Đọc Chậm 4/10: Cú sốc thật sự phía sau giá dầu và vì sao nền kinh tế toàn cầu vẫn “kiên cường”?
Hồ 04/10/2026 Để đạt mục tiêu tăng trưởng 02 con số trong cả năm thì tăng trưởng GDP quý IV phải ở mức trên 12,5% Cú sốc thật sự phía sau giá dầu Trong tuần qua mình có một bài viết trên báo Tuổi Trẻ về “Cú sốc thật sự phía sau giá dầu” trong đó mình chỉ ra giá dầu thô chỉ là vấn đề bề nổi và là hiện tượng của cú sốc thật sự đằng sau là một loạt điểm nghẽn (chokepoints) đều đã đạt đến mức tới hạn của nó. Số bình luận về “chokepoints” tăng mạnh trên các dashboard của mình và giá dầu chỉ là điểm nhỏ trong vấn đề đó. Trong bài mình chỉ ra: Từ giá dầu đến giá của đồng vốn Một mắt xích ít người tiêu dùng để ý là thị trường trái phiếu. Giá dầu tăng không chỉ đẩy giá xăng lên mà còn làm tăng kỳ vọng lạm phát, từ đó kéo lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ đi lên. Theo chiến lược gia Wei Li của BlackRock, mức độ đi cùng chiều giữa giá dầu và lợi suất trái phiếu Mỹ hiện cao nhất kể từ năm 2000 (chỉ thấp hơn một giai đoạn ngắn của chiến tranh vùng Vịnh 1990). Hiểu đơn giản: dầu tăng thì lợi suất trái phiếu Mỹ thường tăng theo. Tháng 9 vừa qua, khi giá dầu vượt 100 USD/thùng vì căng thẳng Trung Đông, lợi suất trái phiếu Mỹ kỳ hạn 10 và 30 năm đã vượt 5%. Reuters cho biết nỗi lo giá năng lượng cao kéo dài khiến Fed có thể phải tăng hoặc giữ lãi suất cao, là một nguyên nhân gây ra làn sóng bán trái phiếu toàn cầu. Ngược lại, khi dầu hạ nhiệt vì thị trường kỳ vọng căng thẳng dịu bớt, lợi suất cũng giảm theo: có lúc lợi suất 10 năm xuống dưới 5% cùng với giá dầu Brent. Điều đó cho thấy một kênh truyền dẫn rất đáng quan tâm: địa chính trị khiến giá năng lượng tăng, tạo kỳ vọng lạm phát ảnh hưởng lên cả lãi suất chính sách lẫn lợi suất trái phiếu. Điểm đến cuối cùng là chi phí vốn tăng. … Lãi suất cho vay mua nhà ở Mỹ đã vọt lên trên 7%, nhưng nhiều chuyên gia dự đoán các khoản vay trái phiếu doanh nghiệp sắp phát hành trong quý cuối năm của Mỹ sẽ còn lập những kỷ lục lợi suất mới. Lợi suất trái phiếu Mỹ là một trong những mức lãi suất tham chiếu quan trọng nhất của hệ thống tài chính toàn cầu. Khi nó tăng, doanh nghiệp phát hành trái phiếu đắt hơn, ngân hàng phải huy động vốn với chi phí cao hơn, các khoản vay mua nhà bị định giá lại và nhà đầu tư đòi hỏi tỉ suất sinh lợi lớn hơn trước khi bỏ tiền vào một dự án mới. Một doanh nghiệp có thể chịu được giá nhiên liệu tăng vài tháng, nhưng nếu cùng lúc đó, chi phí vốn cao kéo dài thêm (và mỗi lần đáo hạn khoản vay thì sẽ điều chỉnh cho một giai đoạn 1 hoặc 2 năm), thì họ có thể phải xem xét lại các hoạt động đầu tư (vì chi phí vốn quá cao). Nếu nhìn vào những tin tức doanh nghiệp vài tuần gần đây, ta thấy các động thái như trì hoãn nhà máy mới, giảm xây nhà, cắt đầu tư, hạn chế tuyển, và giải thích chủ yếu là “không phải tại AI mà tại chi phí cao”. Một cái tít báo cũng đủ cho thấy tình hình này nóng cỡ nào “Càng làm càng lỗ, 20 doanh nghiệp xây dựng lớn của Quảng Ngãi ‘kêu cứu’ (Tuổi Trẻ 21-9-2026), với mô tả “Giá vật liệu, nhân công..., tăng vọt nhưng giá hợp đồng không cập nhật kịp thời”. Các nhà thầu mô tả tình cảnh của họ: giá dầu diesel từ khoảng 19.000 đồng/lít đầu tháng 2-2026, tăng lên trên 44.780 đồng/lít vào đầu tháng 4-2026 và đến đầu tháng 9, giá vẫn ở khoảng 30.100 đồng/lít. Đó là những thiệt hại không thấy trên biểu đồ giá dầu nhưng lại tác động trực tiếp tới tăng trưởng dài hạn. Một số chuyên gia lo ngại rằng ngay cả khi cú sốc giá dầu đi qua thì thị trường trái phiếu sẽ vẫn mất thời gian để phục hồi lại mặt bằng cũ khi mà một mặt bằng chi phí vốn mới đã hình thành. Khi vấn đề không còn nằm ở dầu, mà ở đường đi của dầu Vấn đề thứ hai nằm ở các “điểm nghẽn” (choke point) - một từ thời thượng với giới phân tích mấy tháng nay. Những điểm nghẽn chiến lược của thương mại thế giới đang bị ép chặt trước những xung đột địa chính trị, đi với nó là nhiều loại chi phí khác nhau tăng lên. Eo biển Hormuz là ví dụ rõ nhất. Đây không đơn giản là chuyện tàu chở dầu qua lại, mà là một