50 năm báo chí hải ngoại. Kỳ 1

Kỳ 1

Tác giả: Nguyễn Vy Khanh

September 5, 2026

[Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải ngoại. Q. Thượng-Tổng Quan. “Chương IV: Báo chí, nhà xuất-bản và vài nhóm tiêu biểu”. Toronto: Nguyễn, 2025, tr. 645-690. Sách do lulu.com phát hành online]

I- BÁO CHÍ HẢI NGOẠI THỜI ĐẦU (1975-1979)

Biến cố ngày 30-4-1975 đã chấm dứt một cuộc chiến huynh đệ tương tàn, cho “người ngoài” và những chủ nghĩa trần gian ngắn hạn. Báo-chí Việt-Nam Cộng-Hòa, ở miền Nam, đã bị cấm, đốt, tiêu diệt, do đó đã theo người tị nạn ra hải-ngoại, và một sinh hoạt báo-chí cùng một nền văn-học không cộng sản tiếp nối nền văn-học khai phóng, dân-chủ tự do cùng với các sinh-hoạt chính-trị, xã-hội của con người miền Nam. Các báo và tạp-chí thời đầu đã là cái nôi xuất hiện những nhà văn mới, chống Cộng, như Giang Hữu Tuyên, Vũ Kiện, Bắc Phong,… sau thêm Nguyễn Ngọc Ngạn, Võ Kỳ Điền, Nguyễn Văn Ba, Tưởng Năng Tiến, Võ Hoàng, v.v. bên cạnh những nhà văn đã từng nổi tiếng hoặc hoạt động trước năm 1975 ở quê nhà.

Với văn-học chữ quốc-ngữ thì ngay từ thời bình minh của nền văn-học, báo-chí đã là đất nẩy mầm và song hành với sinh hoạt văn-học nghệ thuật. Ra đến hải-ngoại, báo-chí của người Việt ban đầu tiếp tục “sứ mạng“ đó nhưng dần về sau này thì tách rời hẳn sinh hoạt văn-học đúng nghĩa (còn lại dịch vụ in và đại lý bán sách)!

Về báo chí lưu vong của người Việt sau ngày 30-4-1975, một trong những tờ báo đáng gọi là mở đầu, đi tiên phong là Chân Trời Mớira đời ngay đầu tháng 5-1975 (số 1, ngày 2-5-1975) ở trại tị nạn đảo Guam rồi ở trại Pendleton, CA, nhưng in ấn thành báo phải xem tờ Đất Mới của Huy Quang Vũ Đức Vinh và Thanh Nam xuất bản ở Seattle, WA tháng 7-1975, Trắng Đen, tuần báo, số 1 ra ngày 6-3-1976, của Việt Định Phương và tờ Hồn Việt của Nguyễn Hoàng Đoan tháng 11-1977, là những tờ báo đầu tiên của người Việt tị nạn, lưu vong – vì trước đó đã có một số báo-chí của sinh viên và Việt kiều quốc-gia cũng như cộng-sản: trước năm 1975, Tổng hội Sinh viên Việt-Nam tại Mỹ có tờ đặc san Sinh Viên ở Washington D.C., của các sinh viên một thời như Nguyễn Đình Hoà, Đàm Trung Pháp, Nguyễn Hữu Trí, v.v. Lá Thư Việt Kiều của Hội Ái hữu Việt Kiều (có English Supplement) tại Hoa-Thịnh-Đốn từ 8-1956. Riêng sinh viên Công giáo du học ở Bắc Mỹ năm 1951 đã lập hội và ra tờ Chuông Việt ở Chicago để nối sợi giây liên lạc – thời của những sinh viên Đỗ Trọng Chu, Nguyễn Gia Hiến, Nguyễn Thái, Bùi Kiện Thành, Nguyễn Văn Thơ, Phó Bá Long, Huỳnh Văn Lang,… và nhiều linh mục, tu sĩ. Ngoài ra còn có các bản tin bằng tiếng Anh như Vietnam News, the voice of non-communist Vietnamese số 1, 25-9-1977, v.v. Ở Bỉ có tờ Khai Phóng của Nhóm Sinh viên Việt-Nam tại Louvain từ 1971 ra được 5 số, ngưng 1972. Ở Pháp có tờ Thông tin Sinh viên (tiền thân của tở Nhân Bản, 1977) của sinh viên quốc gia và Đoàn Kết của Việt-kiều thân Cộng từ thời Mậu Thân 1968. Ở Canada, nếu sinh-viên đại học ở thủ đô Ottawa từng có tờ Tấc Đất thì thủ đô tỉnh bang Québec có tờ đặc san Đất Lạnh / Terre Froide của Hội Việt kiều Québec bất định kỳ từ thập niên 1960, lúc đầu là tiếng nói sinh-viên Việt-Nam Cộng-Hòa theo học tại đại học Laval gồm “quốc-gia” và “thân Cộng, phản chiến” lúc lằn ranh chưa rõ (trong Ban biên tập từng có Lương Châu Phước), sau trở thành tiếng nói của Việt kiều (từ biến cố tháng Tư 1975) và cựu sinh-viên “quốc-gia”.

Chân Trời Mới là tờ báo in/giấy bắt đầu từ đảo Guam nhưng đặc biệt là những người chủ động biên tập như Phạm Kim Khánh sau đó di tản qua nhiều nước khác nhau, họ tiếp nối tiếng nói tị nạn qua báo-chí. Ở Úc tiếp nối ra tờ Người Việt Tự Do số đầu ra ngày 01/11/1975 nhưng không sống được lâu. Nhóm thứ hai khá đông đảo ở Hoa-Kỳ, tiếp tục ra tờ Đất Mới / New Land, bán nguyệt san phát hành ở Seatlle WA. Nhóm Montréal (Canada) dùng lại tên Chân Trời Mới làm “tiếng nói của những người yêu chuộng hoà bình đấu tranh cho tự do dân-chủ thực sự” – sau giao lại cho nhóm Dân Quyền Trương Trí Vũ biến thành tờ Dân Quyền. Chân Trời Mới chủ-nhiệm ký Lam Khê, chủ-bút Việt Doãn, tổng-thư-ký Nguyễn Đình (vào giai đoạn đầu các nhà báo và tranh đấu chính-trị thường ký biệt hiệu hơn là dùng tên thật – lý do khác với việc dùng biệt hiệu, tên giả để chống phá nhau trên báo-chí sau đó và qua Internet của thời nay), số đầu ra ngày 1-9-1975, đến số 24 (12-1977) thì đình bản, xong “sứ mệnh chuyển tiếp” “đánh dấu sự thành công của nỗ lực kết hợp các anh chị em cùng chí hướng” và chuyển thành tờ Dân Quyền cho ‘giai đoạn đấu tranh mới’ ”tiếp nối nỗ lực đấu tranh cho quyền làm người của nhân dân ta” (Trích Quan điểm, số 24) như sẽ nói ở phần sau.

Đất Mới / New Land, bán nguyệt san phát hành ở Seatlle WA, khổ tabloid song ngữ Anh-Việt, số đầu tháng 7-1975, số cuối 241 (1987), xuất-bản với trợ cấp của Chương trình Tỵ Nạn tiểu bang Washington, Huy Quang Vũ Đức Vinh thành lập và chủ-nhiệm chủ-bút, Thanh Nam tổng thư ký, Nguyễn Văn Giang trị sự (Executive Editor) phụ trách hình thức, lên trang và phát hành. (Thanh Nam mất ngày 2-6-1985 và Huy Quang Vũ Đức Vinh mất 9-12-2005). Mai Thảo phụ trách tòa soạn (Editor) hai năm trước khi về Quận Cam tục bản tờ tạp-chí Văn. Phần tiếng Anh do Phạm Xuân Vinh làm Editor. Những người viết chính: Huy Quang, Nguyễn Văn Giang, Túy Hồng, Phan Lạc Tiếp, Trần Lai Hồng, Nguyễn Thanh Trang, sau thêm Mai Thảo, Võ Đình, Nhất Tuấn,… Trên tờ báo này, lần đầu tiên có bài viết từ trại tỵ nạn ký tên Tưởng Năng Tiến. Vũ Đức Vinh mục Người Trung Niên, và giải đáp thắc mắc liên quan đến chương trình tỵ nạn, vấn đề tạm trú, định cư. Thanh Nam phụ trách các mục văn học nghệ thuật Hồn Xưa Tiếng Xưa, Sinh hoạt Văn Nghệ, Góp Vần Họa Điệu, Làng Say Xướng Họa, Chuyện Quanh Bàn Nhậu và Điểm sách,… dưới nhiều bút hiệu như Việt Trần (như ông từng buồn đau cho biết đổi ngược họ tên cha mẹ đặt – Viễn Khách), Tiểu Lưu Linh, Đồ Say. Tuý Hồng phụ trách mục Đất Mới Đời Mới Người Vẫn Cũ, đăng các truyện dài Sạn Đạo và Tay Che Thời Tiết, và sự có mặt của Nguyên Phong và Nguyễn văn Nha. Đất Mới dùng máy điện tử IBM có quả cầu với chữ không dấu và phải bỏ dấu bằng bút nhỏ nét.

