Nguyễn Tuấn Linh
19/11/2025
Dạo này có nhiều người đang nống lên trước thông tin rằng mô hình nation (dân tộc) và nation-state (quốc gia-dân tộc) chỉ mới được hình thành sau thế kỉ XVIII.
Họ quăng vào thông tin này đủ loại từ ngữ rất phù hợp với nhân cách của chính họ, như là “lật sử,” “xảo trá,” “mạt hạng,” “ngu.”
Thế nhưng họ không biết rằng thông tin này thực ra đã trở thành kiến thức chủ lưu (established knowledge) từ lâu trong nghiên cứu nationalism (chủ nghĩa dân tộc) rồi, và việc họ không biết đến điều đó chỉ càng thể hiện sự ếch ngồi đáy giếng của họ thôi, chứ không vì thế mà kiến thức chủ lưu bớt đúng đi.
Luận điểm của những người này cũng sơ sài như nhận thức của họ vậy, họ tưởng kết luận trên được đưa ra chỉ bởi vì sau thế kỉ XVIII giới chuyên môn mới xây dựng khái niệm về nationalism. Họ cho rằng phe đối lập tin rằng nation ra đời muộn chỉ bởi vì khái niệm về nation ra đời muộn.
Một người trong số họ còn ngây ngô đến mức so sánh nation với… khủng long.
ᴥ ᴥ ᴥ
Những người cho rằng nation chỉ mới có sau thế kỉ XVIII là dựa trên một chuỗi nhân quả trong tiến trình lịch sử, chứ không đơn giản dựa trên niềm tin vào định nghĩa của chuyên gia như thể tín đồ tin giáo điều. Chuỗi nhân quả ấy là:
Biết rằng nation là một cộng đồng tưởng tượng có khả năng duy trì bản sắc tập thể về một nền văn hoá và một vùng lãnh thổ nhất định.
Vậy thì câu hỏi đầu tiên là họ duy trì bản sắc tập thể bằng cách nào? Câu trả lời là truyền thông đại chúng. Để truyền thông đại chúng thời kì đầu (báo chí) hoạt động được, người dân cần phải được xoá mù chữ đã. Để xoá mù chữ toàn dân được, công nghệ in ấn phải phát triển đã. Những việc này chỉ bắt đầu khả thi từ sau thế kỉ 15.
Câu hỏi thứ hai là cái gì đã phá vỡ cấu trúc xã hội cũ của người dân để nation có cơ hội thay thế? Câu trả lời là cách mạng công nghiệp. Xã hội nông nghiệp hình thành kéo theo sự sụp đổ của xã hội hành nghề nông nghiệp và nghề gia truyền. Việc mọi người vào nhà máy làm việc, tiếp xúc nhiều hơn với người lạ mặt góp phần củng cố ý thức về nation. Người ta thường so sánh các thành viên lạ mặt trong một nation tập trung trên thành phố giống như các tín đồ Hồi giáo hành hương về Mecca vậy. Trường hợp sau nhằm củng cố niềm tin tôn giáo, trường hợp đầu nhằm hữu hình hoá ý tưởng nation.
Chính trị là cái không thể thiếu với nationalism. Và nationalism nổi bật với ý tưởng một nation nên có quyền tự quyết ai lãnh đạo mình, việc tự quyết được thể hiện bằng bầu cử. Ý tưởng này chính là chủ quyền nhân dân (popular sovereignty), và chủ quyền nhân dân đến thế kỉ 17 mới được chấp nhận rộng rãi.
Chuỗi nhân quả này muốn nói rằng khi đã hội tụ đủ nhân thì quả có thể xảy ra, không nói rằng cứ phải thế kỉ 18 mới có. Tức là giả sử trong thời cổ đại và trung đại có cộng đồng nào hội tụ đủ 3 điều kiện trên thì sẽ có dân tộc. Nhưng vấn đề là với thời kì sơ khai ấy, con người rất khó đáp ứng được những điều kiện xa xỉ trên.
