Tác giả: Nguyễn Khắc Giang | Carnegie Endowment for International Peace ngày 24 tháng 4 năm 2026 |
Biên dịch: Lê Lam Kiều | Hiệu đính: Nguyễn Khắc Giang |
Ngoại giao đường sắt. Ảnh chỉ có tính minh hoạ. Ảnh được tạo bởi trí tuệ nhân tạo. |
|
Hà Nội và Bắc Kinh từ lâu đã coi nhau như anh em xa hơn là đồng minh. Tình hình có thể đang thay đổi, khi hai bên gần xích lại gần nhau hơn để phòng ngừa rủi ro đối với thế giới bất định và chính sách thất thường của Mỹ. |
Dù có nhiều lý do để Hà Nội và Bắc Kinh xích lại gần nhau, như sự tương đồng về hệ tư tưởng, mối quan tâm về an ninh chế độ, kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu, và tầm quan trọng của vị trí địa lý, hai nước chưa hình thành một liên minh thực sự nào. Trên thực tế, hai quốc gia này giữ khoảng cách với nhau từ lâu, vốn là một trong những lý do khiến Washington coi Việt Nam là một trong những “quốc gia bản lề” quan trọng ở Đông Nam Á. Quan điểm đó được thể hiện rõ dưới thời chính quyền tổng thống Biden. |
Tuy nhiên, thay vì nghiêng về phía Mỹ, Việt Nam gần đây dường như dịch chuyển theo hướng ngược lại. Sẽ là một sai lầm nếu coi sự thay đổi này là biểu hiện của một tình cảm mới mà Hà Nội dành cho Bắc Kinh. Điều thay đổi nằm ở mong muốn chung của cả hai bên: phòng ngừa rủi ro trong một thế giới đang bất ổn. Trong bối cảnh này, nghĩa hiện thực chiếm ưu thế. Dưới ban lãnh đạo mới, Hà Nội hiện nay dường như cũng cởi mở như Bắc Kinh trong việc đón nhận cơ hội tăng cường mối quan hệ. |
Thực tế, Việt Nam cần một chính sách phòng vệ trước một thế giới ngày càng hoài nghi về những cam kết của Mỹ. Về phần mình, Trung Quốc có mọi lý do để gắn kết với một đối tác quan trọng ở Đông Nam Á trong một khu vực vừa bị chính quyền Trump làm chao đảo bởi các chính sách thuế quan thất thường và sự vắng bóng ngày càng rõ của ngoại giao thượng đỉnh. |
Trong chuyến thăm cấp nhà nước gần đây của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Bắc Kinh, việc nâng tầm quan hệ song phương đã được thể hiện rõ nét trong tuyên bố chung, trong đó nêu rõ việc xây dựng “Cộng đồng chia sẻ tương lai Việt Nam-Trung Quốc có ý nghĩa chiến lược ở mức độ cao hơn trong thời kỳ mới”. Mặc dù ngôn từ có phần dài dòng, câu chữ này phản ánh một quan hệ đang chuyển dịch, trong đó kinh tế và thương mại sẽ giữ vai trò lớn hơn là sự đồng điệu chính trị. |
Điều này không phải lúc nào cũng đúng. Dưới thời cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Việt Nam đặt nặng ý thức hệ, kỷ luật đảng và tình hữu nghị xã hội chủ nghĩa. Nhưng sự gần gũi về ý thức hệ chưa bao giờ đủ để xóa đi ký ức về cuộc chiến biên giới năm 1979, những tranh chấp trên biển, hay bản năng mặc định của Việt Nam là giữ khoảng cách với người láng giềng khổng lồ. Điều thay đổi dưới thời TBT Tô Lâm là hình hài của lời đề nghị từ Bắc Kinh – và của người tiếp nhận nó ở Hà Nội. |
Sau sự nghiệp dài điều hành Bộ Công an, TBT Tô Lâm là một nhà lãnh đạo thực tế – người đã tập trung quyền lực đảng và nhà nước vào hạt nhân lãnh đạo duy nhất, một điều hiếm có trong nền chính trị vốn dựa trên đồng thuận của Việt Nam. |
Một nhà lãnh đạo thực tế với vốn chính trị khổng lồ là điều rất hấp dẫn đối với Bắc Kinh, bởi Trung Quốc có xu hướng ưa làm việc qua một đầu mối quyết định rõ ràng. Hơn nữa, TBT Tô Lâm đã thực hiện những cải cách triệt để nhằm tái cấu trúc nền kinh tế “ngôi sao” Đông Nam Á dưới khẩu hiệu “ kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Ông có thể nói tiếng Việt, nhưng ông lại sử dụng chung một ‘ngôn ngữ’ về phát triển kinh tế mà Bắc Kinh vô cùng thấu hiểu. |
Khi TBT Tô Lâm đến Bắc Kinh đúng một năm sau chuyến thăm Hà Nội gần nhất của chủ tịch Tập Cận Bình, Bắc Kinh đã mài sắc lời mời chào của mình. Ông Tập Cận Bình đã thuyết phục TBT Tô Lâm bằng cơ sở hạ tầng, chuỗi cung ứng và một vị trí kín đáo trên bàn tròn đa phương của Bắc Kinh. |
