Giang Công Thế/Việt Nam
06/10/2026
Mỗi dịp nghỉ lễ dài ngày nhất là Tết, hàng chục triệu người Việt lại trở về nơi mình từng lớn lên. Có thể đi rất xa, nhưng đến ngày nghỉ vẫn muốn quay về. Quê hương, suy cho cùng, không chỉ là một địa danh. Đó là nơi có cha mẹ, ông bà và những ký ức đã theo ta suốt đời.
Tôi nhớ một câu chuyện từ năm 1964, khi tôi mới 11 tuổi. Tôi theo bố đi thu hoạch sắn gần nông trường Đồng Giao, Ninh Bình. Tôi mang một chiếc bị khoảng 6-7 kg sắn, còn bố gánh hai thúng, chừng 30 kg. Hai bố con đi bộ cả ngày, khoảng 30 km, mới về tới Trường Yên.
Dọc đường, đói và mệt quá, tôi lén lấy sắn trong bị vứt dần đi cho nhẹ. Về đến nhà chỉ còn hai củ.
Đúng chỗ chùa Bái Đính ngày nay, bố tôi bảo: “Con cố mà học nên người, để không phải cầm cày và ăn sắn thay cơm.”
Một câu nói rất ngắn. Nhưng để biến nó thành sự thật, người cha phải trả giá bằng hàng chục năm lao động, bao đêm thức trắng, đói khát rồi giông bão.
Con đi học nghĩa là gia đình mất một lao động, trong khi một miệng ăn vẫn còn đó. Học hành khi ấy là một khoản đầu tư dài hạn mà chẳng ai biết ngày nào mới sinh lời.
Mẹ thấy tôi học khuya thì thương con, bảo ngủ sớm để đỡ tốn dầu. Bố tôi gạt đi: “Muốn con đi xa thì phải tốn dầu thắp đèn.”
Cha tôi không biết “Parent Coaching – Tham vấn làm cha mẹ” là gì. Ông cũng chẳng được học tâm lý trẻ em hay kỹ năng làm cha mẹ. Nhưng bằng bản năng của một người cha, ông hiểu một nguyên tắc mà ngày nay nhiều người có bằng cấp, có chức vụ vẫn chưa chắc hiểu, muốn thay đổi tương lai của con, phải đầu tư vào con trước khi nhìn thấy kết quả.
--- Nghề khó nhất lại chẳng cần chứng chỉ
Ở Mỹ, một đứa trẻ muốn lái xe phải học và thi lấy bằng. Muốn làm một số nghề trong salon hay nail cũng cần đào tạo và chứng chỉ. Những nghề liên quan đến con người như bác sĩ, luật sư, y tá, giáo viên hay chuyên gia tâm lý đều đòi hỏi học hành bài bản.
Thế nhưng có một công việc còn ảnh hưởng đến cả cuộc đời một con người hơn rất nhiều nghề trong số đó: làm cha mẹ. Và nghề này gần như không có “giấy phép hành nghề”.
Không ai yêu cầu người sắp làm cha mẹ phải học về tâm lý trẻ em, sức khỏe tinh thần, giáo dục, giao tiếp, tài chính gia đình hay cách xử lý xung đột.
--- Cứ sinh con ra rồi… tính tiếp.
Phần lớn chúng ta làm cha mẹ bằng những gì mình từng được cha mẹ dạy. Có nghĩa là nếu thế hệ trước có điều gì chưa đúng, chúng ta rất dễ truyền nguyên xi sang thế hệ sau, chỉ khác một điều, ngày nay chúng ta có điện thoại thông minh để tra Google trong lúc đang mất bình tĩnh với con trong khi con âm thầm tìm đồng cảm ở nhóm "Con ghét bố mẹ".
Xã hội thay đổi từng ngày, trẻ em lớn lên trong một thế giới hoàn toàn khác, nhưng phương pháp làm cha mẹ nhiều khi vẫn dựa vào câu thần chú rất cũ: “Ngày xưa bố mẹ nuôi tao thế nào thì tao nuôi mày thế ấy.”
Ngày xưa có thể không có lựa chọn khác. Hôm nay thì có. Vấn đề là chúng ta có chịu học hay không.
--- Ra khỏi văn phòng là mất tầm nhìn?
Tôi từng gặp nhiều người rất thành đạt. Họ là nhà sáng lập, chủ tịch, tổng giám đốc. Ở công ty, họ có thể lập chiến lược 10, 20, thậm chí 50 năm.
Họ biết xác định tầm nhìn, sứ mệnh, giá trị cốt lõi, chọn người phù hợp và thiết kế cả hệ thống để tổ chức đi đúng hướng.
Nhưng có một nghịch lý khá buồn cười, nhiều người vừa rời khỏi phòng họp là dường như mất luôn tư duy chiến lược.
