Có ai đọc thay rồi thì kỹ năng ĐỌC HIỂU còn quan trọng không?
Nguyen Huyen
10/9/2026
Không mua được sách thì đi phô tô, phụ huynh có nguy cơ bị phạt
Có điều gì đó đã xảy ra
Phạm Gia Hiền
Báo cáo kết quả PISA 2025 vừa được công bố làm sốc giới giáo dục nhiều nước, không phải chỉ Việt Nam.
Đợt đánh giá này có hơn 760.000 học sinh tham gia ở 91 quốc gia/vùng lãnh thổ, đại diện cho khoảng 33 triệu học sinh 15 tuổi trên toàn cầu tham gia. Đây là kỳ khảo sát PISA lớn nhất từ trước đến nay. Trọng tâm kỳ này là Khoa học, các lĩnh vực phụ là Toán và Đọc hiểu; lần đầu tiên có thêm đánh giá Giải quyết vấn đề bằng máy tính (Learning in the Digital World).
Kết quả cho thấy điểm Đọc hiểu giảm mạnh nhất: -28 điểm ở các nước OECD giai đoạn 2015-2025 (tương đương khoảng 1,5 năm học), và -16 điểm ở các nước ngoài OECD. Đây là xu hướng đáng lo ngại vì kỹ năng đọc là nền tảng cho việc học mọi môn học khác, và thiết yếu để tìm kiếm, đánh giá, diễn giải và suy ngẫm về thông tin trong một thế giới ngày càng số hóa.
Việt Nam có 7.353 học sinh thuộc 194 trường hoàn thành khảo sát, đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi (71% tổng số học sinh 15 tuổi cả nước); 98,15% các em vẫn đang học chương trình GDPT 2006 ở cấp THCS (chưa phải CT GDPT 2018). 
Điểm trung bình các môn như sau: 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu, 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Đây là lần đầu Việt Nam làm bài trên máy tính thay vì giấy, nên báo cáo khuyến cáo không dùng dữ liệu 2025 để so sánh xu hướng với các kỳ trước. Gần 60% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản, đây là điểm yếu rõ rệt nhất. Học sinh xuất sắc (Mức 5-6): Khoa học 2%, Toán 4%, Đọc hiểu gần 0%. Hic, 0% học sinh 15 tuổi VN có thể đạt năng lực đọc hiểu ở mức cao. Buồn thật sự.
So sánh khu vực: Việt Nam dẫn đầu nhóm nước đang phát triển ở Đông Nam Á về Khoa học, vượt Thái Lan (432), Malaysia (419), Indonesia (389); nhưng vẫn cách Singapore khoảng 5 năm học tập theo quy đổi của OECD (20 điểm ≈ 1 năm học). Không lẽ hiểu chuyện này là học sinh lớp 10 VN chỉ bằng học sinh lớp 5 của Singapore.
Việt Nam tiếp tục là ví dụ cho thấy một quốc gia thu nhập còn thấp vẫn có thể đạt kết quả Toán, Khoa học tương đương nhiều nước OECD; học sinh được ghi nhận chăm học, kiên trì, thích ứng nhanh với công nghệ và sử dụng AI khá phổ biến trong học tập nhưng số học sinh được dạy cách kiểm chứng thông tin do AI tạo ra thì ít hơn nhiều. Quan sát thực tế của mình thì đến người lớn VN còn hạn chế khả năng kiểm chứng thông tin do AI tạo ra chứ huống chi học sinh. Ngoài việc không được hướng dẫn cách kiểm chứng thì còn là câu chuyện thói quen tư duy nữa ạ: Ít băn khoăn, ít nghi ngờ, ít tò mò, ít phản tư.
——
Đọc mấy kết quả này, các “thánh” sùng bái AI tặc lưỡi bảo: Bây giờ sách nói đầy ra, phim, ảnh đầy ra, cần gì đọc, xem và nghe đủ rồi. Văn bản khó, có AI, đọc chi cho mỏi mắt, nhức đầu.
Nói không ngoa, hiện tại cả trẻ em lẫn người lớn đều ngại đọc. Đưa văn bản dài mấy chục trang là mở ra rồi đóng lại, trì hoãn xử lý sau, người siêng thì thảy lên cho AI tóm tắt dùm. Sợ nhất là văn bản đưa cho AI viết cũng ko buồn đọc lại hoặc kiểm chứng lại.
Vậy sự thật thì có phải có AI rồi thì con người không cần năng lực đọc hiểu nữa không?
