Quốc tang

Nguyễn Thông

11/8/2026

Nước ta đang có quốc tang (hôm qua và hôm nay, hai ngày). Cả nước để tang một nhà lãnh đạo không phải người đứng đầu của nước khác. 

Chuyện tang ma hiếu hỉ là chuyện nhạy cảm nên tôi không đề cập tới cá nhân ai, gia đình nào, mà chỉ nêu vài suy nghĩ về quốc tang.

Tính tôi hay nói thẳng, dễ mất lòng người khác, nhất là lại đụng chạm đến quyền lợi của ai đó, hoặc đề cập tới những điều được cho là “nhạy cảm”.

Theo tôi, nhà nước nên sửa đổi lại quy định về quốc tang, cụ thể là thu hẹp đối tượng lại. Đặt ra được thì vẫn có thể sửa được. Luật hay không là ở mình. Hay thì làm, dở thì sửa, thậm chí bỏ.

Tôi không phản đối việc tổ chức quốc tang nếu thấy cần thiết. Chẳng hạn đất nước bị thiên tai nhiều người chết, có thể tổ chức quốc tang. Một nhà lãnh đạo ngôi vị hàng đầu đang tại chức chẳng may qua đời, cũng nên quốc tang.

Một nhân vật lịch sử có nhiều công lao với dân với nước, tạo ra dấu ấn đặc biệt trong đời sống dân chúng, tạo bước ngoặt trong xã hội, ví dụ ông Kim Ngọc ở Vĩnh Phúc khoán hộ mở đường cho phá bỏ Hợp tác xã, cởi trói nông dân, giải thoát tam nông; ông Nguyễn Văn Chính (Chín Cần) ở Long An đi đầu trong phá bỏ bao cấp, phá vòng kim cô đè nén con người suốt mấy chục năm ròng rã; cụ Võ Nguyên Giáp tài năng đức độ, dân yêu lính quý…, những người như thế cần được quốc tang.

Với những nhân vật lãnh đạo nhàn nhạt, không mấy nổi bật, thậm chí chỉ có “tác dụng” ngáng trở cuộc sống đi tới, những tứ trụ đã về hưu sống cuộc sống bình thường dân dã, không còn tham gia gì vào việc màn trướng khu cơ hoạch định đường đi nước bước của quốc gia, thì một mặt cộng đồng vẫn biết ơn họ, nhưng không nên quốc tang làm gì. Nhiều khi chính họ, gia đình họ cũng chả muốn, nhưng chế độ lại cứ muốn ai đó chết cũng thuộc quyền xử lý của nhà nước. 

Nhà cầm quyền đòi bao cấp luôn cả chuyện tang tế hiếu ân. Ngay cả tang lễ cấp nhà nước hoặc cấp cao cũng vậy, cứ đòi bao cấp nên có khi dẫn đến chuyện dở khóc dở cười. Chắc nhiều người còn nhớ hồi tang lễ tướng Trần Độ, ông Vũ Mão thay mặt nhà nước đã phải chịu ê chề như thế nào khi đại diện tang gia đứng ra nói thẳng không chấp nhận bản điếu văn do ông vừa đọc.

Biết ơn kính trọng người đã khuất đâu phải cứ là quốc tang mới là trọng là ơn. Trái lại, trong khá nhiều trường hợp, rất “tốn kém thì giờ và tiền bạc của nhân dân” (lời cụ Hồ).

Có ai đó sẽ bảo đó là đạo lý, là “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, là “uống nước nhớ nguồn”. Nếu cứ như thế, với người ở tầm quốc gia có công với dân với nước thì tổ chức quốc tang, vậy làm sao cấm được các tỉnh thành, thậm chí phường xã cũng đòi tổ chức thành tang, tỉnh tang, phường tang, xã tang… cho vị lãnh đạo quá cố địa phương mình. Đó là chưa kể cũng trong tứ trụ, vị này nếu làm quốc tang thì có thể không có vấn đề gì, nhưng vị khác mà quốc tang dân sẽ cười. Cơ chế quốc tang dẫn tới tình trạng dở khóc dở cười. Không làm thì “nhất bên trọng, nhất bên khinh”, làm thì dân không… khóc.

Ngó sang nhiều nước văn minh, dễ nhận thấy tang lễ, dù với tổng thống, thủ tướng đều rất giản dị đơn sơ, lặng lẽ, ít tốn kém, không rùm beng cờ đèn kèn trống. Nhưng không vì thế mà mất đi sự kính cẩn biết ơn. Họ biết quý đồng tiền do dân chúng đóng góp.

Vấn đề là người đã khuất để lại cái gì trong lòng dân chúng, chứ không phải không khí và hình ảnh quốc tang.

Quốc tang, quốc là nước/ quốc gia, tang là tang lễ, đám ma. Quốc tang là lễ tang tầm quốc gia, cả nước phải để tang, toàn dân phải chịu tang. Giải nghĩa ngắn gọn như vậy để thấy rằng đó không phải là thứ lễ nghi bình thường, mà đặc biệt. Nếu tầm thường hóa lễ nghi này tức là coi nước coi dân chả ra gì, coi thể chế chả ra gì.

Tôi để ý và nhận thấy, trong hai ngày quốc tang ông Lào (10 – 11.8.26), nhẽ ra theo quy định phải ngưng, dừng mọi hoạt động vui chơi giải trí, văn nghệ, hát hò, diễn kịch, chiếu phim, triển lãm, cả trong đời thực lẫn trên các phương tiện truyền thông, nhưng thực tế lại không vậy. Các kênh tivi vẫn chiếu phim tràn lan, vẫn đầy những game show cười vui nắc nẻ. Tự dưng thấy cái viền đen trên báo Tuổi Trẻ điện tử và vài kênh tivi thông báo ngưng phát chương trình (do nghiêm túc chấp hành) gần như lạc lõng.

