Nguyễn Thị Diệu Linh/VSF
10/11/2025
"... Dự án xây dựng kênh đào của Campuchia vẫn gây tranh cãi về một số vấn đề pháp lý và sự thiếu minh bạch trong thông tin mà quốc gia này thông báo cho MRC. Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận rằng các quốc gia tiểu vùng Mekong vẫn chưa thống nhất về các khái niệm cơ bản nhằm làm cơ sở cho khung pháp lý. Vì vậy, đây không chỉ là bài toán cho riêng Campuchia mà còn cho MRC trong việc thúc đẩy các quốc gia trong khu vực hợp tác và tuân thủ Hiệp định Mekong 1995, từ đó tiến tới quản lý an ninh nguồn nước và điều hòa lợi ích giữa các quốc gia trong tiểu vùng".
Thiết bị xây dựng tại lễ khởi công kênh đào Funan Techo ở tỉnh Kandal, Campuchia, ngày 5/8/2024 - (C): Suy Se/AFP/Getty Images/The Interpreter
Dự án kênh đào Funan Techo hứa hẹn mang lại nhiều lợi ích cho Campuchia, nhưng gây tranh cãi vì có thể thách thức an ninh các quốc gia tiểu vùng sông Mekong và đặt câu hỏi về tính pháp lý của Hiệp định Mekong 1995.
Tổng quan về dự án kênh đào Funan Techno
Được giới thiệu tại phiên họp Quốc hội lần thứ 6 vào ngày 19/5/2023, dự án xây dựng kênh đào Funan Techo mang theo tham vọng to lớn của Campuchia về việc thay đổi ngành hậu cần vận tải. Cụ thể, lãnh đạo nước này kỳ vọng nhiều hàng hoá sẽ trực tiếp đến Campuchia bằng cảng biển ở Sihanoukville hoặc Kampot rồi chuyển tải đến các tỉnh trên hành lang vận chuyển của kênh đào này từ Kampot đến Phnom Penh.
Đồng thời, dự án cũng được coi là một trong những phương tiện để Thủ tướng Hun Manet tạo dựng uy tín và chứng minh năng lực của mình trước Đảng Nhân dân Campuchia (Cambodian People’s Party - CPP) cầm quyền và nhân dân nước này.
Theo công bố, công trình được đầu tư 1,7 tỷ USD, chủ yếu được hỗ trợ bởi Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc. Do đó, công trình này được cho rằng sẽ có tính lưỡng dụng như hầu hết các lĩnh vực khác của Trung Quốc (nghĩa là bên cạnh chức năng về kinh tế - xã hội, dự án này còn được dùng cho mục đích quân sự).
Vấn đề pháp lý liên quan đến Hiệp định Mekong 1995 và trường hợp Campuchia
Tổng quan về Hiệp định Mekong 1995
Hiệp định Hợp tác phát triển bền vững lưu vực sông Mekong (Hiệp định Mekong) được ký vào ngày 5/4/1995 tại Chiang Rai, Thái Lan giữa bốn quốc gia thành viên của Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC), gồm Campuchia, Lào, Việt Nam, Thái Lan.
Nhìn chung, trong nhận thức của các quốc gia thành viên, Hiệp định Mekong được coi là có tính ràng buộc pháp lý như luật pháp quốc tế. Song, thực tế là MRC không có thẩm quyền giám sát các quốc gia hoặc đưa ra hình phạt khi một quốc gia thành viên không tuân thủ mà phải nhờ đến kênh ngoại giao hoặc bên hòa giải thứ ba.
Hiệp định gồm 6 chương, 42 điều, chủ yếu quy định các nguyên tắc nhấn mạnh sự hợp tác bình đẳng, cùng có lợi giữa các quốc gia thành viên, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của từng nước. Đồng thời, hiệp định cũng thiết lập các cơ chế cụ thể để giám sát, quản lý việc khai thác và sử dụng tài nguyên nước trong toàn lưu vực.
Ngoài ra, Hiệp định xác định những lĩnh vực hợp tác trọng tâm, bao gồm: điều phối phát triển lưu vực, quản lý nguồn nước, thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững, thủy điện, thủy sản, giao thông đường thủy, cũng như bảo vệ môi trường và tăng cường năng lực ứng phó với thiên tai.
Các nguyên tắc được áp dụng để phân tích
Điều 5 và Điều 26 của Hiệp định kết hợp với văn bản Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement (PNPCA) được MRC thông qua vào năm 2003 quy định về 3 thủ tục: thông báo (notification), tham vấn trước (prior consultation) và thỏa thuận (agreement). Việc áp dụng các quy trình nào cho các dự án nước phụ thuộc vào 3 yếu tố: loại hình sông, mùa và phạm vi sử dụng nước.
Cụ thể, thông báo là thủ tục cung cấp kịp thời thông tin từ một quốc gia ven sông cho Ủy ban Hỗn hợp về việc sử dụng nước được đề xuất, phù hợp với biểu mẫu, nội dung và quy trình được quy định trong Các quy tắc về Sử dụng nước và Chuyển nước liên lưu vực theo Điều 26.
