Thế hệ vàng Hải Quân gốc Việt

Hòa OC/Nam Hàn

2/9/2026

Nhân dịp cộng đồng người Việt ở Mỹ có bộ trưởng hải quân Mỹ đề cử (nominee) Hùng Cao, nhiều người hỏi tôi về hải quân đại tá Lê Bá Hùng, nên tôi viết bài này.

Xin nói trước là tôi sẽ không viết về ông Hùng Cao. Tôi chưa bao giờ viết về ông ta vì chưa bao giờ có dịp làm việc chung hay gặp mặt. Nếu ông Hùng Cao còn hiện dịch (active duty) thì cơ hội chúng tôi gặp nhau rất thấp, vì ông không làm việc trên chiến hạm mà chỉ làm việc trên những chiếc tàu chuyên dụng nhỏ dành cho người nhái và lính đặc nhiệm hải quân.

Vả lại xưa nay tôi chưa bao giờ ca ngợi hay chỉ trích người nằm trong hệ thống quân giai (chain of command) của tôi để giữ sự trung lập và chuyên nghiệp. Vì thế cho nên tôi sẽ nói tới thế hệ vàng hải quân gốc Việt mà tôi biết.

Sau đây là những điều tôi biết về cựu đại tá hải quân Mỹ- Lê Bá Hùng:

Năm 2017 khi tôi đang học làm sĩ quan chỉ huy lái khu trục hạm, gọi là Officer of the Deck (OOD). Chứng chỉ OOD, gọi là OOD Letter, là chuẩn kỹ năng cao nhất dành cho sĩ quan tác chiến mặt nước (Surface Warfare Officer-SWO). Sĩ quan SWO là những người được đào tạo để trở thành hạm trưởng của 1 chiến hạm mặt nước. Thời đó SWO là hạm trưởng của tuần dương hạm, khu trục hạm, khinh hạm và tuần tra hạm.

Năm ngoái, hải quân thay đổi luật cho phép SWO làm hạm trưởng tàu đổ bộ có chở thuỷ quân lục chiến. Trước đó thì chỉ có sĩ quan phi công hải quân mới làm hạm trưởng tàu đổ bộ, vì tàu đổ bộ có nhiều trực thăng và máy bay F-35.

Năm 2017, anh Lê Bá Hùng là sĩ quan SWO gốc Á hàng đầu của hải quân Mỹ, và là sĩ quan SWO gốc Việt cao cấp nhất. Cơ hội lên phó đề đốc, tức chuẩn đô đốc theo cách gọi bên Việt Nam, rất cao.

Trước đó, khi ở cấp bậc Trung Tá, anh Lê Bá Hùng là hạm trưởng của khu trục hạm USS Lassen ghé thăm cảng Tiên Sa của Đà Nẵng. Lúc bấy giờ Lê Bá Hùng là cái tên gốc Việt và gốc Á nổi trội nhất trong hải quân Mỹ.

Mùa hè năm 2017, tôi đang học chứng chỉ sĩ quan lái tàu. Thời gian trung bình cho một sĩ quan để thu thập đủ kiến thức và thực tập trước khi dự kỳ khảo sát lấy OOD Letter thường từ 18 tới 24 tháng ròng rã, cho dù sĩ quan đó tốt nghiệp từ học viện hải quân Hoa Kỳ (US Naval Academy) hay từ các trường đại học hàng đầu của Mỹ. Lý do là lượng kiến thức quá nhiều, phải biết tất tần tật mọi thứ trên tàu, mọi lĩnh vực tác chiến và phải thực tập cũng như quan sát những cuộc diễn tập, huấn luyện xảy ra trên tàu.

Tôi không phải là sĩ quan SWO nên không bị áp lực về thời gian tối đa 18-24 tháng, vì tôi tự nguyện học, không dự khảo thí cũng không sao. Trong khi đó, các sĩ quan ngạch tác chiến mặt nước SWO phải lấy cho được chứng chỉ này trong vòng 18-24 tháng mới đạt chuẩn, nếu không thì sẽ bị ép đổi ngành hay xuất ngũ, cho dù người đó là sinh viên tốt nghiệp Harvard cũng không là ngoại lệ.

