Kim ngô ư nhân dã, thính kỳ ngôn nhi quan kỳ hành.

Đại ý: “Nay đối với người, ta nghe lời họ nói và quan sát việc họ làm.”

Nguyễn Văn Tuấn/Úc Châu

11/10/2026

“…Người quân tử không được đánh giá qua cách họ đón nhận vinh quang, mà còn qua cách họ ứng xử khi vinh quang không đến với mình.

Trở lại với Khổng Tử, tôi nghĩ lời dạy của ông vẫn còn nguyên giá trị sau hơn 2000 năm. Nghe lời nói để hiểu một người muốn gì. Nhìn việc làm để biết người ấy thực sự làm gì. Và quan sát qua thời gian để biết người ấy có nhứt quán với những điều mình nói hay không.

Bởi vì ai cũng có thể nói hay, hứa hẹn những điều tốt đẹp, và tự nhận mình là người có nguyên tắc. Nhưng nhân cách không nằm ở những lời tự nhận ấy, mà bộc lộ qua việc làm thực tế, qua cách hành xử với kẻ yếu thế, nhứt là khi quyền lợi và lòng tự ái bị đụng chạm.

Lời nói cho chúng ta biết một người muốn được nhìn nhận như thế nào. Việc làm cho chúng ta biết người ấy thực sự là ai”.

Nghe lời nói, nhìn việc làm

Có một câu tiếng Anh tôi rất thích:

“What you do defines who you are.”

Có thể dịch thoáng: Những gì bạn làm nói lên bạn là ai.

Câu này làm tôi nhớ đến câu nói nổi tiếng thường được gán cho Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu mà tôi nghĩ nhiều người biết. Câu nói đó ra đời trong một hoàn cảnh chiến tranh và chánh trị rất đặc biệt. Nhưng nếu viết lại cho những tình huống chung như 

“Đừng chỉ nghe người ta nói gì. Hãy nhìn người ta làm gì.” chúng ta sẽ thấy đằng sau nó là một nguyên lí rất cổ về cách nhìn người. 

■ Khổng Tử: nghe lời nói, nhìn việc làm

Thật ra, hơn 2000 năm trước, Khổng Tử đã nói gần như vậy.

Trong Luận Ngữ có câu:

今吾於人也，聽其言而觀其行

Kim ngô ư nhân dã, thính kỳ ngôn nhi quan kỳ hành.

Đại ý:

“Nay đối với người, ta nghe lời họ nói và quan sát việc họ làm.”

Điều đáng chú ý là Khổng Tử không nói rằng đừng nghe lời nói. Ông nói nghe lời nói và quan sát hành động.

Chỉ một chữ “và” ấy thôi mà rất sâu.

Lời nói cho chúng ta biết một người nghĩ gì, hoặc ít ra muốn người khác nghĩ gì về mình. Hành động cho chúng ta một loại thông tin khác.

■ Donald Trump: lời nói mạnh, hãy nhìn vào việc làm

Donald Trump là một trường hợp đương đại thú vị vì ông nói rất nhiều, nói mạnh, đôi khi phóng đại và thường gây tranh cãi.

Chính vì vậy, nếu chỉ nghe lời Trump nói, chúng ta có thể hiểu ông rất khác nhau.

NATO là một ví dụ. Trong nhiều năm, Trump chỉ trích các đồng minh châu Âu vì không chi đủ cho quốc phòng. Những phát biểu của ông đôi khi khiến người ta lo ngại về cam kết của Hoa Kỳ đối với NATO.

Nhưng nếu áp dụng nguyên lí của Khổng Tử, chúng ta phải nhìn thêm vào hành động và kết quả. Đến hội nghị NATO tại The Hague năm 2025, các thành viên cam kết hướng tới mức đầu tư 5% GDP cho quốc phòng và các nhu cầu an ninh liên quan vào năm 2035.

Dĩ nhiên, không thể nói đó chỉ là kết quả của Trump. Nga xâm lược Ukraine đã làm thay đổi căn bản môi trường an ninh của châu Âu. Nhưng ví dụ này cho thấy muốn hiểu một nhà lãnh đạo, chúng ta không thể chỉ phân tích lời nói. Phải xem chính sách ông thực hiện và những thay đổi xảy ra trong thế giới thực.

Nhưng câu chuyện dầu diesel Nga mới đây lại cho thấy một Trump khác. Chỉ vài tuần sau khi kí đạo luật nhằm gia tăng áp lực kinh tế lên Nga và những nước mua dầu khí của Nga, ông lại thoả thuận với Putin để đưa hàng trăm ngàn tấn diesel Nga vào thị trường Mĩ và thế giới.

Thật khó hiểu. 

Một mặt, ông muốn hạn chế nguồn thu của Nga để gây áp lực chấm dứt chiến tranh Ukraine. Mặt khác, chính ông lại mở đường cho Nga bán nhiên liệu. Vậy đâu là nguyên tắc nhứt quán trong chánh sách của ông?

Cách Trump đối xử với TT Zelensky cũng khó hiểu không kém. Có lúc ông công khai làm bẽ mặt Zelensky tại Toà Bạch Cung, có lúc lại ca ngợi và tìm kiếm sự hợp tác với Ukraine. Rồi khi Zelensky chỉ trích thoả thuận dầu diesel với Putin, Trump lại đề nghị Ukraine nên có một tổng thống mới. 

Câu chuyện giải Nobel Hoà Bình cũng đáng suy nghĩ. Một người có quyền tin rằng mình xứng đáng được trao giải. Nhưng việc mình nghĩ mình xứng đáng và việc người khác công nhận điều đó là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Rõ ràng, hành động ông này không nhứt quán với lời nói. 

Dĩ nhiên, trong chánh trị, thay đổi quan điểm không nhứt thiết là điều xấu. Một nhà lãnh đạo có thể thay đổi quyết định khi hoàn cảnh thay đổi. Nhưng thay đổi vì lợi ích quốc gia là một chuyện; thay đổi vì tự ái, vì được khen hay bị chê, lại là chuyện khác. 

Điều đáng nói là khi biết mình không được trao giải thưởng, ông quay sang chỉ trích hội đồng xét duyệt bằng những lời lẽ rất … thiếu văn hoá. Một người có thể không đồng tình với quyết định của hội đồng, nhưng cách người đó đón nhận sự từ chối đôi khi nói lên nhiều điều về tư cách của họ hơn chính giải thưởng. 

Người quân tử không được đánh giá qua cách họ đón nhận vinh quang, mà còn qua cách họ ứng xử khi vinh quang không đến với mình.

Trở lại với Khổng Tử, tôi nghĩ lời dạy của ông vẫn còn nguyên giá trị sau hơn 2000 năm. Nghe lời nói để hiểu một người muốn gì. Nhìn việc làm để biết người ấy thực sự làm gì. Và quan sát qua thời gian để biết người ấy có nhứt quán với những điều mình nói hay không.

Bởi vì ai cũng có thể nói hay, hứa hẹn những điều tốt đẹp, và tự nhận mình là người có nguyên tắc. Nhưng nhân cách không nằm ở những lời tự nhận ấy, mà bộc lộ qua việc làm thực tế, qua cách hành xử với kẻ yếu thế, nhứt là khi quyền lợi và lòng tự ái bị đụng chạm.

Lời nói cho chúng ta biết một người muốn được nhìn nhận như thế nào. Việc làm cho chúng ta biết người ấy thực sự là ai.

Nguyễn Văn Tuấn