nỗ lực xây dựng lòng tin mà còn là các tính toán thúc đẩy phát triển những công cụ chiến lược để cân bằng quyền lực, bảo vệ lợi ích quốc gia và ứng phó với các thách thức trong khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Hợp tác về lĩnh vực công nghệ

Công nghệ là lĩnh vực then chốt mà qua đó Quad tập trung cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc. Sau khi khởi xướng cuộc chiến thương mại với Trung Quốc vào năm 2018, chính quyền Trump nhanh chóng chuyển hướng chú ý sang các công ty công nghệ cao và các ngành công nghiệp mới nổi chiến lược của Trung Quốc, bao gồm chất bán dẫn, 5G (thế hệ thứ 5 của công nghệ di động không dây), pin EV (loại pin được sử dụng cho xe điện), AI (trí tuệ nhân tạo), công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học và robot tự động hóa. Mỹ không chỉ áp đặt lệnh trừng phạt đối với các công ty công nghệ cao của Trung Quốc mà còn phối hợp với các thành viên Quad để cấm các dịch vụ 5G của Huawei và ZTE – những công ty công nghệ hàng đầu của Trung Quốc.

Tại Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên theo hình thức trực tuyến của Quad năm 2021, bốn nhà lãnh đạo Quad quyết định thành lập “Nhóm Công tác công nghệ quan trọng và mới nổi” (Critical & Emerging Technology Working Group) để tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác về các tiêu chuẩn quốc tế và công nghệ đổi mới trong tương lai. Tháng 9/2021, Quad tuyên bố sẽ khởi động sáng kiến chuỗi cung ứng chất bán dẫn “để thiết lập bản đồ năng lực, xác định các lỗ hổng và tăng cường an ninh chuỗi cung ứng cho chất bán dẫn và các thành phần quan trọng của chúng”.

Cùng với đó, Mỹ ban hành đạo luật Chip quốc gia, đạo luật cấm bán công nghệ “nhạy cảm” và phối hợp với các đồng minh tại châu Á để hình thành nhóm Chip 4 (gồm Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan) để tận dụng thế mạnh của từng thành viên, từ đó giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong lĩnh vực chất bán dẫn. Tháng 7/2025, Quad đã khởi động một sáng kiến đầy tham vọng mang tên “Sáng kiến Khoảng sản Thiết yếu Quad” (Quad Critical Minerals Initiative) nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định cho các khoáng sản thiết yếu (lithium, niken và than chì được coi là thiết yếu trong các sản phẩm công nghệ cao cấp), hướng tới mục tiêu rộng lớn hơn là tăng cường an ninh kinh tế trong bối cảnh khối lo ngại về các hành động cưỡng ép của Trung Quốc (đặc biệt là thao túng giá cả và hạn chế xuất khẩu các nguồn tài nguyên thiết yếu).

Cùng với đó, Quad đẩy mạnh các chương trình hợp tác nhân lực và giáo dục cao cấp. Trong số đó, nổi bật là Học bổng Hợp tác Khoa học – Công nghệ Quad (Quad Fellowship) - ban đầu dành cho sinh viên STEM, gồm Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật), và Mathematics (Toán học), của bốn nước Quad. Đến năm 2024, các học bổng đã mở rộng sang 10 quốc gia của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Mỗi học viên được cấp khoảng 40.000 USD để theo học thạc sĩ/tiến sĩ tại Mỹ. Bên cạnh đó, Quad còn có các chương trình đào tạo công nghệ như AORA (Asia Open RAN Academy) ở Philippines do Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) tài trợ. Cùng với đó là trung tâm nghiên cứu AI nông nghiệp AI-ENGAGE (Advancing Innovations for Empowering NextGen Agriculture) được thành lập nhằm tăng cường hợp tác nghiên cứu giữa Quad và các quốc gia tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương để phát triển các ngành nông nghiệp của khu vực.

