Chủ nghĩa xã hội – thực tế và cảm nhận từ thực tế

Sự tan rã không tránh khỏi

Nguyễn Thông

14/5/2026

“…Thưa ông, ông không nóng vội (bởi có thể các ông đã tới đích) chứ dân chúng sốt ruột lắm rồi ạ. Nhà tôi 3 đời quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội mà chưa ai biết biết hình dong, mặt mũi nó thế nào đấy, ông ạ.

Nhân sinh ba vạn sáu nghìn ngày, sống trăm tuổi là hết kiếp hết một đời, có ai sống được vài ba kiếp, tái sinh như phượng hoàng, mọc đầu như Phạm Nhan để chờ hưởng thụ chủ nghĩa xã hội của các ông đâu mà bảo không thể nóng vội.

Đã biết nó khó khăn, sao không chọn con đường khác như người ta, mà lại cứ đâm đầu vào. Vừa rồi có ông trẻ tuyên bố rằng phải tới năm 2130, tức 104 năm nữa mới có thể khá được. Lý luận nhiều khi cũng khôi hài phết”.

Vệt bài này được viết ra sau khi tôi đọc bài tràng giang đại hải của ông Nguyễn Phú Trọng. Ông – nhân vật nổi tiếng xứ này, giáo sư tiến sĩ, trùm lý luận số 1, từng đứng đầu đảng và nhà nước. Bài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, được công bố rộng rãi hồi tháng 5.2021. Ai tò mò muốn biết nó ra sao, cứ gõ tên bài vào tìm kiếm trên Google, đầy. 

Sách của ổng được in nhiều hơn hết thảy các đời tổng bí thư, dịch nhiều thứ tiếng, chất đầy những thư viện, chủ yếu viết về chủ nghĩa xã hội. Trùm lý luận mà không viết về chủ nghĩa xã hội mới là chuyện lạ.

Tôi, kẻ tò mò, từng đọc sách của ông Trọng, dám quả quyết nhiều cấp dưới của ông chưa từng cầm cuốn sách thầy mình viết, nói chi đã đọc. Vị nào đã đọc hãy giơ tay lên. Ít lắm. Thời nay không còn mô thức “sách gối đầu giường” đâu, chỉ tiền gối thôi.

Điều dễ nhận ra, với hệ thống báo chí truyền thông độc quyền, cứ vài ba bữa họ lại nức nở ca ngợi chủ nghĩa xã hội, đề cao con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, nhất là gần đây tán dương bài viết của ông tổng bí thư, xem nó như thứ ánh sáng chỉ lối soi đường, đuốc thời đại rọi tới tương lai.

Rồi ông nọ bà kia, từ ‘ông trẻ’ Thưởng, tới những bác già giáo sư tiến sĩ lập thân nuôi xác bằng chủ nghĩa Mác-Lênin, cả đám nhãi ranh ‘Đối diện’ nữa, kéo nhau lên tivi, lên báo chí để lập ngôn, dạy dỗ, trấn an, đe nẹt, nhưng tất cả đều chỉ là thứ lý luận suông, giả dối, xiên xẹo, lập lờ, lảng tránh sự thật. Họ biết cả đấy, nhưng họ phải lờ đi bởi nếu nói đúng sự thật thì chả khác gì tự xé toạc, bóc trần sự giả dối, u mê của mình.

Ngược dòng lịch sử, ngày 7.11.1917, dân Nga bị sự lôi kéo của mấy anh theo chủ thuyết Mác – Lênin làm cuộc cách mạng lật đổ đế chế Nga, xây dựng một xã hội mới mà họ gọi là chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, lấy đấu tranh giai cấp làm động lực.

Trong hơn 70 năm Liên Xô tồn tại, thực chất nó như thế nào thì nhiều người đã biết. Một chế độ háo thắng, thích đánh nhau, tồn tại bằng vũ lực, bóc lột sức dân, vẽ ra những mục đích không tưởng, lôi kéo nhiều nước vào cuộc đấu đá -chiến tranh “ai thắng ai” bằng miếng mồi tình quốc tế vô sản, bị cai trị bởi những kẻ độc tài xấu xa dưới vỏ “đồng chí”.

