Khép lại quá khứ?

Dang Xuong Hung

05/10/2026

“…Nếu Việt Nam đã đủ tự tin để cùng lúc đối thoại và hợp tác với những quốc gia có lợi ích và thể chế rất khác nhau, thì một Việt Nam thực sự trưởng thành cũng cần đủ tự tin để chấp nhận rằng giữa những người Việt với nhau, khác biệt chính trị không nhất thiết phải biến thành quan hệ giữa nhà nước và kẻ thù.

Khi ấy, “khép lại quá khứ, tôn trọng khác biệt, hướng tới tương lai” mới thực sự trở thành một chính sách có sức thuyết phục”.

Nhìn lại những diễn biến gần đây, tôi có cảm giác Việt Nam đang thể hiện hai khuôn mặt khá khác nhau trước thế giới.

Ở mặt đối ngoại, chính sách của Hà Nội dường như ngày càng chủ động, thực dụng và linh hoạt hơn. Trong một thế giới bị phân cực mạnh bởi cạnh tranh Mỹ–Trung, chiến tranh và những xáo trộn thương mại, Việt Nam vẫn cố gắng duy trì quan hệ với nhiều trung tâm quyền lực khác nhau thay vì đặt mình hoàn toàn vào một phe.

Theo tôi, đây là một lựa chọn khá khôn ngoan. Với vị trí địa lý, lịch sử và tương quan lực lượng của Việt Nam, khả năng giữ quan hệ với Washington, Bắc Kinh, Moskva, Paris và các đối tác khác mà vẫn bảo vệ được một mức độ tự chủ nhất định là một lợi thế. Ngoại giao Việt Nam những năm gần đây cho thấy tính thực dụng ngày càng rõ: lợi ích quốc gia được đặt cao hơn những ràng buộc ý thức hệ đơn giản.

Song song với hướng đối ngoại ấy, Hà Nội cũng ngày càng nhấn mạnh thông điệp hòa hợp với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Ông Tô Lâm đã nhiều lần nói đến tinh thần “khép lại quá khứ, tôn trọng khác biệt, hướng tới tương lai”. Đáng chú ý hơn, ngày 2 tháng 8 năm 2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, xác định hơn 6,5 triệu người Việt tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc, đồng thời là một nguồn lực chiến lược quan trọng của đất nước. Nghị quyết cũng đề cao hòa hợp dân tộc, xóa bỏ định kiến, gác lại quá khứ và hướng tới tương lai.

Tôi cho rằng đó là một thông điệp cần được hoan nghênh. Hơn nửa thế kỷ sau khi chiến tranh kết thúc, Việt Nam không thể mãi bị chia cắt bởi những đường ranh của quá khứ.

Nhưng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý ngày càng khó bỏ qua.

Ngày 18 tháng 9, hai nhà hoạt động người Việt mang quốc tịch Na Uy và Australia, Nguyễn Đức Thuận và Trần Hiệp, mất liên lạc khi đang ở Campuchia. Mười ngày sau, phía Việt Nam xác nhận họ đang bị giam giữ và bị điều tra với các cáo buộc liên quan đến khủng bố và giấy tờ giả. Hà Nội nói họ bị bắt sau khi vượt biên trái phép từ Campuchia vào Việt Nam; phía Việt Tân nói hai người đã bị bắt cóc trên lãnh thổ Campuchia rồi bí mật đưa qua biên giới.

Cho đến nay, chưa có một cuộc điều tra độc lập công khai cho phép xác định chính xác hai người đã từ Campuchia sang Việt Nam bằng cách nào. Cả Australia và Na Uy đều đã can dự về mặt lãnh sự đối với công dân của mình. Vì vậy, điều quan trọng nhất lúc này không phải là vội vàng tin phiên bản của bên nào, mà là yêu cầu câu hỏi căn bản ấy phải được trả lời một cách minh bạch.

Nếu họ tự nguyện vượt biên trái phép vào Việt Nam, những bằng chứng về hành trình đó cần có khả năng kiểm chứng. Nhưng nếu họ bị bắt tại Campuchia rồi đưa về Việt Nam ngoài một thủ tục dẫn độ hợp pháp, thì câu chuyện không còn chỉ là vấn đề nội bộ của Việt Nam mà trở thành một vấn đề nghiêm trọng về chủ quyền và đàn áp xuyên quốc gia.