Ở các trại tị nạn trên đất Hoa-Kỳ cũng đã có những bản tin báo-chí phần chính để giúp người mới đến và chờ định cư ở Mỹ: Florida, căn cứ Elgin Air Force có tờ cùng tên Đất Mới/New Land xuất-bản từ 15-5-1975; Fort Chaffee ở Arkansas có tờ Tân Dân/New People từ 4-5-1975 và tờ Helping Hand từ 2-5-1975; Fort Indiantown Gap ở Pennsylvania có Đất Lành/Good Land từ 14-6-1975; Camp Pendleton ở California có Thông Báo/Vietnamese Newsletter từ 5-1975,

Hồn Việt-Nam của Minh Đức Hoài Trinh số 1 ra ngày 15-10-1975, ở Paris (Pháp) cũng như Quê Mẹ của Võ Văn Ái năm 1976 tại Gennevilliers ra được một số, vì là của những người đã ở sẵn ở ngoài, chỉ có thể xem là tiếng nói yêu nước, nhớ nước, nói đến hoà-bình và chiến-tranh như biến cố, sự kiện,… Hồn Việt-Nam bộ mới với số ra tháng 10-1977 mới trở thành tờ báo đấu tranh chính-trị với ban biên-tập mới có sự tăng cường của Trần Tam Tiệp, Vũ Phong, Phạm Hữu. Như vậy, từ ý tưởng tái thiết đất nước sau chiến-tranh, báo đi đến chỗ đối đầu chính-trị và đấu tranh cho quê-hương! Các cây viết cộng tác trước sau phần lớn sống ở Bắc Mỹ như Trường Sơn, Du Tử Lê, Lê Tất Điều, Kiều Phong, Hư Trúc, Mai Khuê, Trần Tam Tiệp, Võ Văn Hà, Phạm Nam Sách, Phạm Cao Dương, Thằng Bờm, Bồ Hòn, Đạo Cù, Phạm Hữu, Nguyễn Hữu Ích, Vũ Phong… Hồn Việt-Nam theo thiển ý không thể là xem là tờ báo tị nạn tiên phong như Thụy Khuê đã đề cập trong bài “Hai Mươi Lăm Năm Văn Học Việt-Nam Hải Ngoại 1975-2000” (99), tiên phong ở Pháp thì đúng hơn.

Lửa Việt, bán nguyệt san, số 1 ra tháng 9-1975, vùng thủ đô Washington D.C., do Nguyễn Ngọc Bích chủ biên. Bài vở được đánh máy trên giấy stencil rồi in roneo, với sự cộng tác của những nhà văn, nhà báo quen thuộc trước 1975 như Nghiêm Xuân Hồng, Ngô Vương Toại, Lê Tất Điều, Trùng Dương, Phạm Trần, Mặc Đỗ, Trần Phong Vũ, Võ Phiến, Hà Mai Phương, Vi Khuê, Viên Linh,…[Theo Viên Linh trong bài “40 Năm văn-học hải-ngoại, 1975-2015” trên báo Người Việt 8-4-2015, thì “tờ “Lửa Việt Xuân Bính Thìn (1976)” là giai phẩm văn nghệ đầu tiên của Văn Học Hải Ngoại. Tờ giai phẩm ấy in như một tờ báo Xuân của miền Nam, cái khác chính yếu là nhận định của các nhà văn nhà thơ cộng tác về đất nước người, về tâm sự lưu vong. Tháng 4 này 2025, hình dung tổng quát về 50 năm Văn Học Hải Ngoại, tốt nhất xin hãy bắt đầu tìm hiểu nền văn học ấy bằng những sáng tác nhận định đầu tiên xuất hiện trong năm lưu vong đầu tiên. Sáng tác có: Nghiêm Xuân Hồng: Xuân Thực hay Xuân Mộng, tùy bút – Mặc Ðỗ: Cái Áo Len Màu Rêu, truyện ngắn – Hùng Lân (nhạc sĩ): bản nhạc Tuyết Rơi – Võ Phiến: Mưa Giăng Tuyết Ðổ – Viên Linh: Cố Hương, thơ – Trần Phong Vũ: Về Một Cái Hẹn Nơi Quê Cũ, truyện ngắn – Nguyễn Ðức Nam: Mùa Xuân Không Trở Lại, truyện ngắn – Kim Y: Hờn Vong Quốc – Vi Khuê: Hoang Vu – Huyền Vũ (ký giả thể thao): Hướng Nhớ Người Ði”].

Trắng Đen, tuần báo, số 1 ra ngày 6-3-1976, ở La Crescenta CA, của Việt Định Phương, tục bản nhật báo thời trước 4-1975, đến số 51 (1977) ngừng, ra bộ mới số 1 kéo dài dến số 237 (1983). Cộng tác có Tử Vi Lang, Đinh Văn Ngọc,… Việt Định Phương bí danh Phạm Trúc Việt tham gia Chí Nguyện đoàn Hải-ngoại Phục quốc (từ 1978) và có lúc  tờ Trắng Đen ủng hộ kháng chiến, ông mất ngày 10-2-2010.

Văn Nghệ Tiền Phong bán nguyệt san tục bản ở Arlington VA thành “tờ báo của mọi gia-đình Việt hải-ngoại”, số đầu ra dịp Xuân Bính Thìn (1976), chủ-nhiệm vẫn là Hồ Anh Nguyễn Thanh Hoàng, và sau khi ông mất (2004), chủ-nhiệm ghi là Thủy Tiên. Từ những số đầu có sự cộng tác của Tử Vi Lang, Thanh Tân, Trúc Sỹ, Nguyễn Sơn, họa sĩ Hĩm và các nhà văn Võ Phiến (dùng biệt hiệu), Nguyên Sa (ký Đoàn Vũ), Hoàng Anh Tuấn và Túy Hồng. Đây là tờ báo bán mạnh với ẩn bản có lúc lên đến hơn 10 ngàn số (và có thể 25 ngàn) và sống lâu nhất ở hải-ngoại cho đến nay, nhắm thông tin đại chúng, thời sự chính-trị và kiến thức phổ thông, tiểu-thuyết từng kỳ bình dân hoặc võ hiệp, quái dị. Báo tổ chức các “Giải Truyện Ngắn VNTP”, Võ Phiến làm trưởng Ban Tuyển Chọn (sau xuất-bản như tập truyện Trừng Phạt). Về sau công ty Tienphong Inc. ra thêm tờ Tiểu Thuyết Nguyệt San do Tạ Quang Khôi phụ trách lúc đầu, Hà Bỉnh Trung thay thế, khổ sách chuyên về thơ văn và tiểu-thuyết đại chúng. Nhân viên và cộng tác viên bị ám sát: Đỗ Trọng Nhân, Lê Triết hiệu Tú Rua và phu nhân (22-9-1990),…

