Đoàn Xuân Thu
22/5/2026
Vụ bắn rơi hai phi cơ dân sự của tổ chức Brothers to the Rescue năm 1996 nay bỗng bị khui lại và truy tố Raul Castro không chỉ là chuyện pháp lý đơn thuần. Nó phản ảnh cuộc đấu chính trị mới của chính quyền Donald Trump đối với Cuba, Nga và cả cộng đồng người Cuba lưu vong ở Florida.
Sau đây là bản dịch và phân tích.
1. Chuyện gì đã xảy ra năm 1996?
Trong thập niên 1990, một tổ chức thiện nguyện chống cộng ở Miami tên “Brothers to the Rescue” thường lái máy bay ra eo biển Florida để tìm và cứu người Cuba vượt biên vượt biền chạy trốn khỏi thiên đường cộng sản.
Ngày 24 tháng 2 năm 1996, không quân Cuba đã bắn rơi hai chiếc phi cơ nhỏ của tổ chức này gần bờ biển Cuba bằng hỏa tiễn tầm nhiệt. Ba công dân Mỹ và một thường trú nhân Mỹ thiệt mạng. Một chiếc thứ ba thoát được.
Hoa Kỳ khẳng định các phi cơ đó không mang vũ khí và chỉ làm công tác nhân đạo.
Cuba thì nói họ nhiều lần xâm phạm không phận Cuba và thực hiện hoạt động chống phá chế độ.
2. Brothers to the Rescue là tổ chức gì?
Tổ chức này do Jose Basulto thành lập năm 1991 tại Miami.
Mục tiêu của họ là:
* cứu người Cuba vượt biển,
* chống chế độ cộng sản Cuba,
* cổ võ dân chủ bằng phương pháp bất bạo động.
Ngoài việc cứu người vượt biên, họ còn thả truyền đơn chống chế độ Fidel Castro xuống Cuba.
Đối với Havana, đó không còn là “nhân đạo” mà là hoạt động chính trị thù địch.
3. Mỹ phản ứng ra sao?
Tổng thống Bill Clinton lúc đó lên án dữ dội vụ bắn hạ phi cơ.
Quốc hội Mỹ nhanh chóng thông qua đạo luật Helms-Burton, siết cấm vận Cuba mạnh hơn nữa.
Đạo luật này:
* khóa chặt cấm vận Cuba,
* ngăn tổng thống Mỹ tự ý tháo bỏ trừng phạt,
* buộc Cuba phải có bầu cử tự do trước khi bình thường hóa hoàn toàn,
* cấm nới lỏng trừng phạt khi Fidel hay Raul Castro còn cầm quyền.
Mỹ xem đây là “hành động giết người có chủ ý”
4. Cuba biện minh thế nào?
Fidel Castro nhận trách nhiệm và nói ông ra lệnh bảo vệ không phận Cuba.
Phía Cuba cho rằng:
* các phi cơ đã nhiều lần xâm nhập không phận,
* họ từng cảnh cáo,
* các chuyến bay này là một phần chiến dịch chống phá Cuba.
Nhiều người Cuba hiện nay vẫn tin việc bắn hạ là đúng để bảo vệ an ninh quốc gia.
5. Mạng lưới gián điệp Cuba.
Sau vụ việc, FBI phát hiện Cuba đã cài gián điệp vào các nhóm lưu vong chống Castro ở Florida.
Một số điệp viên thuộc “Wasp Network” bị bắt năm 1998.
Một nhân vật nổi bật là Juan Pablo Roque — cựu sĩ quan Cuba đào tỵ sang Mỹ nhưng thật ra là điệp viên hai mang.
Ông ta rời Florida về Havana đúng một ngày trước vụ bắn phi cơ.
Sau đó xuất hiện trên CNN nói ông từng cảnh báo rằng Cuba sẽ nổ súng.
6. Vì sao Mỹ không truy tố Raul Castro từ lâu mà tới bây giờ mới làm?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất.
Có nhiều lý do.
Thứ nhất: chính trị thời điểm.
