Hoang Anh Tuan
31/7/2026
Câu chuyện bắt đầu ở Seoul vào sáng thứ Ba 28/7/2026, khi bảng điện tử tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc bất ngờ chuyển sang trạng thái mà thị trường nước này chưa từng chứng kiến trong suốt lịch sử tồn tại của mình. Chỉ số KOSPI lao dốc hơn 10%, kéo theo cơ chế ngắt mạch (circuit breaker) tự động kích hoạt và toàn bộ giao dịch bị tạm dừng khoảng 20 phút. Samsung Electronics mất hơn 13% giá trị chỉ trong một phiên, SK Hynix bốc hơi gần 15%. Đó là lần ngắt mạch thứ tám của KOSPI trong năm 2026 – nhưng điều chưa từng xảy ra là ngay ngày hôm sau, 29/7, công cụ ngắt mạch lại được kích hoạt lần nữa. Hai phiên liên tiếp, một sự kiện chưa có tiền lệ trong lịch sử chứng khoán Hàn Quốc. Ngay sau đó, cơn địa chấn lan sang Tokyo, Đài Bắc: Nikkei mất 4%, Taiex giảm gần 5%, cổ phiếu ASML tại Amsterdam (công ty cung cấp máy quang khắc lớn nhất thế giới) bay hơi hơn 8% chỉ trong một phiên. Ước tính có tới hàng trăm tỷ (thậm chí có ước tính từ 400 tỷ USD đến gần 2.000 tỷ USD) giá trị vốn hóa "bốc hơi" khỏi các thị trường châu Á chỉ trong vài ngày.
Nguyên nhân bề mặt là kết quả kinh doanh của SK Hynix, dù lập kỷ lục vẫn không đạt kỳ vọng giới phân tích; thương vụ tài trợ 250 tỷ USD giữa Nvidia và OpenAI làm dấy lên lo ngại về "tài chính vòng tròn" trong ngành AI, và đợt IPO 8,6 tỷ USD của CXMT – hãng sản xuất chip nhớ Trung Quốc – lớn nhất châu Á năm 2026.
Nhưng nguyên nhân sâu xa hơn, thứ thực sự châm ngòi cho cơn bán tháo, lại đến từ một dòng tin ngắn gọn của tạp chí công nghệ The Information: một công ty Trung Quốc mang tên Shanghai Aishengna Electronic Technology Group đã bắt đầu sản xuất hàng loạt máy quang khắc DUV immersion do Trung Quốc tự phát triển.
Bước đột phá hạ tầng và "đội tuyển quốc gia" bán dẫn của Trung Quốc
Shanghai Aishengna Electronic Technology Group không phải là công ty rất ít tiếng tăm. Aishengna thành lập năm 2023, vốn đăng ký khoảng 7 tỷ nhân dân tệ (hơn 1 tỷ USD), được hậu thuẫn bởi Shanghai Electric và một công ty con của Shanghai International Trust. Công ty gần như không có website công khai, cho đến khi Reuters xác nhận danh tính và cho biết Aishengna đã "hút" nhân sự từ Yuliangsheng (startup liên hệ với SiCarrier, công ty thiết bị bán dẫn được Huawei hậu thuẫn) và từ SMEE, nhà sản xuất thiết bị quang khắc lâu đời nhất Trung Quốc. Nói cách khác, đây là một "đội tuyển quốc gia" được chính quyền Trung Quốc tập hợp từ nhiều nỗ lực rời rạc để dồn vào một mục tiêu duy nhất.
Ý nghĩa của sự kiện này vượt xa một dòng tin công nghệ đơn thuần. Suốt cả thập niên qua, chiến lược kiểm soát xuất khẩu của Mỹ và đồng minh xoay quanh một giả định cốt lõi: ngăn Trung Quốc tiếp cận máy quang khắc EUV của ASML – công ty Hà Lan độc quyền công nghệ này – sẽ khóa chặn vĩnh viễn năng lực bán dẫn tiên tiến của Trung Quốc. Máy DUV immersion là công cụ mạnh nhất Trung Quốc còn từng được phép mua hợp pháp từ ASML với mức giá đắt đỏ từ 200 triệu đến 500 triệu USD mỗi chiếc, nhưng ngay công cụ này cũng đang dần bị siết chặt cấm vận. Việc Trung Quốc tự sản xuất được dòng máy DUV immersion nội địa, dù quy mô còn hạn chế và độ tin cậy còn phải kiểm chứng, lần đầu tiên chứng minh Bắc Kinh có năng lực công nghiệp để tự chủ chế tạo chính loại thiết bị nằm ở trung tâm của toàn bộ chiến lược cấm vận phương Tây. Theo kế hoạch, khoảng 5 máy sẽ được giao trong năm 2026 cho SMIC, Hua Hong Semiconductor và CXMT, trước khi tăng lên khoảng 20 máy vào năm 2027 – tuy vẫn rất nhỏ so với khoảng 130 máy ASML dự kiến xuất xưởng năm nay, nhưng là điểm khởi đầu không thể đảo ngược trong lộ trình tự chủ bán dẫn.