Bút Lửa, “tiếng nói của những tâm hồn Việt Nam bất khuất muôn đời”, ra mắt khoảng cuối năm 1976, Lê Tất Điều chủ trương, chủ-nhiệm Hoàng Kỳ, chủ bút Bạch Hổ, tổng thư ký Trần Phong Kiếm, thư ký tòa soạn Hoàng Phú, ban cố vấn gồm Nguyên Sa, Võ Phiến, Phạm Kim Vinh, Kiều Phong, Giao Chỉ, Bồ Đại Kỳ, Lưu Trung Khảo, Cao Bồi già. Tờ báo phúng thích thời sự và nhân-vật, với đặc điểm là tên toàn là bút hiệu: Ngụy Trúc, Hũ Chìm, Tiêu Lang, Cao Thủ, Hoàng Phú, Nguyễn Quang Kỳ Sửu, Lão Ông Di Tản rực rỡ tên vàng, Lạc Việt, Thí Mạng Cùi, Bỏ Đi Tám, Húc Mệt Nghỉ, Khò Khè, Cà Chớn, Chịu Chơi, Đầu Bò, Văn Nhân Rửa Chén, Thi Sĩ Bán Cà Rem, Láng Coóng, Móc Trâu Lăn, Bạch Hổ, Quả Da, Đai Lực Sĩ–Đạo Cù, Bê Bình Phương, Chàm Dàm,… Với ngôn-ngữ của báo-chí và phóng sự của thời trước 1975. “Kể từ số 7, Bút Lửa trở thành bán nguyệt san. Đó là đìều nhóm chủ trương chúng tôi không dám hy vọng trước nay chừng vài tháng. Hẳn quý vị còn nhớ, sau khi Bút Lửa ra đời, nhiều bạn lấy làm thắc mắc. Tại sao trên số 1 không nêu định kỳ xuất bản? Đây là báo niên san hay quý san? Là nguyệt san hay tuần san? Một tháng một lần hay một năm vài lần? Cái làm bạn đọc thắc mắc cũng là nỗi lo của chúng tôi, không biết một năm có thể in được mấy số, không biết mỗi số in nổi mấy nghìn tờ? không biết duy trì tờ báo sống nổi được bao nhiêu?”. Với 12 số, tờ này có mặt khá ngắn ngủi với làng báo hải-ngoại.

Quật Khởi nguyệt san, “cơ quan ngôn luận của những người Việt tranh đấu cho dân chủ, tự do, tiến bộ” ra mắt tháng 3-1976.

Người Việt Tự Do, cơ quan ngôn luận của Tổ chức Người Việt Tự Do (được thành lập ngày 1-11-1975, sau là Lực lượng Quân Dân Việt-Nam Hải-ngoại) của Đỗ Thông Minh (Ngô Chí Dũng?), Ban biên tập hùng hậu nhưng không ghi chủ-nhiệm chủ-bút, phát hành từ Nhật-Bản, từ 1976 và ngưng năm 1981 khi tổ-chức sáp nhập Mặt Trận Quốc-Gia Thống Nhất Giải Phóng Việt-Nam của HCMinh. Ngoài ra tờ nguyệt san cùng tên Người Việt Tự Do phát hành ở Campbell CA ngưng sau số 81 để ra tờ Kháng Chiến cơ quan Tuyên vận của Mặt Trận Quốc-Gia Thống Nhất Giải Phóng Việt-Nam – như vậy, tờ Kháng Chiến xuất-bản tại San Jose CA, lúc đầu in 10,000 bản cho mỗi số và Đỗ Thông Minh từ Nhật sang làm Chủ Nhiệm kiêm Chủ Bút, đến 1983 có khủng hoảng, ký giả Lê Thiệp thay thế đảm trách một năm rồi giao lại ông Huỳnh Lương Thiện cho đến khi xảy ra cuộc khủng hoảng Mặt Trận bể làm hai giữa ông PV Liễu và ông HC Minh. Báo có bài vở của Trùng Dương, Võ Hoàng, Bắc Phong,… Nhóm còn mở nhà xuất-bản Đồng Tiến và Mặt Trận còn tổ chức giải Văn-học Nghệ-thuật Quốc khánh Việt-Nam “để tuyên dương những tác phẩm văn học nghệ thuật đóng góp vào việc xây dựng và vun bồi chí khí dân tộc trong giai đoạn đấu tranh hiện nay”:

Hồn Việt số 1 ra tháng 11-1977, số cuối 35 năm sau, đình bản hẳn sau số tháng 6-2012. Nguyễn Hoàng Đoan chủ-nhiệm, Phạm Kim Vinh chủ-bút thời đầu, Thanh Nam phụ tá chủ-nhiệm chủ-bút, Nguyễn Hữu Đông tổng-thư-ký, về sau Võ Phiến thay Thanh Nam và Lê Tất Điều làm tổng-thư-ký – và sau, Long Ân thay thế. Sang năm 1978, báo bán cho Đỗ  Ngọc Tùng của nhà xuất-bản Đại Nam thì Mai Thảo về làm chủ-bút, tổng-thư-ký vẫn là Long Ân. Đến 1982, Ngọc Hoài Phương thay Mai Thảo và cuối cùng năm 1990, Ngọc Hoài Phương mua lại tờ báo và giữ cho đến ngày đình bản với phụ tá chủ nhiệm Trần Kiêm Thêm, chủ bút Vương Trùng Dương, phụ tá chủ bút Ngô Văn Quý, tổng thư ký tòa soạn Việt Dzũng (từ 1992 đến số cuối). Những người cộng tác lúc đầu có Phạm Kim Vinh, Lê Tất Điều, Nguyên Sa, Đỗ Ngọc Yến, Cao Tiêu, Du Miên,… Theo nhà báo Long Ân Lê Nguyên Long, Hồn Việt là “tờ báo đầu tiên của người Việt tị nạn”, manh nha từ trại Fort Chaffee và do nhà in Thủy Quân Lục Chiến Mỹ ở San Diego in ấn (X. Người Việt, Xuân Quí Mùi 2003, tr. 116).

Quê Mẹ, xuất-bản năm 1976 tại Gennevilliers, sau một số đầu thì ngưng và chỉnh đốn lại thành tạp-chí, Võ Văn Ái chủ-nhiệm, Ỷ Lan tổng-thư-ký, với sự cộng tác của Từ Nguyên, Hồ Trường An, Nguyễn Hưng Quốc,… Dưới tiêu đề “Quê Mẹ” có thể đọc được như sau: “Như chim hồng chim lạc. Dù lưu lạc mười phương, chúng ta vẫn bay mãi trên vùng trời quê hương. Đuôi xoè đóa sen, lưng chở núi, lòng ôm mặt trời, đôi mắt trừng trừng nhìn hư không xanh, và đôi cánh lộng làm rơi rụng nghìn dặm cách chia”  Thời đầu được người đọc và thức giả nồng nhiệt đón nhận nhờ sự cộng tác của nhiều cây viết nổi tiếng và nội-dung về vấn-đề thời sự Việt-Nam, vượt biên, v.v. nhưng càng về sau người chủ trương gần như đơn thân bao sân và báo ra bất thường hơn. Có một thời có thêm ấn bản Hoa-Kỳ. Tờ Quê Mẹ của Võ Văn Ái và Ủy-Ban Bảo Vệ Quyền Lợi Người Việt-Nam (từ 1977) vừa đại diện Văn Phòng Thông Tin Phật Giáo Quốc Tế và Giáo Hội Phật Giáo VN Thống Nhất tại hải ngoại, tranh đấu cho nhân quyền, tường trình trước diễn đàn LHQ về những vi phạm ở Việt Nam, phổ biến tin và bài từ trong nước gửi ra. Lúc đầu là “bán nguyệt san thông tin, văn-hóa và liên lạc người Việt hải-ngoại”, khổ tabloid lớn (“Văn-nghệ sĩ sau ngày đi đăng ký” của Đinh Xuân Thu, số 11-15, năm 1977); sau đổi khổ A4 và là “cơ sở văn-hóa và liên lạc người Việt hải-ngoại“ có sự cộng tác của nhiều văn-nghệ sĩ và một thời nội-dung văn-học đáng kể, sau chính-trị, tôn giáo nhiều hơn và mất đi nhiều cộng tác viên. Số cuối 153-154 ra tháng 2-2000.