Không phải bàn luận tranh cãi nhiều, chỉ cần nhìn vào thực tế, nếu chế độ (xã hội chủ nghĩa) ở Liên Xô, đường lối ấy tốt đẹp thì không lý gì sụp đổ cái ầm, bị chôn vùi, vứt vào sọt rác. Cả phe xã hội chủ nghĩa vỡ tan như bọt nước trong cơn sôi sục của dân chúng vốn bị kìm nén suốt hơn nửa thế kỷ. Tốt đẹp thì phải giữ, phải tồn tại, cớ gì lại tan, bị ném vào hố rác? Bản thân câu hỏi đã là câu trả lời, không cần giải thích. 

Bây giờ, ngay cả những nơi đã sinh ra ông tổ của chủ nghĩa xã hội-chủ nghĩa cộng sản, những nơi từng là lô cốt, thành trì của học thuyết này, người ta cũng không thèm nhắc tới, nếu có gợi lại cũng chỉ coi nó như thứ quá khứ đau buồn, cần quên đi vĩnh viễn.

Toàn thế giới hiện có 204 quốc gia (nước) lớn nhỏ. Thử đếm xem có bao nhiêu nước chọn con đường “tiến lên chủ nghĩa xã hội”. Xin thưa, chỉ vừa đủ số ngón tay của một bàn tay. Chả nhẽ 199 nước kia ngu đục dốt nát cả.

Những quốc gia giàu nhất trên thế giới, đất nước phát triển, cuộc sống sung túc, dân chúng đầy đủ hạnh phúc, không có nước nào theo chủ nghĩa xã hội. Đốt đuốc tìm không ra. Trung Quốc khá giả ư? Nó chỉ chủ nghĩa xã hội mồm thôi (để lừa đàn em) chứ thực ra trốn theo chủ nghĩa tư bản lâu rồi, “mèo trắng mèo đen, miễn là bắt được chuột”.

Những nước, những miền đã từng phát triển, từng có vị thế, thứ hạng trên thế giới, sau khi theo chủ nghĩa xã hội, hoặc bị cưỡng bách theo chủ nghĩa xã hội, ngả vào chủ nghĩa xã hội, ngay lập tức hoặc lún dần vào sự nghèo đói, kiệt quệ, dân rơi vào cảnh bần cùng, dân tộc không ngóc đầu lên nổi, rõ nhất là Cuba, Triều Tiên, miền Nam Việt Nam, Venezuela.

Hãy đặt câu hỏi, sau hơn nửa thế kỷ kiên định con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội, giờ những nước Cuba, Triều Tiên, Lào đã gặt hái được gì, dân chúng ra sao? Không cần câu trả lời, bởi thực tế rõ mồn một.

Phe xã hội chủ nghĩa từng có 13 nước, sau khi tan rã còn bốn nước “kiên định đói nghèo”, những nước kia sau khi tự cởi trói đã chấm dứt sự nghiệp giảm nghèo bền vững, mau chóng đem lại đời sống ấm no cho dân chúng. 

Chủ nghĩa xã hội – thực tế và cảm nhận từ thực tế 

Bài 2

Vua bắt chước

Nguyễn Thông

21-8-2026

Trong phần 1 tôi đã kể rằng, sau năm 1945 các thế hệ cầm quyền xứ này gần như bê nguyên xi bộ máy tổ chức của Liên Xô hoặc Trung Quốc về nước mình, cứ nhắm mắt nhắm mũi áp dụng, họ có gì thì mình y như thế, chả cần xem có hợp hay không, hay dở thế nào.

Cái tâm lý đàn em, nhược tiểu cũng một phần quyết định sự bắt chước, ngại nhỡ ra các đàn anh thấy mình khác biệt, rồi không hài lòng thì phiền. Vậy nên, anh có thế nào, em cứ sao chép tỉ mỉ cho đủ cho đúng, bao giờ anh sửa thì em lại sửa theo, anh bỏ thì em bỏ, anh giữ thì em giữ. Như thằng tiểu đồng lon ton hầu hạ người trên, không dám làm điều gì trái bao giờ. 

Dường như Liên Xô, Trung Quốc có thứ gì thì các vị nhà ta phải nhanh nhảu có ngay thứ đó, chẳng cần biết điều kiện, hoàn cảnh của gấu Nga khác trâu An Nam ta rất nhiều. Thời ấy, dân gian cười truyền miệng nhau rằng khi Hồng trường Moskva có mưa tuyết thì ở quảng trường Ba Đình Hà Nội dù đang giữa lúc nắng hè chảy mỡ vẫn cứ phải mặc áo tơi cho đúng điệu.