Hai triết lý đối lập: "Thực dụng tối ưu" của Trung Quốc và "sức mạnh tuyệt đối" của Mỹ
Nếu chỉ nhìn vào con số phần cứng đơn thuần, phản ứng hoảng loạn của thị trường có vẻ thái quá – máy DUV của Aishengna mới chỉ nhắm tới tiến trình 28nm, phải dùng kỹ thuật multi-patterning. phức tạp mới vươn tới 7nm, vẫn kém một thế hệ so với ASML về tốc độ, độ chính xác overlay lẫn độ ổn định.
Tuy nhiên, nỗi lo của giới đầu tư không chỉ đến từ một chiếc máy quang khắc, mà từ việc nhìn thấy một khuôn mẫu lặp lại: đúng một năm rưỡi trước, vào tháng 1/2025, mô hình AI DeepSeek R1 của Trung Quốc từng gây một cú sốc tương tự cho Phố Wall khi chứng minh một phòng thí nghiệm Trung Quốc có thể huấn luyện mô hình AI đạt hiệu năng gần ngang hàng các mô hình hàng đầu của Mỹ, nhưng chi phí chỉ bằng một phần nhỏ và công bố mở (open-weight) cho cả thế giới sử dụng miễn phí.
Từ cột mốc DeepSeek đến nay, làn sóng mô hình AI giá rẻ và mã nguồn mở của Trung Quốc không hề dừng lại. Các dòng mô hình như Qwen của Alibaba, GLM của Zhipu hay Kimi của Moonshot AI liên tục ra mắt các phiên bản nâng cấp, thu hẹp khoảng cách hiệu năng với GPT của OpenAI, Claude của Anthropic hay Gemini của Google, trong khi chi phí sử dụng API hay vận hành chỉ bằng 1/10, thậm chí thấp hơn nữa.
Cách tiếp cận này của Trung Quốc phản ánh một triết lý phát triển công nghệ nhất quán: thay vì cố vượt Mỹ ở đúng lĩnh vực Mỹ đang mạnh nhất và tốn kém nhất, Trung Quốc chọn con đường "đủ tốt, giá rẻ, mở và lặp lại thật nhanh".
- Với phần mềm AI, đó là ưu tiên mô hình mã nguồn mở (open source), cắt giảm chi phí huấn luyện nhờ tối ưu hóa thuật toán thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng GPU cao cấp ngốn điện năng.
- Với hạ tầng bán dẫn, đó là chấp nhận công nghệ DUV nhúng nội địa với kỹ thuật multi-patterning chưa hoàn hảo để tạo ra chip đủ dùng cho đa số các ứng dụng AI công nghiệp, ô tô điện và thương mại điện tử, thay vì thụ động chờ đợi công nghệ EUV.
- Với thị trường, đó là chiến lược tràn ngập ứng dụng thực tế với chi phí tối ưu, buộc đối thủ phải cuốn theo cuộc đua hạ giá thành. Đây chính là dạng "phi đối xứng hóa" cạnh tranh công nghệ: khi không thể thắng bằng luật chơi Brute Force (sức mạnh tính toán tuyệt đối) của đối phương, hãy viết lại luật chơi dựa trên tính thực dụng và sự phổ cập.
Ở chiều ngược lại, chiến lược của Mỹ tại Silicon Valley đi theo hướng gần như đối lập. Các tập đoàn lớn tiếp tục theo đuổi các mô hình đóng (closed source), thu phí truy cập cao, cạnh tranh bằng cách đẩy giới hạn năng lực mô hình lên đỉnh cao nhất có thể và chấp nhận chi phí huấn luyện lên tới hàng tỷ USD. Hệ sinh thái Mỹ vận hành theo chuỗi tích hợp dọc chặt chẽ: Nvidia cung cấp chip GPU đỉnh cao, các hyperscaler như Microsoft, Google, Amazon xây dựng trung tâm dữ liệu quy mô hàng trăm tỷ USD, còn các phòng lab AI ký kết những thỏa thuận tài trợ đan xen khổng lồ. Điển hình như thương vụ tài trợ 250 tỷ USD giữa Nvidia và OpenAI – điều đang khiến giới phân tích đặt dấu hỏi về tính bền vững của mô hình "tài chính vòng tròn" (circular financing), nơi doanh thu của nhà cung cấp phần cứng lại phụ thuộc trực tiếp vào khoản đầu tư ngược lại từ chính đối tác phần mềm.