1. Nghe và đọc là hai kỹ năng khác nhau, không thay thế hoàn toàn cho nhau
Theo mô hình "Simple View of Reading" trong khoa học đọc, đọc hiểu = giải mã chữ viết (decoding) + hiểu ngôn ngữ nói (listening comprehension). Nghe không đòi hỏi giải mã chữ viết, nhưng lại dùng cùng các quá trình xử lý ngôn ngữ cốt lõi. Nghe hiểu sử dụng cùng các quá trình xử lý ngôn ngữ như đọc hiểu văn bản, nhưng không phải chịu gánh nặng nhận thức của việc giải mã chữ viết.
Nhiều người nghĩ nghe dễ hơn đọc, nhưng thực tế không hẳn vậy: nghiên cứu cho thấy nghe có thể khó hơn đọc, đặc biệt với nội dung phức tạp hoặc không quen thuộc; nghe và đọc chỉ tương đương nhau với truyện kể đơn giản, còn với sách phi hư cấu hay bài giải thích kiến thức thì khác biệt rõ hơn. Lý do là khi nghe, người học phải xử lý dòng âm thanh trôi qua liên tục trong thời gian thực, không thể tua lại hay kiểm soát tốc độ như đọc (Mình để đoạn dịch nguyên gốc bài báo trên The Conversation dưới comment).
2. Đọc tạo lợi thế riêng cho tư duy suy luận và phản biện
Một phân tích tổng hợp gần 50 nghiên cứu (n=4.687) cho thấy: nhìn chung không có khác biệt đáng tin cậy giữa đọc và nghe, nhưng đọc có lợi thế rõ khi người đọc được tự kiểm soát tốc độ, và đặc biệt có lợi thế ở các câu hỏi đòi hỏi suy luận và hiểu tổng quát chứ không phải chỉ hiểu nghĩa đen. Đây là điểm mấu chốt: hiểu nghĩa đen (ai làm gì, ở đâu) thì nghe/xem ảnh cũng làm được, nhưng suy luận, kết nối ý, đánh giá độ tin cậy những kỹ năng tư duy bậc cao lại cần đọc chủ động, tự điều tiết tốc độ. Báo cáo này dài tận 66 trang, mình cũng đọc tóm tắt kết quả nghiên cứu thôi.
3. "Đọc sâu" (deep reading) rèn một mạch não riêng mà lướt xem/nghe không tạo ra
Nhà thần kinh học Maryanne Wolf (Tufts/UCLA), sau nhiều năm nghiên cứu não bộ người đọc, chỉ ra rằng đọc sâu khác với đọc lướt (skimming) phổ biến khi xem màn hình vì đọc sâu huấn luyện một "mạch" nhận thức chuyên biệt: kết nối kiến thức nền với thông tin mới, tạo phép loại suy, rút ra suy luận, kiểm tra tính đúng đắn, đặt mình vào góc nhìn người khác, và tích hợp mọi thứ thành phân tích phản biện. Khi đọc lướt hoặc chỉ tiếp nhận qua hình ảnh/âm thanh nhanh, não không có đủ thời gian sinh lý để thực hiện các quá trình này, khi lướt đọc, ta đơn giản không có đủ thời gian nhận thức để kết nối thông tin với những quá trình tinh vi, tốn thời gian cần thiết cho phân tích phản biện, sự đồng cảm và suy ngẫm.
Nói khác hơn, nếu cha mẹ, thầy cô hiện nay lạm dụng audio, video mà thay thế cho thông tin dạng văn bản chữ (text) là chúng ta đang góp phần làm “thoái lui” rất nhiều năng lực của trẻ chứ không đơn thuần chỉ là đọc hình thức đâu ạ.
Chuyện Thiên Hạ
Cong Pham ·
10/9/2026
Không mua được sách thì đi phô tô, phụ huynh có nguy cơ bị phạt
Năm học 2026-2027 là năm học có thể gọi là hỗn loạn chưa từng có. Đã đến gần giữa tháng 9 mà phụ huynh vẫn không biết tìm sách đâu để cho con đi học.
Nhiều phụ huynh nghỉ việc, đi hàng trăm km để xếp hàng mua sách, còn phải trình cả Căn cước công dân, giấy khai sinh mà vẫn không mua nổi.
Hết cách xoay sở, người dân phải đến các tiệm photocopy để in bản PDF học tạm.
Thế nhưng một gáo nước lạnh lại tạt xuống đầu phụ huynh và các tiệm photo.
