Vấn đề kinh tế trọng yếu của VN trong 20 năm nữa

Hồ Quốc Tuấn

05/01/2026

Đây vẫn là vấn đề kinh tế trọng yếu của VN trong 20 năm nữa. Quan trọng hơn, một số đặc tính của dân số trên 60 tuổi của VN: "chưa giàu đã già", "lương hưu không đủ sống", "già mà không khỏe" sẽ gây ra 3 vấn đề:

- kỳ vọng về kinh tế bạc sẽ ở phía dòng chi phí hơn là thu nhập. Trong khi một số nước kinh tế bạc bao gồm những người trên 66 tuổi tiếp tục làm việc, thậm chí một số khởi nghiệp như một số chương trình ở Châu Âu đang hướng vào, thì trên 66 ở VN là khó có khả năng bắt kịp về công nghệ và làm việc nữa. Một cánh của kinh tế bạc gãy. 

- già mà không khỏe làm sức ép chi phí y tế tăng, trong khi nhóm này sẽ ít đi lại ra ngoài để xài nhiều tiền. Cái cánh còn lại của kinh tế bạc cũng gãy 1/2. 

- cơ hội mở ra với dịch vụ chăm sóc y tế tại nhà, các cơ sở chăm sóc y tế chuyên nghiệp và các mô hình viện dưỡng lão với đủ phân khúc 

Các vấn đề đó lại kéo theo: 

- bảo hiểm và hoạch định tài chính revive lại nhu cầu. Với một hệ thống thuế thu nhập phức tạp hơn trước cộng với nhu cầu tích lũy của một thế hệ sandwich cho 2 nhu cầu: hỗ trợ tài chính cho phụ huynh lớn tuổi và hỗ trợ tài chính cho con, financial planning sẽ cần chuyên nghiệp hóa và bảo hiểm không phải "bán bảo hiểm" mà phải là một phần của hệ sinh thái financial planning. Tuy nhiên, bài học của Trung Quốc cho thấy mô hình này không phải cứ bưng từ Tây về là ok. Nó lại biến tướng thành mở tài khoản đi mua đầu tư sản phẩm rủi ro cao.

- productivity growth của nền kinh tế sẽ phải phụ thuộc vào một nhóm người ít hơn, mà số đông trong họ là nhóm thế hệ sandwich, 30-50 tuổi, kẹp giữa 2 thế hệ cần hỗ trợ là cha mẹ và con cái. Vậy thì cái mà giang hồ nói là họ cần "upskill" để tăng năng suất sẽ diễn ra như thế nào khi họ hầu như sẽ không còn thời gian để làm chuyện upskill đó? Thì phải dùng bot thay mấy người không upskill nổi thôi. 

- khoảng trống an sinh xã hội của khu vực kinh tế phi chính thức (theo một số số liệu là chỉ 5-10% có bảo hiểm xã hội) sẽ tạo áp lực vào một thời điểm nào đó khi nhóm người của khu vực kinh tế phi chính thức già đi nhanh hơn lực lượng lao động thay thế. 

Kết quả là những doanh nghiệp gia đình sẽ phải đóng cửa vì mất sức cạnh tranh hoặc không còn thế hệ thay thế. Một số doanh nghiệp như vậy đóng cửa tạo ra khoảng trống về việc làm cho nhiều người được nuôi sống từ khu vực kinh tế phi chính thức đó. Ví dụ một quán ăn gia đình thuê 10 lao động, nay gia đình đóng cửa quán vì không còn người trong gia đình muốn làm chủ, thì số lao động còn lại sẽ bơ vơ. Một tập đoàn có thể mua lại brandname, nhưng sẽ không giữ người lao động. 

- ở đầu ngược lại, một số nơi phải offer cho các lãnh đạo chủ chốt gần 70 tuổi vẫn phải ở lại làm tiếp nếu họ còn khả năng đóng góp, ví dụ các GS, PGS đại học, vì số người được phong không đủ so với nhu cầu mở rộng của các đại học trong thời gian qua, và áp lực về siết qui định của khái niệm "cơ hữu". 

- finally, nền kinh tế bùng nổ nhờ chi tiêu cho trẻ em sẽ bắt đầu giảm từ tăng trưởng 2 con số xuống 1 con số. Nhiều bảng dự báo sẽ phải được điều chỉnh lại cho khu vực này.

Hệ quả của xã hội đó với thị trường lao động dựa vào mấy người bị kẹp ở giữa (phải lao động, chưa được về hưu): 

- Một bộ phận sẽ nhảy vào thế hệ nằm thẳng vì áp lực quá lớn của việc phải gồng gánh nhiều thứ trong gia đình, trong khi bộ phận nhân sự các doanh nghiệp cũng sắt đá hơn với nhiều lựa chọn thay thế, và sẽ mạnh dạn với thông điệp: bạn không cố gắng, bạn out, không có bạn vẫn có mấy con bot và mấy trăm hồ sơ chờ việc từ năm ngoái. 

- Một số khác sẽ làm thêm việc bên ngoài nhiều. Kết quả họ chỉ là một phiên bản khác của 9-9-6 ở China mà họ coi thường. 

Đó là do thị trường việc làm hiện tại là việc thực sự tuyển ít hơn người thiếu việc (không thất nghiệp nhưng không được đưa việc đúng với tiềm năng) + khả năng roll out một nền kinh tế dựa nhiều vào bot/drone/đồng nghiệp AI với chi phí chỉ 1/2 hay 1/3 so với 2023 và còn xuống nữa. 

Chất lượng của AI chỉ tầm tầm, hoặc thấp, nhưng vì vấn đề chi phí, khách hàng chấp nhận sản phẩm rác của AI hơn là cần sản phẩm chất lượng cao. 

Đây là nghịch lý của một xã hội già hóa + robot hóa: thành phần gồng gánh xã hội thu hẹp, gánh trên vai nhiều thứ hơn, nhưng lại không được đối xử tốt tương ứng. 

Đây chỉ là những kinh nghiệm mình quan sát được ở một số nước. VN phải hóa giải bài toán này trong 10 năm, hoặc là chúng ta sẽ trở nên bình thường như một số nước loay hoay như xã hội của Hàn và Châu Âu. 

Nhưng nói đi phải nói lại, xã hội của Hàn và Châu Âu nó vẫn đi tới đó thôi, mặc dù đôi khi nghe một số tin té ghế. 

Và một bộ phận dân chúng còn giàu lên nhanh hơn khi tận dụng được thay đổi của thời thế. Chỉ là khoảng cách giàu nghèo phân hạng: 10% so với 90% chuyển thành: 0,01% so với 0,1%; 0,1% so với 9.9%; rồi 9.9% so với 90% còn lại. 

Già hóa + bất bình đẳng tăng lên là perfect couple. Và vì xã hội già hóa, nên cơ hội làm cách mạng cũng giảm hẳn. Quân đội giờ đang tăng thêm thành viên nhanh chóng nhờ các đơn vị robot và drone tăng thêm mỗi ngày trong khi lực lượng human có thể ra đường quánh lộn thì giảm nhanh.

Trong xã hội như vậy, đám còn phải đi làm công ăn lương gồng gánh đủ bề (cha mẹ - con cái - thuế nhà nước - cống nạp tiền điện cho AI) sẽ làm đám bị đối xử tệ nhất. Một bộ phận sẽ chọn không đi làm, không kết hôn, không sinh con. => người già lại tăng, trẻ em lại giảm tiếp.

Hồ Quốc Tuấn