Như vậy, thông qua hợp tác về lĩnh vực công nghệ, Quad đang cố gắng loại bỏ Trung Quốc ra khỏi chuỗi cung ứng và công nghiệp toàn cầu và ngăn chặn sự thống trị về công nghệ của Trung Quốc. Với việc tạo ra các liên minh công nghệ ở khu vực, Quad có thể tạo cho mình một chuỗi cung ứng đủ lớn để cung cấp nguyên vật liệu cần thiết và một thị trường công nghệ thống nhất nhằm cạnh tranh với Trung Quốc.

Hơn nữa, với những chính sách hợp tác về đào tạo nhân lực cho khoa học công nghệ, Quad kỳ vọng tạo dựng được một mạng lưới các nhà khoa học nhằm phục vụ cho sự phát triển công nghệ của các quốc gia trong khối. Những hoạt động này cũng giúp đối trọng với các chính sách đào tạo nhân lực của Trung Quốc như Học bổng Con đường tơ lụa - Silk Road Scholarship (một loại học bổng ra đời năm 2015 dựa trên sáng kiến Con đường Tơ lụa, nhằm đào tạo nhân lực cho các ngành năng lượng tái tạo, AI,...).

Hợp tác về an ninh hàng hải

Thương mại trên biển giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của tất cả các quốc gia, vì nó chiếm đến “90% thương mại của thế giới” và “là tuyến thương mại huyết mạch, liên kết mọi quốc gia trên trái đất”. Do đó, các quốc gia đều quan tâm đến an ninh hàng hải, vì lĩnh vực này có quan hệ mật thiết với an ninh quốc gia theo nghĩa là bảo vệ an toàn thương mại trên biển cũng chính là bảo vệ cho sự phát triển của quốc gia. Do đó, kể từ cuộc đối thoại quan chức cao cấp đầu tiên của Quad 2.0 vào năm 2017, cơ chế này đã coi an ninh hàng hải là vấn đề hợp tác quan trọng hàng đầu.

Hiện nay, các tranh chấp hàng hải ở Biển Hoa Đông và Biển Đông liên quan đến Trung Quốc và các bên liên quan vẫn phức tạp, làm xói mòn an ninh khu vực và gây tổn hại cho các mối quan hệ trong khu vực. Việc Trung Quốc thiết lập các cơ sở quân sự trên các đảo nhân tạo, tăng cường cưỡng bức Philippines tại Biển Đông, xâm nhập vào vùng biển tranh chấp với Nhật Bản tại Biển Hoa Đông khiến các nước liên quan lo ngại về chủ quyền lãnh hải và đe dọa an ninh khu vực.

Sự gia tăng về quy mô và lượng lực không quân, hải quân và lực lượng tuần tra của Trung Quốc cho phép quốc gia này liên tục giám sát và kiểm soát các vùng biển quan trọng như Biển Đông, qua đó thúc đẩy Quad tăng cường hợp tác an ninh hàng hải. Hội nghị Thượng đỉnh Quad 2024 là lần đầu tiên Quad bày tỏ “quan ngại sâu sắc về tình hình tại Hoa Đông và Biển Đông”, “phản đối một cách mạnh mẽ” các hoạt động sử dụng tàu cảnh sát biển và dân quân biển “một cách nguy hiểm” và tái khẳng định lập trường các tranh chấp phải được giải quyết một cách hòa bình dựa trên Công ước Luật Biển 1982 (UNCLOS). Cũng trong hội nghị này, lần đầu tiên Quad khẳng định tính phổ quát và thống nhất của UNCLOS 1982, và Quad cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ luật pháp quốc tế được quy định trong UNCLOS 1982 về giải quyết các thách thức đối với trật tự hàng hải toàn cầu và duy trì an ninh trên biển.