Buồn cười nhất là đổi tên nước. Sau cuộc cách mạng tháng 8.1945, nước ta được đổi tên thành Việt Nam dân chủ cộng hòa, quốc hiệu là Việt Nam. Suốt bao năm trường lao động và chiến đấu, cái tên ấy đã gắn bó với nhiều thế hệ, kể từ khi cụ Hồ còn sống tới mãi về sau.

Vừa chấm dứt cuộc chiến tranh để thống nhất đất nước năm 1975, bên thắng cuộc vội nghĩ ngay đến việc đổi tên nước. Họ cho rằng sau khi đánh thắng hai đế quốc to thì không còn gì cản trở con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, thậm chí có vị lãnh đạo lạc quan tếu khẳng định chắc như đinh đóng cột chủ nghĩa xã hội đã về đến tận ngõ rồi, chỉ chục năm nữa sẽ vượt Nhật.

Tại kỳ họp quốc hội thống nhất đầu tiên vào đầu tháng 7.1976, quốc hội đã nhanh nhảu ra nghị quyết đổi ngay tên nước thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Anh cả Liên Xô đã mang tên cộng hòa xã hội chủ nghĩa (Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết) lâu rồi, giờ ta mới đặt như vậy là khí muộn.

Không ít nhà lãnh đạo cộng sản Việt Nam thời ấy mang tâm lý “Liên Xô số 1, Việt Nam số 2”, kiêu ngạo tự đắc trên có Liên Xô, dưới có Việt Nam, anh hùng làng này cóc thằng nào bằng ta. Không nhất thì nhì, thứ ba không chịu. 

Tôi còn nhớ thời mới “giải phóng” có những tờ báo (hồi nớ chỉ rặt báo quốc doanh, tờ duy nhất ngoài quốc doanh là tờ  Tin Sáng thì bị căn ke đếm chữ từng số, sau đó phải tuyên bố “hoàn thành nhiệm vụ”, giải tán) vênh vang khoe tiềm lực quân sự của Việt Nam đứng trong top 5 thế giới bởi vừa thu được vô số máy bay, tàu chiến, pháo, đạn dược, khí cụ chiến tranh hiện đại từ quân đội Việt Nam Cộng hòa (mà họ gọi là ngụy). Việt Nam chính thức trở thành căn cứ vững chắc của chủ nghĩa xã hội ở phương đông, tiền đồn của phe xã hội chủ nghĩa, kể từ cái tên nước.

Cũng xin nhớ rằng chỉ có mấy anh phổi bò xứ ta mới huếnh thế chứ nhìn ra những nước cùng phe, họ rất thận trọng đặt tên gọi quốc gia. Cuba, Ba Lan… chỉ gọi ngắn gọn là Cộng hòa Ba Lan, Cộng hòa Cuba; Lào và Triều Tiên thì Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên, Trung Quốc thì Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Đám mấy nước này cũng chủ trương tiến lên chủ nghĩa xã hội nhưng dù sao vẫn dè dặt, cẩn thận từ cái tên. Chỉ có ông “vua bắt chước” Việt Nam là nhanh nhảu, “khôn ngoan”, khiến anh cả Liên Xô hết sức hài lòng. Tuy nhiên, thiện cảm cũng chả kéo dài được bao lâu.

Về kinh tế, xin nói thêm chút ít về cái gọi là chủ nghĩa xã hội, nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Những năm sau 1975 kinh tế xứ ta dưới sự lãnh đạo sáng suốt tài tình của đảng càng ngày càng xuống dốc, bết bát thê thảm. Một nước sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp mà ruộng đồng bị bỏ hoang hóa, nông dân tha phương cầu thực, hợp tác xã một thời được coi là hình mẫu của chủ nghĩa xã hội đã trở thành thứ tai họa triệt tiêu sức sản xuất.

Một số nơi như Vĩnh Phúc, Hải Phòng trước đó từng phải xé rào, khoán hộ, chia ruộng đất khoán sản phẩm cho nông dân, nói trắng ra là trở lại làm ăn cá thể, tư hữu. Giờ đất nước thống nhất rồi, “ngày vui ngắn chẳng tày gang”, đói rài đói rạc, nhiều nơi phải bung ra đủ kiểu. Long An là ví dụ. Những nơi tổ chức khoán chui được thì dân ấm no trở lại, dần đẩy lùi đói nghèo, cuộc sống sinh sắc hơn, thay da đổi thịt. Những nơi vẫn cố bám vào việc duy trì hợp tác xã đi lên chủ nghĩa xã hội thì càng ngày càng “tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc” đến bờ vực. 