Về nhà, họ không còn hỏi: “20 năm nữa con mình sẽ trở thành người thế nào?” mà chỉ hỏi: “Hôm nay sao con không nghe lời?”
Ở công ty, nhân viên làm sai thì lãnh đạo tìm nguyên nhân của hệ thống. Ở nhà, đứa trẻ làm sai thì cha mẹ lập tức tìm… thủ phạm.
Trong phòng họp, họ kiên nhẫn với một khách hàng VIP khó tính. Về nhà, họ có thể nổi giận với một đứa trẻ 7 tuổi chỉ vì nó làm đổ cốc sữa hoặc mải chơi game.
Có lẽ bởi khách hàng VIP có thể đem tiền đến cho doanh nghiệp, còn đứa trẻ thì chỉ có thể đem lại… hóa đơn học phí.
Nhưng chính đứa trẻ ấy mới là “dự án” dài hạn quan trọng nhất của cuộc đời họ.
--- Đừng chỉ xây nhà cho con
Tôi từng gặp những người bạn mong con học đại học, có công việc ổn định, lấy vợ lấy chồng trong vùng và mua cho con một mảnh đất 50-60 m² gần nhà để sau này con phụng dưỡng.
Tôi lại nghĩ khác. Đừng vội xây nhà cho con khi chưa biết xây năng lực cho con. Một căn nhà có thể giữ con ở một chỗ. Một nền giáo dục tốt có thể giúp con đi khắp thế giới.
Con cái có thể vào Sài Gòn, sang Singapore, Úc hay bất cứ đâu. Khi có tri thức và sự tự tin, chúng có thể sống và làm việc ở nhiều nơi. Hai con trai của tôi là một ví dụ. Đi xa không có nghĩa là mất nước.
Ngược lại, nếu được giáo dục tốt và vẫn giữ mối liên hệ với quê hương, những người đi xa có thể trở thành nguồn lực lớn cho đất nước.
Vì thế, đừng quá sợ “chảy máu chất xám”. Chất xám không phải nước trong chiếc cốc, đổ ra ngoài là mất.
Nếu môi trường làm việc tốt, chính sách hợp lý và xã hội đủ hấp dẫn, người tài có thể trở về. Nếu chưa về ngay, họ vẫn có thể đầu tư, chuyển giao tri thức, kết nối quốc tế và giúp đất nước từ bên ngoài.
Điều quan trọng không phải là xích họ lại, mà là đừng để họ mất đường về.
--- Hô hào 4.0 không tạo ra nền kinh tế 4.0
Singapore nhìn thấy từ rất sớm rằng một quốc gia nhỏ không thể cạnh tranh bằng tài nguyên. Họ phải cạnh tranh bằng con người và tri thức.
Việt Nam cũng nói rất nhiều về kinh tế tri thức, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và 4.0.
Nhưng nói về 4.0 trên truyền hình thì rất dễ. Khó hơn nhiều là đầu tư vào giáo dục hôm nay để 20-30 năm nữa có một thế hệ đủ năng lực làm chủ nó.
Không thể vừa nói muốn trở thành quốc gia tri thức, vừa coi việc đào tạo con người là chuyện phụ.
Cũng không thể muốn có chuyên gia quốc tế nhưng lại chỉ nghĩ đến việc đào tạo nhân lực giá rẻ.
Lựa chọn hôm nay sẽ quyết định vị trí của Việt Nam ngày mai. Chúng ta đào tạo người để làm thuê cho thế giới, hay đào tạo người đủ sức tư vấn, sáng tạo và dẫn dắt thế giới?
Đó không chỉ là câu hỏi của Bộ Giáo dục mà bắt đầu từ từng gia đình.
--- Tầm nhìn xa bắt đầu từ một ngọn đèn dầu
Bố mẹ tôi đã mất hàng mấy chục năm. Mỗi mùa Xuân, tôi vẫn khăn gói trở về quê dù tuổi già lê bước trên đường làng.
Cha tôi ngày ấy chỉ mong tôi học nên người rồi đi thật xa. Ông không biết mình đang làm đúng điều mà ngày nay người ta gọi bằng một cái tên rất hiện đại: Parent Coaching.
Ông chỉ biết một điều bằng bản năng của một người cha, muốn con đi xa, phải thắp đèn cho con từ khi nó còn nhỏ.
Và đôi khi, một người cha nghèo chỉ có thể cho con một ngọn đèn dầu. Nếu ngọn đèn ấy đủ sáng, đứa con có thể đi rất xa.
Xa đến mức trở thành người của thế giới. Và cũng xa đến mức, mỗi khi Tết đến, nó vẫn nhớ đường về nhà dù đã rất già và lẫn.
Vậy thì, đừng vội xây nhà cho con khi chưa biết xây năng lực cho con và tránh cả chuyện xung đột "Con ghét bố mẹ" thì nên hiểu Parent Coaching mới làm được.
GCT Chat
Không có nhận xét nào