Vụ việc còn đặt lại vấn đề về cách Việt Nam sử dụng khái niệm “khủng bố” đối với Việt Tân. Chính quyền Việt Nam coi tổ chức này là một tổ chức khủng bố; Việt Tân phủ nhận và tuyên bố theo đuổi đấu tranh bất bạo động. Một cáo buộc nghiêm trọng như “khủng bố” theo tôi phải được chứng minh bằng những hành vi cụ thể tương xứng với mức độ nghiêm trọng của từ ngữ ấy, chứ không thể chỉ dựa trên sự đối lập chính trị.

Tại Thụy Sĩ, nơi tôi đang sống, nghịch lý ấy càng dễ nhận thấy. Trong nhiều năm qua, khoảng mười nhân vật Thụy Sĩ thuộc giới chính trị, dân cử và truyền thông — trong đó có thị trưởng, dân biểu và nhà báo — đã nhận tư cách thành viên danh dự của Việt Tân hoặc công khai tham gia các hoạt động vận động nhân quyền gắn với tổ chức này. 

Điều đó tất nhiên không tự nó chứng minh mọi hoạt động của Việt Tân đều đúng. Nhưng nó cho thấy có một khoảng cách rất lớn giữa cách Hà Nội định danh tổ chức này và cách tổ chức ấy được nhìn nhận và hoạt động trong một xã hội dân chủ như Thụy Sĩ.

Đối với tôi, đây mới là vấn đề đáng suy nghĩ.

Sau nhiều năm làm việc trong ngành ngoại giao Việt Nam, rồi rời khỏi hệ thống và trở thành một người tị nạn tại Thụy Sĩ, tôi vẫn giữ quan hệ với đất nước và vẫn theo dõi Việt Nam mỗi ngày. Khoảng cách ấy khiến tôi ngày càng tin rằng phê phán chính quyền không đồng nghĩa với chống lại đất nước; cũng như mong muốn một Việt Nam dân chủ hơn không có nghĩa là mong Việt Nam bất ổn hay suy yếu.

Ngược lại, một quốc gia tự tin không cần biến mọi đối lập chính trị thành kẻ thù, và càng không nên sử dụng khái niệm “khủng bố” như một nhãn hiệu chính trị nếu không đưa ra được những bằng chứng tương xứng với mức độ nghiêm trọng của từ ngữ ấy.

Chính vì vậy, giữa lời kêu gọi “khép lại quá khứ, tôn trọng khác biệt” — nay đã được đặt thành một định hướng trong Nghị quyết 23 — với những lo ngại ngày càng lớn về đàn áp xuyên quốc gia tồn tại một sự mâu thuẫn mà Hà Nội khó có thể né tránh mãi.

“Khép lại quá khứ” không thể chỉ là lời yêu cầu dành cho cộng đồng người Việt ở hải ngoại. Nó cũng đòi hỏi Nhà nước thay đổi cách nhìn đối với những người Việt không cùng quan điểm với mình.

Đây có lẽ là một trong những nghịch lý đáng chú ý nhất của Việt Nam hiện nay: "đối ngoại ngày càng cởi mở, linh hoạt và tự tin hơn, trong khi cách xử lý bất đồng chính trị vẫn chịu ảnh hưởng rất mạnh của tư duy công an."

Nếu Việt Nam đã đủ tự tin để cùng lúc đối thoại và hợp tác với những quốc gia có lợi ích và thể chế rất khác nhau, thì một Việt Nam thực sự trưởng thành cũng cần đủ tự tin để chấp nhận rằng giữa những người Việt với nhau, khác biệt chính trị không nhất thiết phải biến thành quan hệ giữa nhà nước và kẻ thù.

Khi ấy, “khép lại quá khứ, tôn trọng khác biệt, hướng tới tương lai” mới thực sự trở thành một chính sách có sức thuyết phục.

Đặng Xương Hùng