Hoạt động hợp tác của Quad trong lĩnh vực an ninh hàng hải cũng được thể hiện thông qua các cuộc tập trận song phương và đa phương trên các vùng biển trong khu vực. Năm 2019, Australia tập trận song phương với Ấn Độ, Mỹ tập trận song phương với Nhật Bản. Tháng 9/2019, Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ tập trận chung tại vùng biển ngoài khơi thành phố Sasebo của Nhật Bản. Các thành viên của Quad cũng đã triển khai các cuộc tập trận chung tại các vùng biển có tranh chấp với Trung Quốc như Biển Đông và Biển Hoa Đông. Tháng 7/2020, cả 4 thành viên của Quad tham gia diễn tập đa phương, cùng phô diễn sức mạnh gần khu vực Biển Đông, nhằm gửi tới Bắc Kinh thông điệp cứng rắn về việc không khoan nhượng với những yêu sách phi lý về chủ quyền của nước này. Tiếp đó, tháng 4/2021, Quad tập trận chung với Pháp tại vịnh Bengal. Cuộc tập trận này diễn ra ngay sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ khẳng định Quad có vai trò quan trọng trong việc “chống lại ảnh hưởng tiêu cực của Trung Quốc trong khu vực”.

Trong cuộc gặp Quad tại Delaware (Mỹ) vào tháng 9/2024, Tổng thống Biden tuyên bố thành lập cuộc diễn tập cảnh sát biển chung của bốn nước và bày tỏ ủng hộ mở rộng Quan hệ đối tác Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương về Nhận thức trong lĩnh vực hàng hải (Indo-Pacific Partnership for Maritime Domain Awareness). Mặc dù không nêu đích danh Trung Quốc, nhưng Quad đã lên án “các hành động gây hấn và đe dọa ở Biển Đông”, nhằm gửi thông điệp kiên quyết đến Bắc Kinh.

Bên cạnh các cuộc tập trận chung, các thành viên của Quad còn thắt chặt quan hệ giữa các thành viên bằng các cuộc gặp gỡ, trao đổi hoặc các hợp đồng mua bán vũ khí để hiện đại hóa lực lượng quân sự của các thành viên. Tháng 7/2020, Mỹ phê duyệt hợp đồng mua bán vũ khí trị giá 23 tỷ USD cho Nhật Bản, nhằm giúp Tokyo hiện đại hóa lực lượng quốc phòng trước những hành động cưỡng ép của Trung Quốc trên Biển Hoa Đông. Australia và Ấn Độ cũng có những cuộc gặp song phương và cảnh báo về những tranh chấp trên Biển Đông, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giải quyết căng thẳng dựa trên luật quốc tế và tăng cường hợp tác an ninh hàng hải giữa hai nước.

Hợp tác về phát triển cơ sở hạ tầng

Phát triển cơ sở hạ tầng giúp Quad cung cấp một giải pháp thay thế cho Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc. Trong nhiệm kỳ đầu của chính quyền Donald Trump (2017 - 2021), Mỹ, Nhật Bản và Australia đã thành lập Mạng lưới “Blue Dot” (Điểm Xanh) vào năm 2019. Sáng kiến này nhằm đánh giá và chứng nhận các dự án phát triển cơ sở hạ tầng trên toàn thế giới thông qua việc thiết lập một tiêu chuẩn chung về chất lượng dự án bao gồm tính minh bạch, tác động xã hội tích cực và sự quan tâm đến môi trường cũng như tác động đến kinh tế, với mục tiêu là huy động các nhà đầu tư cho các dự án cơ sở hạ tầng ở khu vực. Động lực cho các bước đi này là việc Quad thiết lập các quy tắc phát triển cơ sở hạ tầng, làm suy yếu sức hấp dẫn của BRI - vốn bị Quad coi là thiếu tính bền vững và minh bạch, và đóng vai trò đối trọng với quyền lực mềm của Trung Quốc trong khu vực.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Quad vào tháng 9/2021, các nhà lãnh đạo của Quad công bố quan hệ đối tác cơ sở hạ tầng Quad mới (new Quad infrastructure partnerships) để “phối hợp các nỗ lực của các thành viên, lập bản đồ nhu cầu cơ sở hạ tầng của khu vực và phối hợp về các nhu cầu và cơ hội trong khu vực” và “sẽ hợp tác để cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, trao quyền cho các đối tác trong khu vực bằng các công cụ đánh giá và sẽ thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng bền vững”.