Trong hồi ký “Làm người là khó”, ông Đoàn Duy Thành (từng Chủ tịch, Bí thư Thành ủy Hải Phòng, sau là Phó chủ tịch Hội đồng bộ trưởng, tức phó thủ tướng) kể lại rằng những năm ấy trung ương phân vân, tranh luận dữ lắm. Sau khi nghe báo cáo rằng nông dân làm khoán thì được ấm no hạnh phúc, nông dân kiên định theo hợp tác xã thì ngày càng chết đói, ly hương, cứ họp suốt.

Chính ông Lê Duẩn và nhiều ông trong Bộ  Chính trị như Trường Chinh, Lê Thanh Nghị, Phạm Văn Đồng, Trần Quốc Hoàn… tuy cũng lo lắng nhưng lại bày tỏ “nếu khoán hộ, chia đất cho nông dân thì chẳng lẽ chúng ta để mất chủ nghĩa xã hội à”, làm sao xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội… Đối với họ, chủ nghĩa xã hội (không tưởng) mới là thứ họ cần, chứ ấm no hạnh phúc của dân chả là quái gì.

Chủ nghĩa xã hội – thực tế và cảm nhận từ thực tế 

Bài 3

Quá độ mấy đời người

Nguyễn Thông

23-8-2026

Suốt nhiều thập niên ở miền Bắc, cũng như ở miền Nam sau “giải phóng”, đám học sinh sinh viên “dưới mái trường xã hội chủ nghĩa” luôn được quán triệt rằng chỉ có chủ nghĩa xã hội mới đem lại hạnh phúc cho  con người, “chủ nghĩa cộng sản là mùa xuân của nhân loại”. Cùng với đó, tất nhiên ngược chiều, chủ nghĩa tư bản cực kỳ ghê tởm, đáng ghét, chỉ bóc lột, xấu xa, làm giàu trên xương máu, mồ hôi nước mắt, công sức của người lao động. Nó là “đêm trước của cách mạng thế giới”. 

Theo giáo huấn của họ, xã hội tư bản, dù có phát triển mấy đi chăng nữa cũng chỉ phồn vinh giả tạo, cùng quẫn trong cơn giãy chết, về cơ bản vẫn là xã hội bóc lột, cần phải bị tiêu diệt. Công nhân, người lao động trong xã hội đó không có quyền làm chủ tập thể, không khác gì cái máy. Nghe rất kinh.

Vì thế phải tiến hành đấu tranh giai cấp trên phạm vi toàn thế giới, phải chôn vùi tư bản, để xây dựng thế giới đại đồng. Cốt lõi của chủ nghĩa Mác – Lê Nin là đấu tranh giai cấp, tiêu diệt giai cấp tư sản mà họ quy cho tội bóc lột. Chỉ thích đánh nhau, để “Bao giờ thế giới đại đồng/Chúng ta sẽ thoát khỏi vòng gian truân”. Thậm chí họ còn vẽ ra tương lai “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”, không làm vẫn có ăn, muốn bao nhiêu cũng được. Quái gở. “Nước Nga có chuyện lạ đời/đem người nô lệ thành người tự do/sung sướng thay thợ thuyền Nga/những ngày nghỉ việc đều là ăn lương”, v.v..

Tất cả những điều tôi biên ra đây đều có trong lý luận về chủ nghĩa xã hội, không đứa sinh viên nào hồi thập niên 70 – 90 không biết, không thuộc. Ai chưa  tin, cứ vào thư viện, tìm đọc cuốn “Dưới lá cờ vẻ vang của đảng, vì độc lập tự do, vì chủ nghĩa xã hội” của ông Lê Duẩn, in năm 1976, sau đó tái bản mấy chục lần, hàng chục vạn cuốn, không khác gì Mao tuyển, trước tác của Mao bên Tàu.

Sinh viên thời ấy, không thuộc cuốn này, cầm chắc rớt môn chính trị-kinh tế học. Tháng 10.1976, lứa chúng tôi trước khi tốt nghiệp phải thi môn bắt buộc ấy. Đề thi đương nhiên lấy từ nội dung “Dưới lá cờ vẻ vang…”.

Thôi thì cái thời tranh tối tranh sáng, đắm chìm trong vòng ngu muội, như thế đã đi một nhẽ. Không có bất kỳ kênh nào để mở mang đầu óc, để tự giải phóng, nên đành tin báo Nhân Dân, tin đài tiếng nói Việt Nam, tin rằng chủ nghĩa xã hội đã trong tầm tay, chỉ còn “quá độ” chút xíu là tới, tin chủ nghĩa cộng sản đang vẫy gọi phía đằng xa, mùa xuân đã rất gần. 

