Phần 2
Trân Văn
20-10-2026
Việt Nam đã phối hợp với Mỹ tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích trên lãnh thổ Việt Nam trong bốn thập niên nên có lẽ chẳng lạ gì quy trình tìm kiếm quân nhân mất tích kiểu Mỹ và lý do Mỹ làm như thế. Việc tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích khắp thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng luôn trải qua một số công đoạn theo trật tự cụ thể.
Bác sĩ Trần Văn Bản (giữa) được các chiến sĩ trẻ gọi là “chiếc máy đọc cơ thể người,” theo báo Nhân Dân. (Hình: Nhân Dân)
Đầu tiên là đối chiếu hồ sơ quân sự, tài liệu lưu trữ, thu thập thông tin từ các nhân chứng để xác định hoàn cảnh mất tích, vị trí cuối cùng (nơi phi cơ rơi hoặc địa điểm tử trận, chôn cất). Kế đó là khảo sát hiện trường, thu thập và phối kiểm thông tin tại chỗ, đánh giá địa hình cũng như mức độ an toàn, điều kiện tiếp cận trước khi đề nghị khai quật.
Công đoạn thứ ba là tổ chức khai quật. Các đội khai quật thường từ 10 đến 14 người do chuyên gia về nhân học pháp y hướng dẫn. Hoạt động khai quật được tiến hành theo kiểu khảo cổ, đào từng chút – sàng từng chút – kiểm tra từng chút – ghi chép tất cả dữ kiện. Tại Việt Nam, công đoạn này thường thuê mướn dân chúng địa phương phụ giúp dựng trại, vận chuyển thực phẩm, vật dụng. Nếu tìm thấy những thứ như di cốt, di vật, người ta sẽ thu thập rồi gửi về Mỹ để giám định, đối chiếu DNA và hồ sơ lưu trữ. Nếu xác định được danh tính, DPAA (cơ quan chuyên trách về tù binh và quân nhân mất tích) sẽ thực hiện công đoạn cuối cùng, chuyển hồ sơ cho cơ quan hữu trách để nơi đó liên lạc với thân nhân, trình bày kết quả và phối hợp tổ chức an táng người mất tích.
Đến nay, DPAA đã tổ chức hàng trăm cuộc tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích ở Hà Nội, Yên Bái, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam, và Khánh Hòa,… Phần lớn các cuộc tìm kiếm nằm ở những khu vực vốn là rừng sâu, núi cao, biển sâu. Không phải cuộc tìm kiếm nào cũng thành công, nhưng ngoài các sĩ quan của Bộ Quốc Phòng Việt Nam được biệt phái để hỗ trợ, còn có hàng ngàn người dân địa phương được DPAA thuê mướn để hỗ trợ các cuộc tìm kiếm này, có thể hỏi chính họ về quy trình, phương thức tìm kiếm đã được thực hiện cẩn trọng thế nào.
***
Đem quy trình, phương thức tìm kiếm vừa kể đối chiếu với những gì hệ thống chính trị, hệ thống công quyền, hệ thống truyền thông chính thức tại Việt Nam loan báo về việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng, tự nhiên sẽ nảy sinh một số thắc mắc. Cả tài liệu lẫn nhân chứng cùng cho thấy, khi còn là Nghĩa Địa Đô Thành, đây không chỉ là nơi chôn cất những cá nhân hữu danh, chiến binh của CSVN thiệt mạng hồi Tết Mậu Thân mà còn an táng nạn nhân chiến cuộc, người vô gia cư không rõ cả danh tính lẫn thân nhân. Dựa vào đâu mà giới hữu trách xác định toàn bộ di cốt vừa tìm thấy ở công viên là hài cốt liệt sĩ? Vì sao giới hữu trách không công bố những tiêu chí là căn cứ phân loại giữa liệt sĩ với thường dân?
Rồi vì sao vai trò của tài liệu, hồ sơ lưu trữ trong việc lập kế hoạch tìm kiếm rất mờ nhạt, giới hữu trách không cho biết chúng đã được sử dụng thế nào để xác định vị trí, thời điểm và thành phần người được chôn cất? Theo giới hữu trách, trong 731 hài cốt được tìm thấy, có 698 hài cốt thuộc dạng “riêng lẻ” và 33 hài cốt tại tám mộ tập thể. Khi di cốt được nhìn nhận là đã bị phân hủy đáng kể, những người chịu trách nhiệm tìm kiếm, quy tập, dựa vào tiêu chí nào để xác định yếu tố “riêng lẻ,” tương tự, họ đã dựa vào những tiêu chí nào để xác định mỗi “mộ tập thể” có bao nhiêu hài cốt? Giới hữu trách đã làm những gì để bảo đảm có thể tránh việc đếm một bộ hài cốt thành nhiều người hoặc tránh được việc ghép nhiều người vào một bộ hài cốt? Đã lấy bao nhiêu mẫu từ những mã hài cốt nào, bao nhiêu mẫu tạo được hồ sơ DNA?
Dường như các chuyên gia pháp y chỉ giữ vai trò thứ yếu trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng. Chẳng hạn, thay vì cho biết dựa vào đâu để xác nhận các mảnh xương là của cùng một người. Báo chí tập trung ca ngợi những người như bác sĩ Trần Văn Bản, cựu chiến binh, tình nguyện phân loại xương, sắp xếp hài cốt, hỗ trợ chọn mẫu xét nghiệm DNA và ghi chép diễn biến hiện trường. Theo báo Nhân Dân, cơ quan trung ương của đảng CSVN và là tiếng nói của đảng, nhà nước, và nhân dân Việt Nam, ông Bản giúp phân biệt “đâu là xương liệt sĩ, đâu là đất đá” theo kiểu: “Sờ trơn tay là đất, còn nham nhám thì là xương”. Liệu có thể dựa vào kinh nghiệm và xúc giác để xác định một mảnh xương là xương tay, xương chân hay xương chậu, đặc biệt là xác định các mảnh xương trong từng hố khai quật là di cốt của một hay nhiều người, cũng như người đó đúng là đã chết và được chôn vào năm 1968 chứ không phải ở thời điểm khác?
Tất cả những bài viết về việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng tập trung ca ngợi những cá nhân kiểu như ông Bản – cựu chiến binh chưa bao giờ quên đồng chí, đồng đội, bác sĩ quân y có kinh nghiệm tìm kiếm, xử lý hài cốt. Chính quyền gần như không đả động gì đến ý kiến của các chuyên gia pháp y hoặc những giám định viên sẵn sàng chịu trách nhiệm về kết luận có tính chuyên môn. Không phải tự nhiên mà sự nghi ngờ về 731 hài cốt tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng và được quy tập về Nghĩa Trang Liệt Sĩ TP.HCM gia tăng.
(Còn tiếp)
Không có nhận xét nào