Cùng với đó, lãnh đạo các nước Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia cũng quyết định thành lập nhóm chuyên gia về hạ tầng cấp cao của Quad. Nhóm này sẽ họp thường xuyên để chia sẻ đánh giá về nhu cầu cơ sở hạ tầng khu vực và phối hợp các phương pháp tiếp cận tương ứng để cung cấp cơ sở hạ tầng minh bạch, tiêu chuẩn cao.

Quad cũng sẽ phối hợp hỗ trợ kỹ thuật và các nỗ lực xây dựng năng lực, bao gồm cả với các đối tác khu vực, để đảm bảo các nỗ lực của Quad trong việc đáp ứng nhu cầu cơ sở hạ tầng đáng kể ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Quan hệ đối tác này được kỳ vọng sẽ đóng góp thực chất và làm sâu sắc thêm quan hệ hợp tác công - tư trong khu vực. Một số dự án tiêu biểu về cơ sở hạ tầng của Quad bao gồm: Dự án phát triển mạng 5G - Open Radio Access Network (2023); Dự án cáp ngầm dưới biển ở Micronesia (2023); Dự án trao học bổng cho các chuyên gia về cơ sở hạ tầng - Quad Infrastructure Fellowships (2023); Các dự án về cơ sở hạ tầng y tế trong đại dịch Covid-19, Chuỗi cung ứng năng lượng sạch Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Clean - Energy Supply Chains in the Indo - Pacific 2022),...

Như vậy, sự hợp tác của Quad về cơ sở hạ tầng đã phát triển từ việc “nêu tên và đánh giá xấu” BRI, như chỉ trích các dự án đầu tư của BRI không bền vững về mặt kinh tế, gây nên tình trạng tham nhũng và hối lộ hay tuyên bố BRI đã gán cho các nước sở tại một “chiếc bẫy nợ” (debt trap), thành việc cung cấp một giải pháp nhằm đối trọng với sáng kiến. Quad hiểu được rằng sẽ không hiệu quả nếu chỉ nói “không tốt” về sự phát triển cơ sở hạ tầng của Trung Quốc mà cần phải có những hành động cụ thể để có thể thay thế vai trò của nước này nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về cơ sở hạ tầng của khu vực. Bằng cách hành động cùng nhau và tận dụng lợi thế so sánh của từng nước, Quad không chỉ có thể làm mất uy tín của BRI mà còn cung cấp các giải pháp thay thế trong việc cạnh tranh với Trung Quốc tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

***

Dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực, sự phát triển của Quad minh chứng cho logic cân bằng quyền lực trong quan hệ quốc tế. Trước sự trỗi dậy về kinh tế của Trung Quốc cùng với những hành vi quyết đoán của cường quốc này tại khu vực, Quad đã phát triển thành một cơ chế đối trọng với Trung Quốc, thể hiện qua việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực chiến lược như công nghệ, an ninh hàng hải, và cơ sở hạ tầng.

Dù thực tế là một cơ chế nhằm đối trọng với tham vọng và ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc, trong các văn bản chính thức, Quad chưa từng nêu cụ thể Trung Quốc như một thách thức an ninh đối với từng thành viên của khối. Sự “mơ hồ” này cho phép các thành viên của Quad tránh được những rủi ro từ việc công khai chỉ trích Trung Quốc, đồng thời vẫn có thể duy trì không gian hợp tác với Bắc Kinh.

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.

Phan Thanh Trường hiện là sinh viên chuyên ngành châu Á - Thái Bình Dương tại Học viện Ngoại giao. 

Trường quan tâm đến hệ thống chính trị - xã hội và chính sách đối ngoại của Hàn Quốc. Email liên hệ: truogntt.6a@gmail.com

Nguồn: Từ “hiện thực” đến “hành động”: Quad tăng cường hợp tác để đối phó Trung Quốc