Ưu điểm của mô hình Mỹ là duy trì vị trí dẫn đầu tuyệt đối về hiệu năng đỉnh và kiểm soát chuỗi cung ứng công nghệ tiên tiến nhất. Nhược điểm nằm ở chi phí vận hành khổng lồ, mức định giá cổ phiếu bị thổi phồng quá cao, và sự phụ thuộc nặng nề vào giả định rằng nhu cầu tính toán AI sẽ tiếp tục tăng trưởng theo cấp số nhân để bù đắp chi phí đầu tư (CapEx).
Đòn bẩy kép và thế cân bằng mới của cục diện AI toàn cầu
Chính khoảng cách giữa hai triết lý này – một bên tối ưu chi phí, tốc độ phổ cập cùng tính tự chủ; một bên tối ưu hiệu năng tuyệt đối, duy trì độc quyền và kiểm soát chuỗi cung ứng – là lý do cốt lõi khiến thị trường tài chính phản ứng dữ dội trước tin tức từ Shanghai Aishengna. Giới đầu tư nhận ra rằng mô hình phát triển giá rẻ và nguồn mở của Trung Quốc, vốn đã chứng minh hiệu quả phá vỡ thị trường trong lĩnh vực phần mềm AI, giờ đây đang được lặp lại ngay ở lĩnh vực phần cứng bán dẫn – nền tảng vật lý của toàn bộ nền kinh tế AI.
Nếu Trung Quốc vừa từng bước tự chủ được thiết bị chế tạo chip nội địa, vừa tiếp tục tung ra các mô hình AI mở với giá thành cực thấp, lợi thế cạnh tranh của Mỹ – vốn dựa trên giả định kiểm soát tuyệt đối cả nguồn cung chip lẫn các mô hình AI độc quyền – sẽ chịu áp lực bào mòn khốc liệt từ cả hai phía.
Tất nhiên, khoảng cách công nghệ giữa hai bên vẫn còn rất rõ rệt. Công nghệ EUV nội địa của Trung Quốc hay các dòng máy High-NA EUV của ASML dùng cho tiến trình dưới 2nm vẫn là rào cản mà Bắc Kinh cần nhiều năm nữa mới có thể thương mại hóa.
Tuy nhiên, bài học từ DeepSeek năm 2025 và đợt rung chấn chứng khoán năm 2026 cho thấy: khoảng cách công nghệ không nhất thiết phải được xóa bỏ hoàn toàn mới có thể tạo ra cú sốc định giá. Chỉ cần Trung Quốc chứng minh được năng lực tự chủ đang tồn tại và tốc độ cải thiện đủ nhanh để cung cấp một giải pháp thay thế giá rẻ "đủ tốt", thị trường sẽ lập tức tái định giá lại mức độ rủi ro và biên lợi nhuận của toàn bộ chuỗi cung ứng phương Tây.
Thay cho phần kết
Hai câu chuyện – mô hình AI giá rẻ, nguồn mở và máy quang khắc DUV immersion nội địa của Aishengna Group – thực chất là hai mảnh ghép hợp nhất của một chiến lược dài hạn. Trung Quốc chấp nhận đi sau về công nghệ lõi đỉnh cao nhưng bù lại bằng tốc độ lặp, quy mô ứng dụng và tối ưu chi phí. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục đặt cược vào việc duy trì vị thế dẫn đầu tuyệt đối bằng hạ tầng đắt đỏ. Hai phiên ngắt mạch liên tiếp của chỉ số KOSPI tại Seoul cùng hàng trăm tỷ USD vốn hóa bay hơi không chỉ là một đợt tháo chạy ngắn hạn của dòng tiền, mà chính là dấu hiệu cho thấy thị trường tài chính toàn cầu bắt đầu tái định giá cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung theo một cục diện cân bằng mới.
Hoàng Anh Tuấn
Không có nhận xét nào