Một số cộng đồng làm được ở mức độ gần bằng nation đã được giới học thuật biết đến và gọi là pre-modern nation. Nhưng còn một mô hình nữa là ethnic group (nhóm sắc tộc), và việc phân biệt pre-modern nation với ethnic group tương đối khó khăn. Chẳng hạn cộng đồng Do Thái, nhờ Do Thái giáo chứ không cần 3 điều kiện xa xỉ kia, người Do Thái đã duy trì được bản sắc tập thể gắn liền với nền văn hoá Do Thái và vùng lãnh thổ Israel.
Tuy nhiên, sự phân biệt chưa đủ rõ, vì có thể gọi họ là ethnic group cũng đúng, bởi họ chấp nhận giả định rằng cộng đồng của mình có chung huyết thống. Biểu hiện xác định họ là nation chứ không phải ethnic group sẽ là việc họ chào đón một người thuộc chủng tộc hoàn toàn khác (da đen hoặc da vàng) vào cộng đồng miễn sao người mới này tuân thủ nền văn hoá Do Thái. Mình không biết điều này đã được ghi chép hay chưa. Nếu có, nó là tình tiết rất quan trọng.
Vì thế cho nên những cộng đồng như vậy chưa bao giờ được gọi là nation với định nghĩa hoàn chỉnh của nó. Việc tìm ra một cái nation sơ khai không phải chuyện kinh thiên động địa gì, khi mà về định nghĩa vốn đã không loại trừ việc xuất hiện sớm của nó, nhưng trong thực tế, nó không có trước thế kỉ 18 được vì các điều kiện lịch sử. Điều tương tự cũng đúng với nền cộng hoà, từ thời La Mã đã có nền cộng hoà sơ khai nơi phụ nữ và nô lệ không được bầu cử rồi, nhưng không ai coi đấy là một với nền cộng hoà ngày nay cả.
ᴥ ᴥ ᴥ
Những người phản đối quan điểm nation là sản phẩm hiện đại, vì thiếu hụt tư duy nhìn vào gốc rễ vấn đề, nên họ cứ tưởng rằng chỉ cần vồ được vài ba thuật ngữ trong thời trung đại là đủ để phản bác vấn đề.
Họ không biết rằng để chứng minh Việt Nam quân chủ có mô hình dân tộc trước thế kỉ 18, họ phải làm rõ được các vấn đề lớn sau:
• Người dân dùng bản sắc tập thể nào để duy trì?
• Người dân truyền thông khắp đất nước bằng phương tiện gì?
• Người dân lĩnh hội ý tưởng chủ quyền nhân dân qua đâu? Được thể hiện ở tài liệu nào?
• Nếu đã thấm nhuần nationalism rồi, mối quan hệ giữa dân với vua ra sao?
Việc nhặt nhạnh mấy câu danh ngôn tàu gần như vô nghĩa, vì chưa giải quyết được cái gốc, cái ngọn rất dễ suy diễn theo ý đồ từng người.
“Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh” là câu rất hay được mang ra. Cách giải quyết nó đơn giản chỉ cần nói rằng đây là mưu mẹo làm an dân để củng cố vương quyền. Giống như chủ trại bò có thể lên ti-vi chạy quảng cáo những con bò hạnh phúc, cho bò nghe nhạc cổ điển, chiều bò hơn chiều người, nhưng mà bò vẫn bị vắt sữa và bị thịt, còn chủ trại thì sống như ông hoàng.
Thật sự chỉ có dạng người trí tuệ dưới trung bình mới vồ lấy một câu nói rồi tin lấy tin để như vậy.
Dạng người tư duy yếu mà đọc nhiều sách thì cũng giống cái máy Core i3 được lắp thêm ổ cứng thôi. Chứa nhiều file hơn, nhưng tốc độ xử lí vẫn thế.
Thời buổi AI, tầm chương trích cú là việc không cần đến trí tuệ con người, nhưng suy luận thì vẫn cần đến nó lắm.
ᴥ ᴥ ᴥ
Ảnh: Nationalism (chủ nghĩa dân tộc) tạo nên nation (dân tộc) chứ không phải ngược lại.
Một ý tưởng rất gợi đòn và rất “lật sử” khác, nhưng có lẽ quá cao siêu nên đám thấp kém kia chưa có cơ hội biết đến để mà nống lên.
Nguyễn Tuấn Linh
#Nation #Nationalism
(*) Nhan đề do tôi tạm đặt. NH.
https://www.facebook.com/share/1KPEGYahdc/
Không có nhận xét nào