Nhưng thực tế thì khác, thậm chí ngược hẳn.

Sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc, thày bu tôi đã được tuyên truyền miền Bắc đang bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Góp hết cả đất đai, ruộng vườn, trâu bò vào hợp tác xã để… tiến lên. Tiến mãi, chủ nghĩa xã hội đâu chửa thấy, cũng chả biết khi nào mới hết quá độ, chỉ thấy phú quý giật lùi trong từng miếng cơm manh áo. Nông dân được chia ruộng đất, làm chưa kịp nóng cán cuốc, lại bị thu hồi nhập vào hợp tác xã.

Hơn hai chục năm sau, chúng tôi – con của thày bu, lăn vào đời kiếm sống, lại được các ông bà cán bộ giác ngộ rằng đất nước ta đang thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Lại quá độ, lại tiếp tục tiến lên.

Thế hệ tôi tận mắt chứng kiến đánh tư sản, kinh tế tập trung, cơ chế bao cấp, ngăn sông cấm chợ, đổi tiền, ăn bo bo, vượt biên, nghèo đói, chẳng còn phú quý để mà giật lùi nữa. Có lúc nghĩ mình đã chạm đáy rồi, không còn vực nào sâu hơn. Nghe cái câu “quá độ tiến lên” sao mà cay đắng.

May là thông tin đã dần nhiều kênh hơn, sự bưng bít dần bị phá bỏ, chợt hiểu rằng tất cả chỉ là sự mị dân có hệ thống, là nghệ thuật cho nhau ăn bánh vẽ.

Giờ lại đến đời con tôi, tức là đời cháu của thày bu, sau thêm nửa thế kỷ nữa, vừa rồi lại nghe ông trùm đảng công phu hệ thống lại lý luận và khẳng định đất nước ta vẫn trong thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Giời ạ, quá độ gì mà dài thế, lòng thòng thế, hở ông. Thày bu tôi đã khuất núi sau chặng dài quá độ, chưa hề biết mùi chủ nghĩa xã hội nó như thế nào. Tôi đời thứ hai cũng chả hy vọng gì thấy đất nước thoát khỏi thời kỳ quá độ. Mà ngay thằng con đời thứ ba, cũng đã sống nửa đời người, vẫn quá độ, không một chút ánh sáng nào cuối đường hầm để nó phấn khởi tin tưởng. Chính ông trưởng đảng mấy năm trước còn nói thẳng (có lẽ ông tự thấy chả cần giấu diếm nữa) chưa chắc cuối thế kỷ này đã có được chủ nghĩa xã hội ở nước ta. 

Trong bài viết được công bố vào tháng 5.2021, ông tổng bí thư Trọng thừa nhận điều đó. Ông khẳng định/cảnh báo/nhắc nhở rằng xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp vĩ đại, khó khăn, không thể nóng vội. Ông bảo “Cả lý luận và thực tiễn đều cho thấy xây dựng chủ nghĩa xã hội là kiến tạo một kiểu xã hội mới về chất, hoàn toàn không hề đơn giản, dễ dàng. Đây là cả một sự nghiệp sáng tạo vĩ đại, đầy thử thách, khó khăn, một sự nghiệp tự giác, liên tục, hướng đích lâu dài, không thể nóng vội” (trích chính xác nguyên đoạn).

Thưa ông, ông không nóng vội (bởi có thể các ông đã tới đích) chứ dân chúng sốt ruột lắm rồi ạ. Nhà tôi 3 đời quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội mà chưa ai biết biết hình dong, mặt mũi nó thế nào đấy, ông ạ.

Nhân sinh ba vạn sáu nghìn ngày, sống trăm tuổi là hết kiếp hết một đời, có ai sống được vài ba kiếp, tái sinh như phượng hoàng, mọc đầu như Phạm Nhan để chờ hưởng thụ chủ nghĩa xã hội của các ông đâu mà bảo không thể nóng vội.

Đã biết nó khó khăn, sao không chọn con đường khác như người ta, mà lại cứ đâm đầu vào. Vừa rồi có ông trẻ tuyên bố rằng phải tới năm 2130, tức 104 năm nữa mới có thể khá được. Lý luận nhiều khi cũng khôi hài phết.

Nguyễn Thông