Theo các quy định hiện hành về sở hữu trí tuệ, việc tự ý photocopy nguyên cuốn sách giáo khoa sẽ bị khép vào hành vi xâm phạm quyền tác giả. Với mức phạt tiền từ 10- 30 triệu đồng đối với tiệm photocopy, và người dân cũng phải đối mặt với mức phạt tương đương
Cả phụ huynh lẫn học sinh rơi vào bế tắc. Nếu không photo sách, con họ sẽ bị giáo viên phê bình, còn nếu ra tiệm photo thì đối diện với án phạt tiền chục triệu.
Thiếu sách đâu phải lỗi của phụ huynh, mà đó là trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng cả hệ thống xuất bản, phát hành sách giáo khoa. Bộ và các Nhà xuất bản độc quyền in ấn, nhưng đến khi thiếu sách thì trách nhiệm lại đổ lên đầu phụ huynh.
Đến sách giáo khoa mà Nhà nước còn không lo đủ cho dân học. Vậy mà cứ ra rả kêu gọi, khuyến khích dân sinh con.
Sinh con ra để làm gì? Để cha mẹ chạy đôn chạy đáo tìm sách, xếp hàng mua từng cuốn, hay để những đứa trẻ lớn lên gánh thêm nợ công?
#GiaoDuc
DÂN BÁO
Có điều gì đó đã xảy ra
Phạm Gia Hiền
7-9-2026
Ảnh trên: Một học sinh cấp 2 phường Bà Rịa tấn công năm bạn cùng trường bằng hung khí. Ảnh dưới: Chủ đề năm học 2026 – 2027: “Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất”. Nguồn: Ảnh cắt từ clip và trên mạng
Ngày khai giảng 5/9, một không khí gì đó rất lạ ở nhiều điểm trường trên cả nước. Một số trường cho học sinh ngồi trên lớp, khai giảng qua… TV. Một số trường cấm sử dụng điện thoại di động (trừ máy của trường để livestream).
Cùng lúc, một clip rợn người được chia sẻ, với nội dung là một học sinh cấp 2 tấn công năm bạn cùng trường bằng hung khí.
Không có thông tin chính thức trên báo chí hoặc từ các nguồn công an hay giáo dục về vụ việc này.
***
Ngày 6/9, một số báo đưa tin phát đi từ Công an phường Bà Rịa (TP.HCM), cảnh báo video lan truyền học sinh cầm hung khí vào một trường học ở phường Bà Rịa là sai sự thật.
“Hoàn toàn sai sự thật”.
Có thể hiểu là không có vụ việc này, hoặc có vụ việc này, nhưng không xảy ra tại phường Bà Rịa.
Không có thêm thông tin, Bộ Giáo dục im lặng.
***
Ngày 7/9, một số báo đưa tin, Công an TP.HCM cho biết, ngày 4/9 tiếp nhận tin báo nam sinh 15 tuổi dùng hung khí tấn công, làm năm bạn cùng trường bị thương tại một trường học ở xã Thạnh An (huyện Cần Giờ). May mắn, hiện năm nạn nhân đã ổn định sức khỏe.
Theo công an, thời gian gần đây, nam sinh gây ra vụ việc có một số biểu hiện tâm lý, cảm xúc chưa ổn định trong sinh hoạt và học tập.
Cơ quan điều tra cũng xác định nam sinh từng tham gia, tiếp cận nội dung tiêu cực từ một hội, nhóm trên mạng xã hội nước ngoài. Công an cho rằng những nội dung này đã tác động đến nhận thức, thúc đẩy em tìm hiểu cách thức thực hiện hành vi.
Ngoại trừ địa điểm xảy ra vụ việc, những thông tin phía Công an TP.HCM đưa ra trùng khớp với nội dung lan truyền trên mạng xã hội ngày 4/9.
Có điều gì đó đã thực sự xảy ra. Còn “hoàn toàn sai sự thật” nghĩa là sai địa điểm.
***
Hôm nay, thứ Hai, ngày 7/9/2026. Học sinh cả nước bắt đầu chính thức đi học. Trừ sáu đứa trẻ, ở một trường nào đó.
Về điều gì đó đã xảy ra ngay trước ngày khai giảng, thông tin chỉ có vậy. Bộ Giáo dục trước sau không nói gì.
À có, Bộ Giáo dục nói, năm học 2026-2027: “Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất”.
Phạm Gia Hiền
Không có nhận xét nào