Gói kinh tế mà Trung Quốc đưa ra không khác nhiều với những gì họ thường làm ở nhiều thị trường đang phát triển: “Chúng tôi có thể giúp các bạn xây dựng nhanh và rẻ, và nhân tiện, chúng tôi rất giỏi làm đường sắt”. Việc đề nghị xây dựng và tài trợ ba tuyến đường sắt xuyên biên giới, khổ tiêu chuẩn, nối liền khu vực phía Bắc Việt Nam với các tỉnh Vân Nam và Quảng Tây – bắt đầu với tuyến đường trị giá 7,2 tỷ đô la từ thị trấn biên giới Lào Cai đến cảng Hải Phòng qua Hà Nội – không phải là điều quá bất ngờ. Đường sắt cao tốc được thêm vào như một lĩnh vực công nghệ, một nỗ lực không hề che giấu của Trung Quốc nhằm giành lấy một phần trong dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam trị giá 67 tỷ đô la của Việt Nam, dự kiến khởi công vào cuối năm nay. TBT Tô Lâm, như để nhấn mạnh bước xoay trục này, đã hai lần đi tàu cao tốc Trung Quốc trong chuyến thăm và công khai dành nhiều lời khen cho hệ thống này. |
Xung quanh hệ thống đường sắt là một cấu trúc rộng lớn hơn về hội tụ kinh tế. |
Hai bên ký 32 văn kiện hợp tác trong chuyến thăm, trong khi tuyên bố chung đề ra các kế hoạch về chuỗi cung ứng, hải quan, khoa học và công nghệ, hợp tác cấp địa phương và phát triển xuyên biên giới. Tuyên bố cũng nhấn mạnh kết nối vận tải và logistics, phù hợp với bước ngoặt rộng lớn hơn trong mối quan hệ: không chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu hoa mỹ mà còn hướng tới cơ chế vận hành, sản xuất và khả năng chống chịu. |
Đối với Hà Nội, điều đó là đủ hợp lý. Trung Quốc hiện đã là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, và nếu mối quan hệ này muốn duy trì tính khả thi về mặt chính trị, nó phải tạo ra nhiều hơn là khoản thâm hụt thương mại ngày càng tăng. |
Bắc Kinh đề cao chủ nghĩa đa phương nhưng dĩ nhiên, họ rất muốn các quốc gia gia nhập các câu lạc bộ của mình, chứ không phải của các siêu cường khác. Về vấn đề này, tín hiệu của TBT Tô Lâm là đáng chú ý. Tuyên bố chung đã dành những lời tích cực cho Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và cho biết Hà Nội sẵn sàng duy trì trao đổi về khả năng trở thành đối tác của SCO. Tuyên bố cũng tái khẳng định sự ủng hộ hợp tác trong khuôn khổ bốn sáng kiến toàn cầu của Trung Quốc. Đối với một quốc gia từ lâu ưa thích mơ hồ chiến lược và cách diễn đạt thận trọng, điều này rất đáng quan tâm. Hà Nội có thể chưa gia nhập khối liên minh của Trung Quốc, nhưng đang trở nên cởi mở hơn, ít nhất là về mặt ngôn từ, đối với các lựa chọn thay thế của Trung Quốc khi thế giới ngày càng trở nên khó đoán. |
Tất cả những điều này không có nghĩa là Việt Nam từ bỏ tự chủ chiến lược. Ngược lại, nó cho thấy Hà Nội đang thận trọng hơn trong một thế giới bất ổn hơn. Một quốc gia nhỏ sống cạnh một người khổng lồ không cần phải yêu mến người khổng lồ đó để thắt chặt quan hệ. Họ chỉ cần đi đến kết luận rằng môi trường bên ngoài đang trở nên khắc nghiệt hơn và các đối tác cân bằng cũ ngày càng kém tin cậy. |
Có ba bài học lớn. Thứ nhất, Trung Quốc ngày càng thành thạo trong việc thiết kế gói đề nghị phù hợp với các nhóm lợi ích khác nhau. Với Việt Nam: ý thức hệ cho những người coi trọng ý thức hệ, hạ tầng cho những người thực dụng, và hợp tác an ninh cho cả hai. Thứ hai, Ngôn từ “phòng vệ” của Việt Nam đang thay đổi. Nó giờ đây được thể hiện ít hơn qua khoảng cách, và nhiều hơn qua sự đón nhận có chọn lọc: ngôn ngữ nồng ấm hơn, liên kết thể chế dày hơn, nhưng vẫn tiếp tục giữ dư địa xoay xở. Thứ ba, trong một khu vực lung lay bởi bất định, ảnh hưởng không thuộc về siêu cường diễn thuyết hay nhất, mà thuộc về bên có thể tài trợ đường sắt, ổn định chuỗi cung ứng và hứa hẹn sự đảm bảo chính trị mà không đòi hỏi sự thần phục chính trị. Đối với Hà Nội, Bắc Kinh đã đưa ra một lời đề nghị khó có thể chối từ. |
TS. Nguyễn Khắc Giang là nghiên cứu viên khách mời của Chương trình Nghiên cứu Việt Nam tại Viện Yusof Ishak về Nghiên cứu Đông Nam Á, và là thành viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Lê Lam Kiều là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Có thể đọc bài viết gốc ở đây. |
Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. |
Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn. |
|
Không có nhận xét nào