Năm 1996, Mỹ cần giữ ổn định khu vực Caribbean và tránh đẩy Cuba vào thế đối đầu quân sự trực tiếp.
Chính quyền Clinton tuy cứng rắn nhưng vẫn tránh truy tố hình sự lãnh đạo Cuba vì sợ:
* leo thang ngoại giao,
* gây khủng hoảng với Nga hậu Xô Viết,
* tạo tiền lệ nguy hiểm.
Thứ hai: bằng chứng và yếu tố pháp lý.
Trong nhiều năm, Mỹ nói họ có ghi âm vô tuyến cho thấy Raul Castro trực tiếp ra lệnh bắn hạ phi cơ. Nhưng việc công khai hồ sơ tình báo thường mất hàng chục năm.
Đến nay, Bộ Tư pháp Mỹ mới “tháo niêm phong” cáo trạng.
Điều đó cho thấy:
* hồ sơ đã được gom đủ,
* hoặc yếu tố chính trị nay đã thuận lợi hơn.
Thứ ba: thời Obama từng hòa dịu Cuba.
Barack Obama đã bình thường hóa quan hệ với Cuba và trao đổi tù nhân.
Trong giai đoạn đó, việc truy tố Raul Castro gần như không thể xảy ra vì sẽ phá hỏng tiến trình ngoại giao.
7. Có phải Trump muốn lật đổ cộng sản Cuba?
Trump chắc chắn muốn:
* siết Cuba,
* chiều lòng cử tri Cuba chống cộng ở Florida,
* đảo ngược chính sách mềm mỏng của Obama.
Nhưng nói Trump thực sự muốn “đổ bộ lật Castro” thì chưa chắc.
Mục tiêu thực tế hơn là:
* cô lập Cuba,
* bóp kinh tế,
* kích thích bất mãn nội bộ,
* tạo hình ảnh “người chống cộng mạnh tay”.
Florida là tiểu bang sống còn trong bầu cử Mỹ. Cộng đồng Cuba lưu vong ở Miami có ảnh hưởng chính trị rất lớn.
Đánh mạnh Cuba luôn giúp phe Cộng hòa kiếm điểm tại đây.
8. Trump có tính đến phản ứng của Putin?
Có thể có yếu tố đó.
Ngày nay Cuba vẫn là đồng minh thân cận của Vladimir Putin. Nga:
* dùng Cuba làm bàn đạp tình báo gần nước Mỹ,
* có quan hệ quân sự và điện tử với Havana,
* thường dùng Cuba như biểu tượng chống Mỹ ở Tây bán cầu.
Khi Mỹ truy tố Raul Castro:
* đó là cú tát ngoại giao vào Havana,
* đồng thời gửi tín hiệu sang Moscow.
Trump thích chính trị biểu tượng:
* gây áp lực,
* tạo tiếng vang truyền thông,
* buộc đối thủ phản ứng.
Tuy nhiên có điều đáng chú ý:
Trump thường mạnh tay với các nước yếu như Cuba, Venezuela, Iran khi thuận lợi chính trị nội bộ Mỹ; nhưng với Nga, ông ta thường tránh đối đầu trực diện quá mức.
Cho nên vụ này chủ yếu là:
* đòn chính trị nội địa Mỹ,
* hơn là chuẩn bị chiến dịch quân sự chống Cuba.
9. Nhận định tổng quát
Vụ truy tố Raul Castro sau 30 năm là sự pha trộn của:
* công lý muộn màng,
* chính trị bầu cử Mỹ,
* chiến lược chống cộng,
* và thông điệp địa chính trị gửi tới Nga.
Điều nghịch lý là:
* với người Cuba lưu vong tại Miami, đây là công lý lịch sử,
* nhưng với nhiều người Cuba trong nước, đó lại là hành động tự vệ chính đáng của một quốc gia nhỏ trước áp lực Mỹ.
Đó chính là bi kịch kéo dài hơn nửa thế kỷ giữa Washington và Havana:
mỗi bên đều tin mình là nạn nhân, còn bên kia là kẻ xâm lược.
Đoàn Xuân Thu
Melbourne.
Theo CNN.
Không có nhận xét nào