Chính vì học ròng rã hơn 2 năm trời nên tôi rất cảm phục anh Lê Bá Hùng, vì anh lúc đó là tư lệnh hải đội khu trục hạm, gọi là Commodore, đeo lon Đại Tá. Nói tóm gọn là, anh chính là sếp của 3-4 hạm trưởng khu trục hạm đóng quân ở Nhật Bản. Từ hạm trưởng khu trục hạm lên sếp của 3-4 hạm trưởng, con đường quan lộ của anh Lê Bá Hùng rất sáng.

Năm 2017, khi tôi chuẩn bị dự kỳ thi sát hạch chứng chỉ sĩ quan chỉ huy lái tàu (OOD Letter) thì có 2 sự kiện rất hi hữu nhưng xảy ra rất gần nhau. Đó sự cố 2 khu trục hạm hải quân Mỹ tông vào tàu thương mại ở ngoài khơi Tokyo và Singapore. Sự cố này khiến 2 hạm trưởng, 2 sĩ quan OOD bị cách chức hoặc tự ý về hưu non. Hai chiến hạm này không thuộc hải đội của đại tá Lê Bá Hùng, mà thuộc hải đội của 1 đại tá người Mỹ trắng đồng cấp với anh.

Đối với sĩ quan tác chiến mặt nước SWO, 2 tai nạn có thể chấm dứt sự nghiệp quân ngũ của họ vĩnh viễn là va chạm trên biển (collision) và mắc cạn (grounding) nên nhiều người xuất ngũ hoặc chuyển ngành nửa chừng.

Vào năm 2017, nếu sĩ quan SWO chịu ký hợp đồng làm trưởng 1 ban (Department Head) trên chiến hạm, thí dụ ban kỹ sư hay ban hệ thống tác chiến, thì tiền thưởng cho nhiệm kỳ 18 tháng của họ là 105 000 đô la.

Nếu họ bị sa thải nửa chừng thì họ phải hoàn lại số tiền thưởng này. Tiền thưởng lớn như vậy mà chỉ có chừng 30% sĩ quan SWO đi tiếp mà thôi. Họ chọn xuất ngũ hoặc chuyển sang ngành nào không phải làm hạm trưởng.

Anh Lê Bá Hùng đã đi tiếp lên tới cấp bậc đại tá. Ảnh là 1 sĩ quan SWO ngoại hạng. Ông đại tá tư lệnh hải đội khu trục hạm, người đồng cấp của Lê Bá Hùng, bị sa thải. Lúc này ông Hùng đã rời Nhật Bản về lại Mỹ công tác trên bờ. 

Sau đó tôi không nghe tin gì về anh nữa. Tìm hiểu kỹ mới biết anh đã xuất ngũ ở cấp bậc Đại Tá. Lúc này tôi tiếc nuối khôn nguôi, vì lúc này tôi cũng đã đạt chuẩn OOD Letter, chỉ huy lái 1 khu trục hạm, và biết nó gian nan thế nào.

Cũng có thể nói, đại tá Lê Bá Hùng là nguồn cảm hứng để tôi tin là mình sẽ thi đậu kỳ sát hạch để làm sĩ quan chỉ huy lái tàu. Thậm chí khi đó tôi còn có ý định đi ngược dòng, tức xin chuyển qua ngạch sĩ quan SWO để đi lên làm hạm trưởng ở cấp Trung Tá, đồng thời bỏ túi 105 000 đô la nếu nhiệm kỳ Department Head dài 18 tháng của tôi trót lọt.

Chuyện ông đại tá đồng cấp của anh Lê Bá Hùng bị cách chức dẫn đến sếp của 2 người là phó đề đốc cũng bị cách chức. Có lẽ đây là lý do khiến con đường thăng tiến của anh Lê Bá Hùng không đi xa được nữa, vì những người sếp của anh đã dừng chân trên con đường binh nghiệp.