Đuốc Tuệ / Torch of Wisdom do Buddhist Congregational Church of America/Chùa Phật-giáo Việt-Nam tại D.C. Hoa-Thịnh-Đốn, ra đời tháng 5-1976 với ban biên tập trong ngoài giới cư sĩ: Thích Giác Đức, Thích Nhất Hạnh, Thích Thanh Đạm, Hoàng Văn Chí, Nghiêm Xuân Hồng, Ngọc Dũng, Trương Cam Khải, Vũ Khắc Khoan, Mặc Đỗ, Võ Phiến, Trùng Dương, Cung Tiến, Thanh Nam, Túy Hồng, Nguyễn Ngọc Bích, Duy Thanh, Tăng Xuân An, Vũ Phan, Viên Linh,…

Tin của Giáo Xứ Việt Nam Paris ra số 1 nhân Giáng sinh 25-12-1976, ban đầu 4 trang A4, biên tập: Lm. Ngô Duy Linh, …

Việt-Nam Hải Ngoại ở San Diego CA, do Đinh Thạch Bích đứng đầu nhóm chủ-biên, Vũ Lục Thủy phụ trách tòa soạn, số 1 năm 1977 và đình bản năm 1993. Cộng tác có Cao Tiêu, Linh Bảo, Phan Lạc Tiếp, Vĩnh Hảo, Nhị Lang, Đỗ Hữu Tài, Phạm Nam Sách, Nguyễn Văn Chức, Thái Lân, Đỗ Mậu, Lê Văn Khoa, Trần Diệu Hằng, Trùng Dương, Du Tử Lê, Hà Thế Ruyệt, Trần Tam Tiệp, Trần Mộng Tú, Trang Châu, Hạo Chu (phóng sự Trai Giao chỉ, gái Cờ Huê), v.v. Tiếng nói ngoại vi của Lực Lượng Quân Dân Việt-Nam (Cờ Vàng là cơ quan chính thức, 1977-1981).

Hiện Diện, Nội san Công Giáo Việt Nam tại Pháp / Bulletin d’information des Catholiques Vietnamiens en France, bán nguyệt sansố 1 ra tháng 11-1977.

Hoài Hương, ra ngày 15-11-1977, Quốc Nam chủ bút với các cây viết loan báo trước như Cao Thế Dung, Trần Phong Vũ, Du Tử Lê, Diễm Châu, Bảo Vân, Ngọc Dũng, Xuân Vũ, Trần Đình Ngọc, Thái Dương, Nguyễn Ngọc Liên, Tâm Chúng và ba họa sĩ Phạm Thông, Nguyễn Hệ và Đào Vĩnh San. Không sống lâu.

Văn Học Nghệ Thuật số ra mắt tháng 4-1978, do Võ Phiến chủ-nhiệm và Lê Tất Điều chủ-bút, trị sự họa sĩ Lâm Triết, giám đốc kỹ thuật Trần Đình Long, địa chỉ liên lạc ở San Diego CA. Trích lời mở đầu trong số ra mắt: “… Báo Việt Ngữ ở hải ngoại quả thật đã nhiều, hầu hết chú trọng vào tin tức thời sự và các vấn đề chính trị (…)  Tuy vậy 3 năm sau biến cố tháng 4-1975, cuộc sống ly hương dần dần khiến nhận thấy ngoài thời sự chính trị ra chúng ta còn có những nhu cầu tinh thần khác khá khẩn thiết để có thể tiếp tục sống đời đáng sống. Người Việt tị nạn rồi có ngày trở về? ngày nào? Trong khi chờ đợi để làm ăn sinh sống chúng ta chấp nhận để hoà đồng với xung quanh đến mức độ nào? Sự hoà đồng sẽ thực tuần tự trong bao lâu? chúng ta nhất quyết giữ lại những gì của dân-tộc tính? bằng cách nào? v.v.” (Tr. 3). Số đầu trên bìa báo ghi “tạp-chí văn-nghệ đầu tiên của người Việt hải-ngoại”, 94 trang, giá $2US, với sự có mặt của Võ Phiến, Mặc Đỗ, Lê Tất Điều, Phạm Duy, Phạm Tăng và Hoàng Dung. Ngoài truyện ngắn, thơ, truyện dịch còn đăng bản dịch Anh ngữ cuốn Ngưng Bắn Ngày Thứ 492/The 492nd Day of the Cease-fire của Lê Tất Điều. Mỗi số in khoảng 700 bản, ra được 13 số, ngưng với số tháng 8-1978.

Bộ mới, số đầu ra tháng 5-1985 với chủ-nhiệm Võ Phiến, chủ bút Lê Tất Điều và Nguyễn Mộng Giác tổng thư ký – Thư Chủ Nhiệm Võ Phiến “thay mặt Ban Chủ Xướng”: “Cách đây bảy năm tờ Văn Học Nghệ Thuật ra đời, vì một nhu cầu tinh thần của cộng đồng lúc bấy giờ chưa được đáp ứng. Lúc bấy giờ hoàn cảnh sinh hoạt của cộng đồng ta hãy còn khó khăn về mọi phương diện. Tờ báo loay hoay với một số người cầm bút hãy còn ít ỏi, trình diện cùng độc giả tại chợ búa lẫn lộn cùng rau mắm vì chưa có nơi nào có hiệu sách báo, từ trang đầu tới trang chót không có lấy một cái quảng cáo vì tình trạng kinh doanh của bà con ta hãy còn phôi thai v.v… Trong hoàn cảnh ấy chúng tôi chỉ duy trì tờ báo được non một năm rưỡi. Bây giờ, mười năm sau cuộc di cư, tình hình sinh hoạt cộng đồng ta đã đổi khác, tình hình giới cầm bút của chúng ta tại hải ngoại cũng đã đổi khác một cách thuận lợi. Chúng tôi quyết định tiếp tục công việc năm xưa, vì nghĩ rằng một công việc trót khởi xướng, một tờ tạp chí trót ra đời là một cam kết không thể bỏ dở dang mà vẫn an lòng…” (Tr. 1). Số cuối bộ mới là số 8&9 (12-1985/1-1986), với sự có mặt của 19 văn-nghệ sĩ, nhường chỗ cho tạp-chí Văn Học tháng 2-1986 – số đặc biệt về thi ca.

Dân Quyền “nguyệt san thông tin nghị luận, tiếng nói của người Việt đấu tranh cho dân quyền”, chủ trương “góp mặt trên làng báo hải-ngoại như một diễn đàn, một cơ sở thông tin nghị luận, một phương-tiện trao đổi ý kiến để tiến tới việc thống nhất tư tưởng và hành động với các tổ chức, các đoàn thể bạn trong dòng vận động cách-mạng dân-tộc cứu nước và dựng nước”- chủ trương và nội-dung trùng hợp với đa số các cơ quan truyền thông khác ở nhiều nước, riêng ở Montréal thì nhóm chỉ thu phục được một số nhỏ cùng tin tưởng lúc đầu vì ngoài nhóm còn có ít nhất 2 khuynh hướng đấu tranh chính-trị khác, nhóm Dân Tộc-Hành Trình-Focus Vietnam và nhóm Vượt Biển-Nắng Mới-Kháng Chiến. Tờ Dân Quyền số 1 (Xuân Mậu Ngọ) ra đầu tháng 2-1978 đến số 106 ra tháng 6-1987 thì ngưng mặt báo chí, thông tin văn nghệ để tham gia các liên minh và mặt trận đấu tranh trên các diễn đàn hải ngoại, và nay đã rơi vào quên lãng. Lúc đầu ghi là do một Ủy ban thực hiện nhưng trong thực tế chủ-biên gồm Trương Trí Vũ, Trần Hà Việt với sự góp mặt của Bắc Phong, Lạp Chúc (Nguyễn Huy), Vũ Kiện, Đoàn Văn Toại, Nguyễn Ngọc Ngạn, Võ Kỳ Điền, … Ngoài một số nhận định chính-trị theo thời sự, nhiều bài lấy lại từ tài liệu và tác-phẩm đã xuất-bản như các biên-khảo chính-trị, danh nhân, học tập cách-mạng và tiểu-thuyết của Nhất Linh; riêng nhà văn Phan Nhật Nam lúc bấy giờ còn ở trong nước qua Đào Vũ Anh Hùng đã công bố toàn tập Nhật ký trong lao tù cải tạo (các số 39-42, năm 1981).

Người Việt, tuần báo, từ 15-12-1978, ở San Diego rồi Santa Ana vùng Nam California từ 22-8-1981, do Đỗ Ngọc Yến và Du Miên thành lập. Số đầu 4 trang, sau thêm phụ trang English section, ngoài ra có trang song ngữ Tuổi Trẻ do Việt Dzũng phụ trách. Đến 1985 cải thành nhật báo – thứ hai của người Việt hải-ngoại. Hoàng Khởi Phong phụ trách trang “Văn Học Nghệ Thuật”. Sau này có những sự việc, hình ảnh, bài vở gây nghi ngờ trong giới người Việt tị nạn khiến có lúc bị tẩy chay, biểu tình phản đối.

