Phạm Tung
10/6/2026
Đây là tấm ảnh ông Duiker chụp chúng tôi trước cửa Bảo tàng Hồ Chí Minh bữa cùng nhau đến đó xem tài liệu.
Tôi gặp GS. Duiker mùa Xuân năm 1991 ở Hà Nội. Hồi đó ông sang HN để thu thập thêm tài liệu, chuẩn bị viết cuốn "Ho Chi Minh: a Life" (Hồ Chí Minh - một cuộc đời).
Do có cùng "sân chuyên môn" lại mới thi đỗ TOEFL nên tôi được Khoa Sử cử tháp tùng Duiker trong nhiều buổi làm việc với các cơ quan chuyên môn ở Hà Nội.
Duiker khi đó cũng đã gần 60 tuổi, khá cởi mở. Ông cho biết có thể sử dụng tốt tiếng Anh, tiếng Hà Lan, tiếng Nga, tiếng Trung Quốc, tiếng Pháp, có thể đọc hiểu tiếng Việt nhưng nghe và nói thì hơi kém.
Ông kể: hồi Mỹ đưa quân vào Việt Nam tôi được tuyển dụng làm ở Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn. Trên danh nghĩa tôi nghiên cứu các báo cáo về kinh tế, nhưng thật ra tôi được giao nhiệm vụ chuyên nghiên cứu các nhà lãnh đạo cộng sản Bắc Việt. Tôi hỏi: ai giao nhiệm vụ? Ông tủm tỉm cười: CIA.
Rồi ông kể: chỉ hơn một năm sau, khoảng cuối năm 1965 tôi rời bỏ công việc này. Tôi đã nói với họ rằng cuộc chiến này không thể có kết cục tốt gì cho nước Mỹ. Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo cộng sản Việt Nam không giống như các đồng chí của họ ở Liên Xô và Trung Quốc. Họ là những người có tinh thần dân tộc mạnh mẽ và nhân dân Việt Nam tin cậy, ủng hộ họ. Tôi nghĩ chúng ta không thắng được họ.
Cùng nghe những lời ông nói có các thầy của tôi ở Khoa Sử và cả đồng nghiệp ở Viện Sử học. Có cả một số sinh viên người Mỹ, người Đức và một cô người Hà Lan nữa.
Nói chung là những ngày ông ở HN làm việc với chúng tôi khá thành công, trên tinh thần hợp tác thẳng thắn, với những cuộc thảo luận có lúc khá căng thẳng giữa ông với GS Đinh Xuân Lâm và PGS Phạm Xanh. Lúc hăng cãi nhau ông và GS Lâm cứ phăng phăng bằng tiếng Pháp, tôi thì điếc đặc. Sau này tôi hỏi thầy Lâm xem hai người cãi nhau về cái gì mà hăng thế. Thầy tôi bảo: ông ấy bảo Hồ Chí Minh là không có tí Stalinist nào, nhưng hình như nửa Maoist, nửa Leninist. Tôi bảo: ông sai rồi! Hồ Chí Minh là Leninist kiểu phương Đông và đậm chất văn hoá Pháp, hào hoa và có cả nét cần kiệm hơi quá đà của ông "Đồ Nghệ". Ông ta có vẻ còn chưa hiểu lắm.
Sau này, Duiker viết rằng: Hồ Chí Minh là một người ở đâu đó giữa Lenin và Khổng Tử. Có lẽ ý tưởng này có phần chịu ảnh hưởng từ các thầy tôi ở Hà Nội.
Cần phải nhấn mạnh rằng sau khi chiến tranh kết thúc, suốt thời kỳ 1975-1986 nước Mỹ bị chìm sâu trong "hội chứng Việt Nam" (Vietnam syndrome). Họ tìm cách nuốt trôi thất bại cay đắng bằng thái độ cấm vận thù địch, ủng hộ cả Polpot và Đặng Tiểu Bình tấn công Việt Nam vv Giới nghiên cứu cũng dường như không quan tâm tới Việt Nam nữa.
Trong bối cảnh đó có một số công trình rất có giá trị của giới học giả Mỹ, như hai cuốn sách của A. Woodside, hai cuốn sách của David G Marr, các công trình của James C. Scott và Samuel L. Popkin và đặc biệt là hai cuốn sách của Duiker: 1) Rise of Nationalism in Vietnam, 1900-1941 (Sự khởi phát của chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam, 1900-1941, xuất bản năm 1976) và 2) Communist Road to Power in Vietnam (Con đường giành chính quyền của cộng sản ở Việt Nam, xuất bản năm 1981). Đó là những công trình nghiên cứu nghiêm túc, khoa học, góp phần mang lại cho công chúng, nhất là giới trí thức Mỹ những hiểu biết và cách nhìn trung thực, khách quan hơn về lịch sử dân tộc và lịch sử cách mạng Việt Nam. Tất nhiên là Duiker và các sử gia nói trên cũng có nhiều thông tin và cách kiến giải khác với giới sử học ở Việt Nam, có cả những nhận định cần phải tranh luận. Nhưng trong nghiên cứu điều này hết sức bình thường.