Tôi tìm hiểu và nghiệm thấy ở nhiều nước phát triển, văn minh, giàu có, dân chủ, khoa học… rất ít quốc tang dành cho cá nhân. Họ hiểu sự sống mới đáng quý, còn ai mà chẳng chết bởi đó là quy luật tự nhiên. Dù có là tổng thống, quốc vương, nếu chết cũng chỉ là cuộc tiễn đưa bình thường, chôn cất bình thường, không mấy khi bày vẽ quốc tang. Mồ mả cũng rất bình thường, chỉ tấm bia nho nhỏ khắc mấy chữ cắm trên nền cỏ.

Nói thẳng ra, chỉ những nước theo đường lối xã hội chủ nghĩa, phe xã hội chủ nghĩa, kể từ Liên Xô, Trung Quốc… tới Cuba, Triều Tiên, Lào, Việt Nam là thích bày vẽ quốc tang, lăng mộ, trong đó Triều Tiên (Bắc Hàn) số 1. Họ chống chủ nghĩa cá nhân nhưng lại tôn sùng cá nhân cả khi sống lẫn khi chết như thánh, như thần. Họ luôn có lý do “chính đáng” để giải thích, bất kể thuận nhĩ hay không. 

Theo quy định hiện hành, đối tượng được quốc tang ở xứ ta vốn đã quá nhiều, giờ lại xuất khẩu quy định, mở rộng ra bên ngoài, chả khác gì nhân đôi, nhân ba. Nước này được thì nước kia cũng phải có. Người này hưởng, chả nhẽ người kia không được. Nhân sự xếp hàng vào đội chờ quốc tang ngày một kéo dài, luôn được bổ sung.

Chỉ nên áp dụng quốc tang (cá nhân) cho người đứng đầu, người gánh vác nặng nhất, người quyết định vận mệnh đất nước và dân tộc. Chỉ người ấy thôi.

Đừng “phổ thông hóa”, đại trà quốc tang, thành chuyện bình thường, “chuyện ngày thường ở huyện”. Đừng tầm thường hóa một đại sự quốc gia vốn mang ý nghĩa thiêng liêng cao quý.

Nhà nước luôn kêu gọi tiết kiệm, chống lãng phí, thực hiện nếp sống văn minh… nhưng hầu như chỉ áp dụng với dân. Chính nhà nước lại không tiết kiệm, lại lãng phí, không gương mẫu, luôn đặt ra những quy định riêng ngoài quy định chung, mà sự tang ma biểu hiện rõ.

Chôn cũng phải chôn riêng nơi đặc biệt, hoặc đưa ra chôn nơi khác thì chiếm nhiều đất, mồ to mả lớn. Và đáng nói nhất, trung ương luôn kêu gọi dân chúng thực hiện hỏa táng để tiết kiệm, phù hợp với cuộc sống văn minh, giữ vệ sinh môi trường (nói tóm lại là đủ thứ hay) nhưng tới tận bây giờ chưa có bất kỳ ông bà lãnh đạo nào được hỏa táng sau khi chết, toàn xúi dân đốt. Chỉ nói một đằng làm một nẻo. Thà đừng nói.

Nói cho cùng, người ta mượn cớ đạo đức, lễ nghĩa, tình cảm để quy định, duy trì thứ có lợi cho mình, xa cách dân chúng. Về thực chất, những quy định này nọ về quốc tang, tang lễ cấp nhà nước, quan tài, lăng tẩm, mồ mả đều nặng về hình thức, là thứ bệnh hình thức đã ăn vào trong não. 

Cũng là dạng cờ đèn kèn trống, băng rôn khẩu hiệu vốn được phe xã hội chủ nghĩa, được những người cầm quyền ưa thích. Tư duy ấy không theo kịp thời đại, không hòa vào được thế giới văn minh, chả khác gì phong kiến thời xưa. Sống – màu mè lòe loẹt/ Chết – lãng phí phô trương.

Đây vốn là một trong muôn vàn điểm nghẽn lớn nhỏ trong dòng chảy cuộc sống lâu nay, nhưng muốn tháo cởi phải chính quyền ra tay, chứ dân không có quyền. Dân chỉ có quyền làm chủ tập thể, mà quyền ấy là thứ hết sức vô hình, siêu hình, thậm chí không có.

Nó là thứ điểm nghẽn ngang nhiên tồn tại trong dòng mạch cuộc sống suốt bao nhiêu năm. Muốn “đột phá tháo điểm nghẽn”, phải do chính quyền, chứ không phải dân.

Người xưa dạy: Chết là hết. Đó là quan điểm cực kỳ chính xác. Đã chết rồi thì dù có được dát vàng lên người chết thì cũng chẳng hơn gì thân xác bó trong manh chiếu rách vùi xuống đất. Chết rồi có biết gì đâu, chỉ người sống hưởng, lợi dụng.

“Thân như điện ảnh hữu hoàn vô” – thân như tia chớp, có rồi không. Giác ngộ được như vậy thì sẽ coi mấy thứ quy định kia vô nghĩa, chỉ như gió thoảng.

Quốc tang, đám ma cấp này cấp nọ là sự vẽ vời của người sống, chứ cuộc sinh tồn đã “hữu hoàn vô” đúng luật tự nhiên rồi, có trang hoàng vẽ vời thêm cũng thế thôi. Đó không phải là sự giác ngộ, mà là nửa vô thần nửa mê muội một cách có ý thức.

Cần phải làm cuộc cách mạng về quốc tang, dĩ nhiên ở người còn sống, những đương sự đang cầm cân nẩy mực.

Nguyễn Thông