Hành Trình xuất-bản 2 năm 1978-1979 ở vùng Washington D.C., chủ-nhiệm chủ-bút Cao Thế Dung, tổng-thư-ký Nguyễn Lương Sơn, với các chủ biên cho 4 phần Tin tức chính-trị, Văn-học nghệ-thuật, Tổng quát và Phụ nữ-Thanh thiếu niên.

Việt-Nam Tự Do của Cộng Đồng Việt Nam Tự Do tại Hawaii, xuất-bản từ ngày 18-11-1978 đến năm 1985, ra được 64 số.

Văn Hiến, “tập-san văn hoá  xã-hội” xuất-bản ở Los Angeles CA, chỉ ra được 1 số đầu tưởng niệm  thi hào Nguyễn Du năm 1979, giáo sư Phạm Biển Thước chủ trương, Đào Đăng Vỹ cố vấn, với sự cộng tác của phần lớn giáo-sư như Bùi Hữu Sủng, Dương Đình Khuê, Nguyễn Ngọc Huy, Dương Đình Khuê, Lm. Nguyễn Phương, các BS Hoàng Văn Đức, Trần Ngọc Ninh, nhà báo Tử Vi Lang và Võ Phiến, Nghiêm Xuân Hồng, …

Thời Tập tựa báo tái xuất ở hải-ngoại, Santa Ana CA, nhưng nội-dung thành “tạp-chí văn-học đạo-học nghệ-thuật”, Viên Linh và Nguyễn Hữu Hiệu chủ biên, số ra mắt tháng 4-1979 ở vùng Washington D.C. đình bản sau 5 số, năm 1990 vực sống lại và vẫn không được lâu, đình hẳn năm 1991 với số 12.

II- BÁO CHÍ HẢI NGOẠI GIAI ĐOẠN 1980-1988

Năm 1980 đánh đấu sự tham gia sinh hoạt báo-chí của đợt thuyền nhân/boat people từ khoảng cuối năm 1979, chính-trị rõ hơn với kinh nghiệm sống với cộng-sản Hà-nội của người miền Nam và cả Bắc (thường là “bộ-nhân” vượt biên sang Trung-quốc và Hương Cảng) và sự xuất hiện tích cực một thời của các Mặt Trận, Liên Minh chống Cộng và đấu tranh lật đổ chế độ cộng-sản trong nước. Việc làm báo sau giai đoạn đầu còn mang theo cách làm từ trước 1975 ở trong nước, từ nay dần thay đổi, mà nhân sự cũng thêm người trẻ hơn hoặc lần đầu làm báo.

Dùng năm 1980 để phân giai đoạn vì năm 1980 đánh dấu tiến bộ về kỹ thuật xuất-bản và in ấn. Thật vậy, cho đến khoảng năm 1981, trên các báo hải-ngoại, tiếng Việt được đánh dấu tay, từ sau 1982, kỹ thuật máy điện tử photo-typesetter dùng quang-ảnh laser – Trắng Đen, Người Việt và Nhân Văn là những tờ báo đầu tiên sử dụng dĩa chữ Việt áp dụng kỹ thuật mới này; sau đó với những thảo chương điện toán VPS, VNI, v.v. và cuối cùng với Unicode, tất cả dùng với các máy vi tính bàn rồi laptop, MacBook, iPad, iPhone xách/cầm tay đã khiến việc đọc, viết và in tiếng Việt ngày càng dễ dàng và phổ cập tới mọi người. Ngoài những nhà xuất-bản dựng tên nhưng in chụp lại sách cũ miền Nam trước 1975, nhà gọi là xuất-bản đầu tiên là nhà Bố Cái ở vùng Quận Cam CA, chữ dùng dấu đánh của tiếng Tây-ban-nha và trong số các tác-phẩm đầu có cuốn in số lượng khá lớn.

Người “làm báo” ở hải ngoại từ đầu, đã phải tùy cơ ứng biến với nhiều phương cách “hội nhập” cũng như khác người. Từ việc đánh máy, trình bày, phân phối báo, cũng như các phương tiện fax, email để liên lạc, nhận bài, v.v.

Ngày Về  (1980-1987) xuất bản ở Santa Clara CA rồi Dallas TX, ghi là cơ quan của Nhóm Ngày Về, Tổng đoàn Thanh niên Thiện chí Viêt Nam, và Lực Lượng Người Việt Quốc gia, với sự cộng tác của Phạm Cao Dương, Phạm Nam Sách, Trần Bình Nam, v.v.; sau đổi thành Diễn Đàn Thanh Niên (“tiếng nói của thanh niên Việt Nam với lý tưởng quang phục quê hương“, 1987-) xuất-bản tại Santa Ana CA, chủ-nhiệm Hải Sơn, chủ-bút/tổng-thư-ký Nguyễn Hưng Việt, của Tổ chức Phục Hưng – sau có Vietnam Vision (Washington D.C.), 1-, 1-1993) và tờ Diễn Đàn Dân-Chủ (Baldwin Park CA), cơ quan thông tin hải ngoại và gây quỹ của Đài phát thanh Diễn Đàn Dân-Chủ (khởi sự 10-2-1994 Tết Giáp Tuất).

Nhân Chứng, tạp-chí văn-học nghệ-thuật và thông tin, 1981-1983, được 21 số, do Du Tử Lê chủ nhiệm với sự cộng tác của Phạm Kim Vinh, Đỗ Đình Tuân, Phạm Kim, Nhật Tiến, Nguyên Sa, Võ Phiến, Lê Huy Oanh, Mai Thảo, Phạm Duy, Vũ Khắc Khoan, Vũ Tài Lục, Kiêm Đạt, Phạm Nam Sách, Cao Thế Dung, Thanh Thủy, Nguyễn Trọng Liệu, Nghiêm Xuân Hồng, Đặng Phùng Quân, Hoài Bắc, Nguyễn Khắc Ngữ, Lê Tất Điều, Trần Tam Tiệp, Đỗ Tiến Đức, Trần Vũ, Nguyễn Đức Tuyên, Phạm Cao Dương, Cao Đông Khánh, Nguyễn Tường cùng Việt Dzũng (tổng thư ký từ 1982). Du Tử Lê còn ra tờ Tay Phải (1983, Việt Dzũng tổng-thư-ký)- bị báo Dân-Tộc của Nguyễn Xuân Phác (và Hà Túc Đạo) thưa, DTL thua kiện, án ngày 28-5-1986, sau khi DTL chụp mũ cộng-sản cho Dân-Tộc và các báo Gió Nam của Nguyễn Bích Liên và Việt của Vũ Thế Ngọc).

Lửa Việt, ra đời ở Toronto từ năm 1981, với danh nghĩa Cộng đồng Người Việt Tự Do, Bùi Bảo Sơn chủ-nhiệm, chủ-bút Nguyễn Hữu Nghĩa – đến 1984 thì ông tách ra làm riêng tờ Làng Văn, Hải Triều thay thế từ sau năm 1986 sau vụ Lửa Việt bị tòa phạt (11-9-1986) tội chụp mũ báo Bạn Việt của Hội Người Việt Toronto, nhưng rồi đình bản trong năm 1986 sau số 118. Nhóm còn chủ trương nhà xuất-bản Quê Hương in sách của nhà giáo Bùi Văn Bảo và một số sách giáo khoa khác.

Sóng cũng xuất-bản ở Toronto từ tháng 6-1982, chủ-nhiệm Nguyễn Tăng Chương (từng chủ trương nhóm Sóng Việt văn đoàn), Minh Đức Hoài Trinh chủ-bút, Chu Vương Miện tổng-thư-ký, sau này có thời Lê Tấn Lộc làm thư ký tòa soạn.

