Việt Nam với tư duy “ giàu xổi”.

Nam Hai Le

Dr. Le | Ph.D in AI | Founder of BunnyQuant Inc. | Quant Trade

08/9/2026

“…Việt Nam mấy năm nay nói nhiều về AI, về kinh tế công nghiệp. Nhưng chẳng cần tài giỏi gì cũng nhìn ra người giàu trong xã hội này phần lớn đi lên từ đâu: găm đất, găm nhà, bất động sản; bán hàng lùa gà; giang hồ mạng, TikToker, YouTuber, ca sĩ sụt sùi trên livestream. Lớp trẻ nhìn vào đó mà bắt chước, mà hình dung về xã hội theo đúng hướng đó. Chuyện này đã diễn ra từ lâu rồi, chứ không phải bây giờ mới đáng lo. Tôi nghĩ Gen Z Việt Nam đã ngấm khá sâu lối tư duy "giàu xổi" ấy, và giờ gột đi rất khó”.

Một xã hội tôn trọng cái giàu đến từ đất đai, từ lừa đảo, từ cò mồi thì đừng trông mong nó sinh ra nhiều kỹ sư và nhà khoa học giỏi.

Thế giới làm được AI, làm ra Claude, ChatGPT, làm được cả công nghệ hàng không vũ trụ, không phải vì may mắn. Vì ở đó có đủ đông những người làm toán, làm vật lý, làm kỹ thuật — và quan trọng hơn, những người ấy được trả công xứng đáng, được xã hội xếp cho một vị trí đàng hoàng, được sống với đam mê một cách thoải mái. Nhưng để đi tới chỗ đó là hàng chục năm học tập, nghiên cứu và thực hành trước đấy. Không có chuyện đêm nay tuyên bố muốn làm máy bay, sáng mai có máy bay.

Việt Nam mấy năm nay nói nhiều về AI, về kinh tế công nghiệp. Nhưng chẳng cần tài giỏi gì cũng nhìn ra người giàu trong xã hội này phần lớn đi lên từ đâu: găm đất, găm nhà, bất động sản; bán hàng lùa gà; giang hồ mạng, TikToker, YouTuber, ca sĩ sụt sùi trên livestream. Lớp trẻ nhìn vào đó mà bắt chước, mà hình dung về xã hội theo đúng hướng đó. Chuyện này đã diễn ra từ lâu rồi, chứ không phải bây giờ mới đáng lo. Tôi nghĩ Gen Z Việt Nam đã ngấm khá sâu lối tư duy "giàu xổi" ấy, và giờ gột đi rất khó.

Nên cũng phải cảm ơn nhà nước, cảm ơn ông Tổng Bí thư, đã bắt đầu xử lý. Đầu tiên là mấy "kỳ lân công nghệ" trên Shark Tank đi tù. Rồi tới một loạt giang hồ mạng, TikToker, YouTuber câu view bán hàng lừa đảo. Và hiện giờ là định danh bất động sản, cùng chủ trương đánh thuế luỹ tiến với sở hữu nhà đất — thứ mà Mỹ và phương Tây đã làm từ lâu.

Trong cuốn sách về sinh học tiến hoá sắp ra mắt, tôi có nói về khái niệm gene-culture co-evolution: sự đồng tiến hoá giữa gene và văn hoá, xã hội, việc học. Ý tưởng là nếu một nền văn hoá đủ lâu bền coi một hành vi nào đó là "thích nghi" — thưởng cho nó, tôn vinh nó, để nó quyết định ai sống tốt và ai bị bỏ lại — thì áp lực chọn lọc sẽ dịch chuyển theo hướng ấy, và các thế hệ sau sinh ra sẽ học chính hành vi đó dễ dàng và nhanh hơn. 

Một xã hội tôn vinh pianist đủ lâu thì rốt cuộc sẽ có những đứa trẻ vài tuổi đã chơi được Chopin. Ngược lại, một xã hội tôn vinh shark lùa gà, huấn hoa hồng, lắc đít, thì cũng sẽ đi rất nhanh và rất giỏi trên chính con đường đó. Mà thôi, trong mấy thứ kể trên, ít ra cái cuối cùng còn tạo ra được gene "đẹp" theo một nghĩa nào đó.

Nước Mỹ giờ đã có những đứa trẻ chưa hết cấp một đã lập trình thành thạo. Đó là hiệu ứng tích luỹ của việc ưu ái nghề lập trình suốt mấy thập niên, chứ không phải tự nhiên mà có.

Với AI, tôi không biết quá trình tiến hoá sắp tới ở con người sẽ diễn ra thế nào. Nhưng chắc chắn một điều: xã hội nào còn ưu ái trí tuệ, xã hội đó sẽ tiến hoá theo hướng học được những hành vi có trí tuệ nhanh hơn. Còn xã hội ưu ái cái gì khác, thì cũng sẽ giỏi lên rất nhanh — ở đúng cái khác đó.

Fun,

Dr.