Kết quả điều tra vụ va chạm tàu ngoài khơi Tokyo đi đến kết luận là cô Trung Uý chỉ huy lái tàu đã có quyết định sai lầm khi vượt mặt 1 chiếc tàu hàng rồi đụng vào chiếc tàu thứ hai lúc 2-3 giờ sáng, trời tối như mực, tàu hàng lại bật đèn sáng trưng nên dễ bị loá mắt, 2 con tàu ở gần nhau nên tín hiệu radar trên màn hình nhìn giống như là của 1 con tàu. Thứ nữa, cô không gọi hạm trưởng xin ý kiến trước đó, tức chừng 2 giờ sáng. Chuyện phải gọi điện thoại cho hạm trưởng lúc 2 giờ để xin ý kiến chỉ đạo là áp lực kinh khủng đối với sĩ quan chỉ huy lái tàu. Thứ nhất, họ sợ làm phiền hạm trưởng. Thứ 2, lỡ đó là chuyện dễ quyết định mà không quyết định được, phải xin ý kiến hạm trưởng, chứng tỏ họ yếu nghề và thiếu tự tin. Cô Trung Uý kia đã không gọi cho hạm trưởng và tai nạn đã xảy ra. Cô chấp nhận nhận kỉ luật và xuất ngũ sau đó.

Lúc đó tôi cũng đeo lon Trung Uý. Thấy số phận của sĩ quan SWO quá hẩm hiu, tôi bỏ ý định chuyển ngành qua sĩ quan tác chiến mặt nước SWO, giữ nguyên ngạch sĩ quan kỹ sư chuyên nghiệp. Ước mơ chạm tới 105 000 đô la tiền thưởng tan vỡ từ đó.

6 năm sau, năm 2023, tôi nộp đơn xin chuyển ngành qua sĩ quan ngoại giao quốc phòng, và tôi được chọn.

Tính ra, tôi không có số làm hạm trưởng như anh Lê Bá Hùng, dù đã đạt chuẩn sĩ quan tác chiến mặt nước SWO giống anh.

Thời của cựu đại tá Lê Bá Hùng, quân nhân gốc Việt rất giỏi, đặc biệt là 2 người bạn đã vươn tới đỉnh cao danh vọng của lính, tức lên tới lon cao nhất là thượng sĩ vàng xử lý thường vụ. Một người có chuyên môn là lính kỹ thuật điện, một người là lính hậu cần. Hải Quân Mỹ gọi là Master Chief (E-9). Người có chuyên môn về điện đứng đầu lính trên 1 chiếm hạm nên được gọi là Command Master Chief (CMC), quyền lực chỉ đứng thứ 3 sau Hạm Trưởng và Hạm Phó. CMC là cố vấn cao cấp nhất cho hạm trưởng về lính, cùng với hạm trưởng và hạm phó, họ tạo nên Bộ Tam Quyền Lực trên chiến hạm, gọi là The TRIAD. Có lẽ anh ấy là CMC gốc Việt đầu tiên. Khi tôi gặp anh thì tôi đeo lon Hạ Sĩ Nhất thì ảnh thì đeo lon Trung Sĩ Nhất, tức hơn tôi 2 cấp bậc. Giờ đây cả 2 anh đã về hưu.

Hòa OC

Thế hệ của tôi thì tôi chưa thấy ai lên tới đỉnh cao này của lính. Đa số họ xuất ngũ sau hợp đồng đầu tiên (4-5 năm) hoặc xuất ngũ khi đủ 20 năm nhưng chưa lên tới bậc cao nhất 9/9 của lính như 2 anh kia.

Thế hệ hải quân Mỹ gốc Việt đi sau tôi thì tôi không nắm rõ. Có lẽ sẽ có những cá nhân xuất sắc hơn thế hệ chúng tôi. Hi vọng là vậy.

Hòa OC