Việt Chiến “tạp-chí văn-chương dấn thân”, 1981-1982 vùng D.C., ra được được 13 số. Chủ biên gồm Giang Hữu Tuyên, Ngô Vương Toại và Nguyễn Đình Hùng, một tạp chí chuyên về văn học quy tụ được rất nhiều cây viết như Hoàng Xuân Sơn, Trần Hoài Thư, Hà Thúc Sinh,…

Thời Luận San Jose CA, “tạp-chí văn-hóa xã-hội giáo dục thông tin” khổ tabloid, số 1 năm 1981, Nguyễn Bá Trạc chủ nhiệm chủ-bút với nhiều chủ biên về nhiều lãnh vực. Tờ báo “ra đời, mong có một vài đóng góp nhỏ: tiếp tay nhau vượt qua các trở ngại còn kéo dài bằng cách đăng tải những tin tức, bài vở cần thiết cho sự sinh hoạt mới. Mặt khác, chúng tôi cũng ước mong đóng góp vào việc gìn giữ những giá trị cũ để, dù là ở đâu, trong hoàn cảnh nào, chúng ta vẫn là người Việt biết yêu mến nền văn-hóa đã cấu tạo nên chúng ta ngày nay”. Số ra mắt đặc biệt về thị trấn San Jose, CA. 

Nhân Văn phát hành ở vùng San Jose CA, số ra mắt ngày 1-9-1982, do một nhóm trẻ với chủ nhiệm Phi Ngọc Anh, chủ bút Hoàng Nguyên Khôi. Đây là lần đầu tiên có một số nhà văn, nhà thơ trẻ chủ trương một tập san văn học. Họ là Tưởng Năng Tiến, Thượng-Văn Lâm Văn Sang, Lý Khánh Hồng và Võ Hoàng, với sự cộng tác của Trần Hoài Thư, Tường Vũ Anh Thy, Trần Diệu Hằng, Phạm Việt Cường, Phan Ni Tấn, Nguyễn Mạnh Trinh, Hồ Công Tâm, Chu Vương Miện bên cạnh các nhà văn nhà thơ như Hoàng Xuân Sơn, Nhật Tiến, Đỗ Khánh Hoan, Thái Tú Hạp, Luân Hoán, và nhà văn lão thành như Bình Nguyên Lộc. Tờ báo hoạt động được 8 năm (1982-1990), bộ mới ra tiếp được 14 số (1991-1992). Về sau, Thượng Văn tục bản tờ Nhân Văn thành báo mạng Internet.

Văn “tạp-chí văn-học nghệ-thuật” tục bản, số đầu tháng 7-1982 (chủ đề “Bảy năm văn học hải ngoại”) – bảy năm đây là thời gian đứt đoạn của tạp chí cũ và số đầu tục bản qua lời khai mở của Mai Thảo: “Từ ngày phải đóng cửa và đình chỉ mọi hoạt động bởi chế độ mới ở quê nhà, báo quán bị khám xét. Ấn quán bị tịch biên như toàn thể báo chí miền Nam, bán nguyệt san Văn, qua tâm thức người điều khiển sau cùng tạp chí là tôi, thường xuyên nuôi dưỡng ý định kín thầm diễn đàn bị triệt hủy phải một ngày dựng lại. Dựng lại ở đâu, thế nào. Chưa rõ. Nhưng dựng lại, một ngày. Bản án tử hình kẻ thù đinh lên, quyết tâm không chấp nhận như một tử hình vĩnh viễn. (…) Cái tinh thần của Văn không cố định không một chỗ, thì tắt tiếng dưới một vòm trời này, tạp chí phải được cất tiếng trở lại dưới một vòm trời khác. (…) Phải khởi xướng một tập hợp mới. Cho một đất đứng đã mất lại trở thành đất đứng. Cho một hợp tập đã tan rời lại được kết tụ lại, không thay đổi, ở đó một phần của giòng văn chương đất nước bị chặn lấp lại được chảy xiết với một khơi giòng kế tiếp, ở đó mười lăm năm đã có mặt của Văn chỉ là một đoạn đường quá khứ cho Văn sáng nay lại lữ hành văn chương, lại tiếp tục lên đường.

Vắn tắt là ra khỏi chôn vùi, cất lại tiếng nói. Chấm dứt im lặng, trở lại sinh hoạt. Liệng bỏ đi cái bản án tử hình, sống tiếp và đến cùng một diễn đàn văn học còn thấy được cho nó mọi lý do tồn tại. Bởi vẫn còn chỗ đứng trong lòng người. Bởi vẫn còn nồng cháy một thiết tha thực hiện …” (Số ra mắt, tr. 4).

Trong cùng số đầu tục bản của Văn, đã đăng hai bài thơ mới của Trần Kha – tức Thanh Tâm Tuyền, bí mật gửi ra từ trại tù “cải tạo”.

Mai Thảo chủ bút Văn đến số 160 (9-1996), vì sức khỏe giao lại cho Nguyễn Xuân Hoàng làm chủ-bút (Mai Thảo vẫn ghi chủ-nhiệm và hai năm sau ông mất tại Santa Ana, CA). Sau số 163 (12-1996), Nguyễn Xuân Hoàng đổi Văn bộ mới từ số đầu năm 1997. Sự tục bản của tạp-chí Văn khẳng định sự tiếp nối của dòng văn-học miền Nam tự do, với sự tái xuất hiện của một số nhà văn thơ của một thời Sáng Tạo, Nghệ Thuật bên cạnh những cây viết mới hoặc trẻ (Mai Thảo còn giới thiệu mỗi tháng một người viết mới như Lê Thị Huệ, Nguyễn Vi An, Bùi Thanh Liêm, Phạm Chi Lan, …). Thời Nguyễn Xuân Hoàng, tạp-chí về hình-thức mỹ thuật với tranh bìa mỗi số khác nhau, trình bày, ấn loát đẹp hơn. Thượng Văn, Phùng Nguyễn, Hồ Như,… thường xuyên cộng tác. Đình bản với số 123 & 124 tháng 3 & 4, 2007 (số 125-129 (2&3-2008) đã in xong ruột nhưng không phát hành).

Thế Giới Ngày Nay nguyệt san “thông tin, văn-nghệ, nghị luận”, phát hành tại Wichita Kansas từ 1982, chủ-nhiệm chủ-bút Lê Hồng Long, phụ tá Sơn Tùng, nhiều cộng tác viên tên tuổi, bài vở đứng đắn: về Duyên Anh (số 140 tháng 3&4-1997), hồi ký của luật sư Võ Văn Quan, v.v.

Tại các trại tị nạn đã có các tờ báo cung cấp thông tin về sinh hoạt tại các trại tạm trú và về đời sống tại những quốc gia mà người Việt sẽ đến định cư. Tại Pulau Galang, Nam Dương, có bán nguyệt san Tự Do ra số đầu tiên tháng 4-1980 và sống được 6 năm với sự bảo trợ của Lm. Dominici người Ý – tên Việt Đỗ Minh Trí, và đóng góp của nhiều văn nghệ sĩ đã có tiếng hoặc sẽ nổi tiếng sinh hoạt báo chí hải ngoại như Nguyễn Mộng Giác, Phan Tấn Hải, Đỗ Thái Nhiên, Bùi Văn Phú, họa sĩ Vị Ý, …

Đường Sống do một số nhà văn nhà báo Công giáo chủ trương mà mục đích là: “gạch nối giữa những người yêu mến Quê Hương” với mục đích làm quà tặng cho đồng bào tỵ nạn tại Đông Nam Á do Chiến Dịch Tặng Sách báo Đồng bào vượt biển với sự hợp tác của nhiều hội đoàn và cá nhân thiện chí. Ban biên tập có Trần Phong Vũ, Cao Vĩnh Linh, Quyên Di, kỹ thuật với Nguyễn Văn Liêm, Trần Gia Phong, Phạm Thanh Sơn, Nguyễn Bá Khanh, Vũ An. Số đầu ra vào dịp Giáng Sinh 1982 và số cuối cùng tháng 7–1992. 10 năm Đường Sống có mặt chia xẻ cuộc sống khó khăn của đồng bào tỵ nạn trong các trại. Các cộng tác viên: Bùi Văn Phú, Cao Vĩnh Linh, Nguyễn Cần, Tú Gàn, Lê Tinh Thông, Nguyễn Tiến Ích, Nguyễn Quốc Lân, Trần Trung Tá, Phạm Thị Huê, Phạm Văn Cương, Trọng Lê, Nguyễn Hồng Dũng, Nguyễn Duy Chính, Nguyễn Trọng Kỳ, Mường Thanh, Hà Thúc Sinh, Phạm Bá Cát, Trần Minh Cung, Trần Văn Cửu, Phạm Đức Hạnh, Trần Hiến, Vũ Đình Kỷ, Nguyễn Xuân Long, Vũ An Phong, Đức ông Nguyễn Đức Tuyến, Trần Quang Tuyến, Nguyễn Đức Lập, Nguyễn Ngọc Bích, Lưu Trung Khảo, Nhật Tiến, Nguyễn Đức Tuyên, Tưởng Năng Tiến, Lm. Vũ Đình Trác, Phạm Kim Vinh, Trần Diệu Hằng, Trần Ngọc Báu, Đinh Xuân An, Nguyễn Chí Thiện, Đỗ Văn Tám, v.v.