Tham vấn trước là thông báo kịp thời kèm theo các dữ liệu và thông tin bổ sung gửi tới Ủy ban Hỗn hợp, theo quy định trong Các quy tắc về Sử dụng nước và Chuyển nước liên lưu vực theo Điều 26, nhằm tạo điều kiện cho các quốc gia thành viên khác thảo luận và đánh giá tác động của việc sử dụng nước được đề xuất đối với việc sử dụng nước của họ cũng như các ảnh hưởng khác, làm cơ sở để đạt được thỏa thuận chung.
Thỏa thuận sẽ được Ủy ban Hỗn hợp đưa ra sau quá trình tham vấn và đánh giá trước liên quan đến bất kỳ hoạt động sử dụng nước nào được đề xuất, bao gồm chuyển nước liên lưu vực trong mùa mưa từ dòng chính, cũng như việc sử dụng nội lưu vực hoặc chuyển nước liên lưu vực trong mùa khô để từ đó đạt được việc sử dụng nước tối ưu và ngăn ngừa lãng phí nguồn nước, thông qua sự đồng thuận linh hoạt và thực tiễn, phù hợp với Các quy tắc về Sử dụng nước và Chuyển nước liên lưu vực được quy định trong Điều 26.
Ngoài ra, Điều 7 và Điều 8 của Hiệp định Mekong cũng được áp dụng cho trường hợp của Campuchia. Theo đó, Điều 7 quy định quốc gia thành viên phải chủ động ngăn ngừa, giảm thiểu và khắc phục các tác động gây hại đến môi trường và hệ sinh thái sông Mekong, và nếu bị chứng minh là gây thiệt hại đáng kể cho quốc gia khác, thì phải tạm dừng ngay hoạt động đó cho đến khi được xác định nguyên nhân theo Điều 8.
Trong khi đó, Điều 8 quy định khi một quốc gia ven sông gây thiệt hại đáng kể cho quốc gia khác do việc sử dụng hoặc xả thải vào sông Mekong, các bên liên quan phải xác định nguyên nhân, mức độ và trách nhiệm theo luật quốc tế, đồng thời giải quyết tranh chấp một cách hòa bình và kịp thời theo quy định của Hiệp định và Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Áp dụng các vấn đề pháp lý vào trường hợp Campuchia
Trước hết, các nghiên cứu đều thống nhất rằng MRC chưa có một định nghĩa cụ thể nào về dòng chính và dòng phụ. Thế nhưng, rõ ràng là công trình kênh đào Funan Techo của Campuchia nối liền hai nhánh dòng chính của sông Mekong.
Tuy vậy, trong phát biểu ngày 26/4/2024, Hun Sen, Chủ tịch Thượng viện Campuchia, cho rằng dự án này được tiến hành trên sông Bassac - dòng phụ của sông Mekong. Theo Hiệp định Mekong 1995 và PNPCA, các dự án chuyển nước được tiến hành trên dòng chính phải tiến hành thủ tục tham vấn trước hoặc thỏa thuận, tùy thuộc vào yếu tố mùa (mùa mưa hoặc mùa khô). Do đó, ngày 7/5/2024, Campuchia khẳng định chỉ có nghĩa vụ thông báo cho Ủy ban Hỗn hợp và không bắt buộc phải tiến hành tham vấn trước hay thỏa thuận với các nước thành viên MRC. Song, nhiều học giả cho rằng dự án của Campuchia được xây trên dòng chính, với lý do dòng phụ không được chứa nước của dòng chính.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu còn chỉ ra kênh đào kết nối hai nhánh dòng chính: sông Mekong và sông Bassac, vậy nên về bản chất, đây là một dự án tác động lên nhánh chính của sông. Vì vậy, việc thống nhất một định nghĩa rõ ràng về dòng chính, dòng phụ của sông là cần thiết cho các quốc gia tại lưu vực sông Mekong, để làm cơ sở pháp lý và bảo đảm tính thực chất, minh bạch của Hiệp định Mekong 1995 và các quốc gia trong việc thực hiện các thủ tục PNPCA.
Bên cạnh đó, theo Trung tâm Stimson có trụ sở tại Washington D.C, Mỹ, đây là một hình thức chuyển nước liên khu vực do kênh đào có khả năng chuyển hướng nước từ lưu vực sông Mekong sang các cửa sông ven biển ở Campuchia, nằm ngoài phạm vi của lưu vực Mekong (và đổ ra Vịnh Thái Lan). Vì vậy, chiếu theo điều 5 của Hiệp định Mekong, Campuchia phải tiến hành thủ tục tham vấn trước MRC.
Cuối cùng là về vấn đề chức năng của kênh đào. Bản thông báo dài 14 trang của Ủy ban Quốc gia Mekong Campuchia (CNMC) không nhắc đến yếu tố tưới tiêu hay phục vụ nông nghiệp trong phần “tác động tích cực”. Tuy nhiên, trong các phát biểu của Hun Sen và Phó Thủ tướng Sun Chanthol, hai ông liên tục cho rằng công trình này nhằm phục vụ các hoạt động nông nghiệp và tưới tiêu. Có thể thấy, bản báo cáo của phía Campuchia về dự án kênh đào cho MRC có sự khác biệt và thiếu sót so với thực tế.