Có thể nói, những nghiên cứu này đã góp phần giải độc cho nước Mỹ, góp phần dọn đường cho quá trình bình thường hoá quan hệ giữa hai nước.
Chính vì vậy mà Duiker, Woodside và cả Marr bị một số người ở Mỹ gọi là "thân Hà Nội" (pro Hanoi), mặc dù họ hoàn toàn không có quan hệ gì với "Hà Nội".
Nói rõ như vậy để những ai có điều kiện tiếp cận và đọc trực tiếp công trình "Ho Chi Minh: a Life" của Duiker thì cũng nên đặt những nghiên cứu của ông trong bối cảnh lịch sử khi đó.
Dù đứng trên lập trường nào cũng phải thừa nhận đây là một trong những công trình đồ sộ nhất, công phu nhất và là công trình hoàn toàn nghiêm cẩn về Hồ Chí Minh.
Nói vậy không có nghĩa là cuốn sách của Duiker không có những hạn chế. Thứ nhất là sai sót về thông tin. Ví dụ: Đảng Xã hội Pháp mà Nguyễn Ái Quốc tham gia là SFIO chứ không phải là FSP. Hoặc khi ông thu thập tài liệu để viết cuốn sách đó thì ông chưa tiếp cận được kho lưu trữ của Quốc tế Cộng sản. Kho lưu trữ ở Đài Bắc cũng chưa cho đọc tài liệu. Đó chính là lý do mà một khoảng trống dài trong cuộc đời của Hồ Chí Minh ông chỉ phục dựng bằng tài liệu gián tiếp, suy diễn và sai sót nhiều. Chính vì vậy sau này đã xuất hiện cuốn sách của Sophie Quin-Judge " Ho Chi Minh - the Missing Years" để khoả lấp khoảng trống này với cơ sở sử liệu đầy đủ hơn.
Đó là những gì tôi biết và lĩnh hội được trong quá trình làm nghề, có tham khảo các công trình của GS William J. Duiker và các đồng nghiệp khác.
Có thể tôi cũng có chỗ hiểu chưa đúng, nhưng xin mạnh dạn cung cấp thêm thông tin để ai quan tâm thì rộng đường tham khảo.
Dưới đây là tấm ảnh ông Duiker chụp chúng tôi trước cửa Bảo tàng Hồ Chí Minh bữa cùng nhau đến đó xem tài liệu. Ảnh này được ông đưa vào cuốn sách, tôi khi đó là thằng người mặc áo len, đội mũ nồi đứng quay lưng ra ở góc bên phải. Đứng cạnh tôi là Peter Zinoman, về sau trở thành một giáo sư nổi tiếng ở UC Berkeley. Ở giữa ảnh là PGS.TS. Phạm Xanh, người nay cũng đã về Cõi người hiền!
Mới đó mà đã 35 rồi !
Phạm Tung
Tàn một giấc mơ!
Hôm nay Nhà Xuất bản Hội Nhà văn đã chính thức thông báo "quyết liệt thu hồi" cuốn sách "Chuyện với Thanh".
Nhân đây phải nhắc lại chuyện năm ngoái ông Nguyễn Quang Thiều đã thay mặt Hội Nhà văn gửi kiến nghị đến Tổng Bí thư Tô Lâm đề nghị giao cho Hội Nhà văn biên soạn bộ sách học liệu giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng cho học sinh phổ thông toàn quốc.
Như báo chí đưa tin thì đề xuất này của ông Chủ tịch Hội Nhà văn VN đã được Tổng Bí thư đồng ý.
Không biết việc này đã triển khai đến đâu!
Mặc dù biết và quý anh Thiều, nhưng ngay tại thời điểm đó tôi đã phản đối việc này.
Đơn giản là vì Hội Nhà văn VN không có chức năng làm việc đó.
Việc biên soạn học liệu phải do Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan chuyên môn có chức năng và có "nghề" thì mới làm được.
Bây giờ thì đã rõ.
Hội Nhà văn VN thì cứ lo sáng tác thật nhiều các tác phẩm văn chương tử tế, thật hay vào. Còn lọ mọ sang sân "nghề" khác thì mạo hiểm lắm.
Và nhân đây cũng mong các cơ quan tham mưu chiến lược phải làm tốt công việc của mình hơn. Ai đề xuất cái gì, kể cả xuất phát từ động cơ tốt đẹp, thì cũng phải xem xét khoa học, cẩn thận trước khi trình các cấp có thẩm quyền quyết định.
Không có nhận xét nào