Xác Định “diễn đàn thanh niên sinh viên Việt Nam tỵ nạn” phát hành từ vùng Virginia, chủ biên Nguyễn Đình Thắng, số 1 ra mắt tháng 4-1983, nội dung gồm các phần “Dân tộc”, Thanh niên”, “Sáng tác”, “Nhân loại”, “Tin tức”.

Quan Điểm, số ra mắt mùa xuân 1983, đình bản, rồi ra lại đầu năm 1987 và đình bản luôn không lâu sau đó. 1985, Phạm Kim Vinh chủ nhiệm kiêm chủ bút. Quyên Di, tổng thư ký tòa soạn với chủ trương “Về những vấn đề liên hệ tới đời sống và tương lai của người Việt trong và ngoài nước”. Số ra mắt có bài của Phạm Cao Dương, Lê Văn Khoa, Nguyễn An Ninh, Lawrence O’Brien, Ngô Quốc Sĩ, Trần Phong Vũ, Harry G. Summers. Báo phát hành mổi năm 4 kỳ với chủ trương: “Không tiếp tay cho Cộng Sản dưới bất cứ hình thức nào và không trực tiếp hoặc gián tiếp cổ võ cho chủ trương vong bản”.

Chính Nghĩa, “dây liên lạc của chiến hữu Tinh thần Ngô Đình Diệm” (nhóm đã thành hình và sinh hoạt từ năm 1976), xuất bản tại New Orleans, Louisana, Hoa-Kỳ; O.L.M. Đỗ La Lam đại diện nhóm chủ trương, số 1 ra ngày 3-1-1983.

Đường Mới xuất-bản ở Pháp từ năm 1983, giáo-sư Nguyễn Thế Anh chủ trương, tạp-chí đa ngữ (Việt, Pháp, Anh), nghiên cứu về Việt học.

Việt-Nam Tự Do ra mắt tháng 6-1984, của chủ-nhiệm chủ-bút Duy-Sinh Nguyễn Đức Phúc Khôi, xuất-bản tại Westminster CA; sau bị Nguyễn Xuân Quang thưa, Việt-Nam Tự-Do thua kiện phải bồi thường và đình bản báo.

Đời tuần báo văn-nghệ của Nguyên Sa (cùng lúc làm tờ Dân Chúng), Long Ân tổng-thư-ký. Từng đăng từng kỳ hồi-ký Đáy Địa Ngục của Tạ Tỵ trước khi xuất-bản năm 1985.

Phụ Nữ Diễn Đàn nguyệt san, sau đổi tên là Diễn Đàn Phụ Nữ, từ 1984 (đến 2016), chủ-bút Chử Bá Anh (CBA News, mất ngày 12-3-1996), sau đó Nguyễn Đức Quang chủ-nhiệm, Tuyết Linh rồi Phạm Phú Minh chủ-bút.

Làng Văn nguyệt san, số 1 (9-1984) và đình bản năm 2009, của Nguyên Hương và Nguyễn Hữu Nghĩa chủ-nhiệm chủ-bút (tổng thư-ký: Hồ Trường An, Ngô Nguyên Dũng), 5 năm sau ông bà ra thêm tờ tạp-chí Văn Xã (1990, X. giai đoạn 3) rồi lần xa văn-học đi vào đấu tranh phe phái nên thêm tuần báo Chiến Sĩ Tự Do (1987-1994), chủ trương “đả đảo bọn sâu mọt chính-trị, chống Cộng để làm giàu, làm “lãnh tụ”, bọn đâm sau lưng chiến sĩ” (“Ý nghĩa của sự góp mặt”, tr. 1, số 1) để đẩy mạnh chiến dịch tố cáo là ‘Việt-cộng’ và ‘tay sai’ trong cùng cộng đồng lưu vong, cả những người từng cộng tác hoặc văn/nhạc hữu một thời với ông bà chủ báo và nhà xuất-bản Làng Văn/Viet Publications. Có công khám phá một số nhà văn thơ trẻ (tờ Làng Văn mỗi số dành riêng một số trang) như Vi An (Phù Tang Tạp Lục, 1994), Trần Vũ, Hoàng Du Thụy, Hoàng Nga, Nguyễn Đăng Tuấn,…; lập những Giải thưởng Văn-học Nghệ-thuật (1990, 1992,…) giúp đưa lên văn đàn các tác-giả mới như Phùng Nhân, Trường Sơn Lê Xuân Nhị, Nguyễn Trung Tâm, Đông Nghi, Nguyễn Đăng Tuấn, Võ Hoài Nam (Tiểu Tử sau này),…, nhưng cũng khuấy động làng văn và cộng đồng hải-ngoại với chiêu bài chống Cộng – lập mặt trận chống giao lưu văn-hóa một chiều và cái gọi là “chiến dịch thổi phồng phong trào phản kháng cuội”! Năm 1988 (từ số 41, 1-1988) tung thảo luận về Quốc Ca, gây sôi nổi ý kiến nhưng cuối cùng phải bỏ ngang. Khoảng năm 1997 mượn tay giáo sư họ Lê hạ bệ nhạc sĩ Phạm Duy trước và sau những hạ bệ, xuyên tạc (Sắc Không Nguyễn Hữu Nhật ở Na-Uy tiếp tay) các nhà văn Hà Thúc Sinh, Võ Kỳ Điền, Nhật Tiến và cả Nguyễn Ngọc Ngạn – phần lớn từng cộng tác cho tờ Làng Văn. Từ những tấn công Nguyễn Ngọc Ngạn lòi ra chuyện Làng Văn cưỡng hiếp bản quyền của tác-giả do LV xuất-bản. Người Việt-Nam cực đoan khi tấn công ai thì cắt nghĩa luật lệ theo luật “riêng”, cũng như trong vụ chụp mũ cuộc triển lãm tranh của Võ Đình ở Montreal, nhóm NHN cắt nghĩa điều lệ Văn Bút Quốc Tế rất tùy tiện khác với cách hiểu của Trung tâm Văn bút Québec, trong vụ tranh chấp với NNN, NHN cắt nghĩa copyright thành publishingright (100). Vụ kiện hình như đã được giải quyết ngoài tòa. Trước đó ông bà từng làm tờ tabloid Sài-Gòn Thời Báo bán nguyệt san, có số thêm phần Anh ngữ, phát hành tại Toronto, từ 1983, lúc đầu giá 25 xu. Trúc Sơn chủ-nhiệm, chủ-bút Hạ Hồng Kỳ (Nguyễn Hữu Nghĩa?), tổng-thư-ký Nguyên Hương, người viết đa số sau cùng làm tờ Làng Văn.

Phổ Thông số ra mắt tháng 9-1984 tại Toronto, cựu dân biểu Nguyễn Văn Tiết chủ-nhiệm, 1987 đổi khổ nhỏ rồi đình bản. Sau này Nguyễn Văn Tiết tái xuất chủ-nhiệm tờ tạp-chí Kinh Doanh, “diễn đàn của người Việt còn quan tâm đến vận mạng đất nước” với 3 chủ-biên chính-trị Nguyễn Long Ân, kinh tế Nguyễn Bá Lộc và tài chánh Phạm Vi Cẩn xuất-bản từ 1998 đến 2000, ngoài nhóm cựu sinh-viên Quốc gia Hành chánh như với tờ Phổ Thông, lần này có sự cộng tác của nhiều chuyên viên và nhà văn khắp nơi, đề tài sâu sắc chuyên khảo cùng đa dạng hơn.