Hơn nữa, theo điều 5, nếu thực sự phục vụ cho mục đích tưới tiêu vào mùa khô, CNMC cần gửi một bản thông báo đầy đủ về mục đích của công trình hạ tầng này cũng như gửi yêu cầu tham vấn trước cho MRC để đạt được thỏa thuận giữa các bên liên quan.
Nguồn ảnh: Trung tâm Stimson
Về vấn đề gây ảnh hưởng đến môi trường và hệ sinh thái của sông Mekong, Campuchia bắt đầu khởi công dự án vào ngày 5/8/2024 và đến nay vẫn chưa có minh chứng nào cho việc công trình này gây thiệt hại lớn cho sông Mekong theo Điều 7 và Điều 8 của Hiệp định. Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu Việt Nam ước tính lượng nước có thể giảm 4% - 50% vào mùa khô. Một thông tin khác cho rằng dự án này có thể tàn phá hệ thống lũ tự nhiên của con sông, làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán và làm mất đi lượng phù sa giàu dinh dưỡng - yếu tố đã giúp Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới.
Theo đánh giá của Chương trình Đông Nam Á (thuộc Trung tâm Stimson), ảnh hưởng đáng kể nhất của dự án này đối với Việt Nam đến từ sự thay đổi vùng ngập lũ xuyên biên giới giữa Campuchia và Việt Nam. Theo đó, tài liệu thông báo không đề cập đến chiều cao cụ thể của các con đê, trong khi các con đê cao sẽ làm thay đổi và chia cắt một phần lớn vùng ngập lũ xuyên biên giới của sông Mekong, ngăn dòng lũ mùa mưa đi qua vùng ngập này và chảy vào Việt Nam. Do đó, nếu không có sự điều chỉnh thiết kế hoặc biện pháp giảm thiểu phù hợp, khu vực rộng lớn của Đồng bằng sông Cửu Long, cùng với phần đáng kể vùng ngập lũ của Campuchia dọc biên giới, sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Như vậy, đã có nhiều dự đoán về tác động của công trình hạ tầng Funan Techo của Campuchia đến với khu vực xung quanh, đặc biệt là Việt Nam, nhưng đến nay chưa có bằng chứng cụ thể cho những thiệt hại đó. Tuy nhiên, những phỏng đoán đều có lý do, chủ yếu là thông tin trong bản thông báo của Campuchia về dự án còn mơ hồ và thiếu sót. Song, có một điều mà dường như tất cả đều đồng ý, đó là các nhà làm chính sách và cả giới nghiên cứu cần thêm thông tin chi tiết và tham gia vào các cơ chế tham vấn về dự án đầy tham vọng này của Campuchia.
Phản ứng của các nước tiểu vùng sông Mekong
Không có quá nhiều thông tin về phản ứng của Lào và Thái Lan trước dự án này như phía Việt Nam và Campuchia. Cụ thể, Việt Nam nhấn mạnh luôn coi trọng mối quan hệ hữu nghị với Campuchia và tôn trọng những lợi ích chính đáng của Campuchia theo tinh thần Hiệp định Mekong 1995. Việt Nam cũng bày tỏ mong muốn Campuchia tiếp tục phối hợp với MRC để chia sẻ thông tin nhằm đánh giá được đầy đủ nhất và giảm thiểu tác động của dự án đến khu vực.
Về phía Campuchia, chính phủ nước này cho rằng các tác động từ dự án này đến Việt Nam là không đáng kể, đồng thời khẳng định đã thông báo về dự án tới MRC và sẽ không cần tiến hành tham vấn trước do cho rằng dự án được xây dựng trên dòng phụ.
Trong khi đó, Trung Quốc không đề cập trong các tuyên bố công khai về dự án này, nhưng theo một thông cáo chung, Trung Quốc tuyên bố ủng hộ Campuchia trong việc xây dựng kênh đào “phù hợp với các nguyên tắc về tính khả thi và phát triển bền vững”.
***
Dự án xây dựng kênh đào của Campuchia vẫn gây tranh cãi về một số vấn đề pháp lý và sự thiếu minh bạch trong thông tin mà quốc gia này thông báo cho MRC. Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận rằng các quốc gia tiểu vùng Mekong vẫn chưa thống nhất về các khái niệm cơ bản nhằm làm cơ sở cho khung pháp lý. Vì vậy, đây không chỉ là bài toán cho riêng Campuchia mà còn cho MRC trong việc thúc đẩy các quốc gia trong khu vực hợp tác và tuân thủ Hiệp định Mekong 1995, từ đó tiến tới quản lý an ninh nguồn nước và điều hòa lợi ích giữa các quốc gia trong tiểu vùng.
Nguyễn Thị Diệu Linh hiện là sinh viên năm hai ngành Quan hệ Quốc tế, Học viện Ngoại giao. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: ntdlinh1106@gmail.com
https://www.vsforum.org/article/du-an-kenh-dao-funan-techo-va-cac-van-de-phap-ly-cua-hiep-dinh-mekong-1995
Không có nhận xét nào