Hoa Thịnh Đốn Việt Báo bán nguyệt san in khổ tabloid, do Giang Hữu Tuyên chủ-nhiệm, chủ-bút Ngô Vương Toại, tháng 7-1985, Nguyễn Văn Khanh thế Nguyễn Xuân Hoàng. Vùng D.C. còn có những tờ Thủ Đô Thời Báo, Diễn Đàn Tự Do – của Ngô Vương Toại, Hoàng Xuân Sơn, …

Trời Mưa Đi Phát Báo, bài thơ nổi tiếng của nhà báo Giang Hữu Tuyên, ghi lại chân dung người làm báo Việt ở xứ người:

“Chiều ngã năm đường năm bảy ngã
Ngã nào cũng ướt giọt mưa rơi
Bao mùa mưa đã im giông bão
Sao nước trường giang vẫn khứ hồi
Mười mấy năm làm tên phát báo
Lòng buồn theo thành quách xa xưa
Những trang tin dội từ quá khứ
Rớt ngập ngừng cùng những hạt  mưa
Mưa lót ngót đời loi ngoi mãi
Sáng chưa đi chiều lại mưa về
Mưa ngã năm từ năm bảy ngã
Ngã nào cũng mưa và mưa thôi
Xấp báo trên tay vừa ướt hết
Vậy mà cứ đứng dưới mưa bay
Hình như những mùa mưa thuở trước
Đang về làm ướt trái tim ai”

Saigon Times, “tờ báo của mọi gia-đình”, tuần báo của Thái Tú Hạp ở Los Angeles CA, số 1, 1985, Ái Cầm chủ nhiệm (ông bà còn chủ trương giai phẩm Quảng Đà từ năm 1991-2005 và nhà xuất bản Sông Thu từ năm 1985. Trích từ trang mạng: “Tuần Báo Saigon Times đã hiện diện trong Cộng Đồng Việt-Nam tại Nam California Hoa Kỳ gần 20 năm qua và đã kết hợp được hai thị trường Hoa Việt. Là một tuần báo tư nhân tuy nhiên đã tạo nên một diễn đàn Tự Do luôn tôn trọng mọi ý kiến, lập trường và quan điểm của độc giả khắp nơi trong tinh thần dân chủ. Với sự cộng tác của các nhà văn, nhà báo kỳ cựu. Bài vở chọn lọc giá trị. Tin tức nhanh chóng và chính xác. Phổ biến rộng rãi. Tài liệu phong phú và hữu ích. Bảo tồn và phát huy Văn hoá  truyền thống dân-tộc Việt-Nam, đề cao đời sống Nhân Bản, Dân Chủ, Tự Do và khai phóng”.

Sài-Gòn Nhỏ, Hoàng Dược Thảo chủ-nhiệm, tuần báo ra đời năm 1985, từ năm 2011 thành nhật báo, về sau có thêm 2 nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hoà và Tân Văn. Năm 1995, nhà in Westminster Press từng kiện báo Sài-Gòn Nhỏ. Năm 2014 bị vài cá nhân tập đoàn Người Việt kiện thắng, báo khai phá-sản năm 2015.

Việt-Nam nhật báo, tờ nhật báo đầu tiên của người Việt ở Hoa-Kỳ và hải-ngoại, số ra mắt ngày 4-8-1986 ghi số 21 vì xuất xứ từ tờ nhật báo Báo Động ra mắt ngày quân lực 19-6-1986 nhưng chỉ sống được 20 số, phát hành ở San Jose CA, của Nguyễn Kim Bảng, sau qua tay Quỳnh Thi.

Thời Báo nhật báo vùng San Jose CA, Vũ Bình Nghi chủ nhiệm chủ bút, sống gần 30 năm và số cuối 3-10-2014.

Văn-Học là tên mới tiếp nối tạp-chí Văn Học Nghệ Thuật, số 1 ra tháng 2-1986 với Nguyễn Mộng Giác chủ-nhiệm kiêm chủ-bút, Hoàng Khởi Phong tổng thư ký, trị sự Võ Thắng Tiết, tòa soạn về Garden Grove CA và ban biên-tập 13 người. Cuối năm 1988, từ số 38, ban chủ biên thay đổi lần nữa: Nguyễn Vinh Hiển (Hoàng Khởi Phong) Chủ nhiệm kiêm Chủ bút (1992-94?), Cao Xuân Huy Tổng thư ký, họa sĩ Khánh Trường phụ trách phần trình bày. Nguyễn Mộng Giác, Trương Vũ và Nhật Tiến cố vấn. Hai số 49 và 50 về “văn chương phản kháng” ở trong nước, Văn Học trở nên mục tiêu đánh phá của những tờ báo coi hiện tượng này chỉ là phản kháng giả, hay là một đòn đánh phủ đầu kiểu của Nhà nước Việt-Nam đối với giới cầm bút cả trong cũng như ngoài nước. Thay đổi năm 1991: Trịnh Y Thư làm Chủ bút, Cao Xuân Huy vẫn là Tổng thư ký, thêm Khánh Trường Trị-sự. Rồi đến năm 1997 với số 139 (11-1997), Nguyễn Mộng Giác trở lại làm Chủ nhiệm cho đến số 220 ngưng vì sức khoẻ, Trịnh Y Thư Chủ bút, Cao Xuân Huy tổng thư ký, trị sự Châu Văn Thọ. Đến 2003, từ số 221 (9-2004), Cao Xuân Huy làm chủ-nhiệm kiêm chủ-bút, hai tháng phát hành một số, số cuối cùng 235 ra tháng 1-2008. Trên tạp-chí Văn Học đã khởi/gây một số tranh luận văn-học và văn-học + chính-trị như về Văn-chương ghetto, Văn học hải ngoại, Văn chương phản kháng, Thơ con cóc,…

Phụ Nữ Ngày Nay nguyệt san, số 1 tháng 8-1987,“tờ báo đầu tiên của Phụ nữ Việt Nam tại Hải Ngoại do chính Phụ Nữ chủ trương” do nhà văn Túy Hồng chủ biên cùng Trần Thị Lai Hồng, Lê Thị Huệ, Bùi Bích Hà.

Văn Uyển tạp-chí văn-nghệ, San Jose CA, khoảng 1987? của Trần Thị Bông Giấy, Trần Nghi Hoàng, còn là Cơ sở xuất-bản và phát hành một số tác-phẩm của ban chủ biên và khác như Văn-Chương Đối Kháng Quốc Nội (1990), …

Tân Văn, tạp-chí văn-học nghệ-thuật ra ngày 15 mỗi tháng, San Jose CA, số ra mắt Xuân 1988, Hà Thúc Sinh chủ-nhiệm kiêm chủ-bút, trị sự Nguyễn Kim Bảng, ra được 8 số thì đình bản.

Thông Luận xuất-bản ở Pháp (với ấn bản Bắc Mỹ một thời-gian ngắn), của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên được xem thuộc khuynh hướng hoà giải dân tộc, do Bùi Quang Hiếu chủ-nhiệm, xuất-bản từ năm 1988. Trở thành báo mạng eThongluan với Chủ nhiệm Phạm Đỉnh, Chủ bút Nguyễn Văn Huy, với nhà lý luận chính-trị Nguyễn Gia Kiểng,…

Báo chí chính đảng có thể kể tờ Sao Trắng của Việt-Nam Quốc Dân Đảng hải-ngoại xuất-bản ở Florida, với Ban biên tập hùng hậu, nhà văn Duy Lam cố vấn, từ 1986-. Quang Phục, “nguyệt san thông tin nghị-luận chính-trị, văn-học nghệ-thuật” xuất-bản tại Houston TX phát hành khắp Bắc Mỹ, chủ-nhiệm chủ-bút Lê Duy Nhân, với sự cộng tác của nhiều nhà chính-trị, đảng phái và văn-nghệ sĩ. Tờ Đông Dương/Indochina News “tự do-dân chủ-dân quyền cho Việt-Nam” (Westminster CA) của “Chính phủ Cách-mạng Việt-Nam Tự Do”. Chính Khí của Liên đảng Cách-mạng Việt-Nam (Trung Ương Học xã) có chi nhánh ở Hoa-Kỳ, Canada và Âu châu, với Nguyễn Tôn Hoàn, Nguyễn Văn Canh,…

(còn nữa)

Nguyễn Vy Khanh