mắt xích trong mạng lưới vận chuyển năng lượng toàn cầu. Khi lưu thông qua mắt xích này bị gián đoạn, thế giới không nhất thiết ngay lập tức “hết dầu” nhưng dầu trở nên khó vận chuyển hơn, rủi ro hơn và đắt hơn. Các doanh nghiệp năng lượng đã cố gắng thích nghi. Theo đó, một số nhà sản xuất sử dụng hình thức chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác ngoài khơi Oman để duy trì xuất khẩu. Và nhiều con số cho thấy số dầu được Mỹ “hộ tống” ra khỏi Hormuz tăng lên. Nhờ đó, dầu vẫn có thể tới thị trường. Nhưng “vẫn vận chuyển được” không đồng nghĩa với “không có thiệt hại”. Chi phí vận chuyển bằng các tàu chở dầu rất lớn, có lúc vượt 30 USD mỗi thùng. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cũng tăng mạnh, khiến chi phí cho một chuyến tàu có thể tăng thêm hàng triệu USD. Đây là tác động của cú sốc lên hệ thống vận tải, và cú sốc này rất khác với cú sốc giá dầu đơn lẻ. Là vì một cú sốc giá có thể đảo chiều rất nhanh, chẳng hạn một tin đàm phán hòa bình tốt có thể khiến Brent giảm 5-10 USD chỉ trong vài giờ. Nhưng một cú sốc về hệ thống vận chuyển tạo ra những thay đổi cực kỳ cụ thể, tính đếm được trong cách nền kinh tế vận hành: tàu phải đổi tuyến, doanh nghiệp phải mua thêm bảo hiểm, thời gian giao hàng kéo dài, lượng tồn kho bị tăng và vốn lưu động bị mắc lại lâu hơn. Đặc biệt là, ngay cả khi giá dầu giảm, những chi phí đó cũng không lập tức biến mất. Diesel mới có thể là “thuế dầu” mà mọi người cùng trả Các điểm nghẽn kể trên còn tạo ra một hiệu ứng khác: giá dầu thô và giá những thứ được chiết xuất từ dầu không nhất thiết biến động và tác động giống nhau. Diesel là ví dụ đáng chú ý. Nếu xăng chủ yếu gắn với chiếc xe của từng hộ gia đình, thì diesel gần như chảy trong “mạch máu” của nền kinh tế hàng hóa. Xe tải dùng diesel để đưa thực phẩm tới siêu thị, máy móc nông nghiệp sử dụng diesel, mọi công trường xây dựng, khai khoáng và nhiều hệ thống vận tải đều phụ thuộc vào nó. Trong tháng 9, giá diesel tại Mỹ đã tăng lên mức kỷ lục trong bối cảnh công suất lọc dầu toàn cầu gặp nhiều gián đoạn và tồn kho giảm mạnh. Reuters lưu ý giá diesel cao không đơn giản phản ánh giá dầu thô mà còn phản ánh những điểm nghẽn ở khâu lọc dầu và thương mại sản phẩm tinh chế. Điều này tạo ra một nghịch lý: ngay cả người không dùng gì diesel vẫn phải trả tiền cho giá dầu diesel tăng cao. Họ trả chi phí này qua giá rau quả được xe tải chở tới thành phố, giá vật liệu xây dựng, phí giao hàng hay giá của những món hàng trên kệ siêu thị. Một số báo cáo cho biết ảnh hưởng của nó còn lan đến cả lon nước ngọt hay một số sản phẩm liên quan đến bán dẫn và phân bón theo những cách lòng vòng không ai ngờ tới. Đây là cách cú sốc “mạng lưới” lan rộng: chúng nó liên kết chồng chéo với nhau, cả trực tiếp lẫn gián tiếp. Với khu vực châu Á, nơi chính trị ổn định hơn, họ hầu như không phải chịu nỗi lo mà các nước châu Âu đang gánh: vì giá nhiều thứ tăng, đình công sẽ xảy ra. Mà khi đình công nhiều, cái kết là giá nhiều thứ sẽ tăng nhanh hơn do những điểm nghẽn mới do chính các cuộc đình công tạo ra. Những phân tích còn lại trong bài bạn có thể đọc tiếp ở đây: Cú sốc thật sự phía sau giá dầu Nhưng nếu vậy thì vì sao nền kinh tế toàn cầu vẫn “kiên cường”? Tác động như bài phân tích ở trên của mình trên Tuổi Trẻ chỉ ra rằng lạm phát sẽ tăng lên và tăng trưởng sẽ “nguội đi”, như kỳ vọng của World Bank cho thấy đầu lạm phát bắt đầu ngóc lên trong khi đầu tăng trưởng lại đi đều đều ở mức thấp hơn đầu năm. Nhưng có một điểm nhấn quan trọng “tăng trưởng không gãy”, nó kiên cường chống chịu dù lãi suất tăng, lạm phát tăng, thị trường việc làm yếu dần và mức sống của số đông người dân khó khăn hơn. Kỳ vọng tăng trưởng và lạm phát 2026 Đa số dân chúng của các nền kinh tế đều cảm thấy cuộc sống khó khăn hơn Vì sao như vậy? Báo cáo của World Bank đưa ra lý giải như sau về sự “kiên cường của kinh tế toàn cầu” Bốn yếu tố đã tạo nên sự khác biệt. Thứ nhất, thị trường năng lượng đã điều chỉnh nhanh chóng. Lượng tồn kho được sử dụng để bù đắp thiếu hụt, các nhà sản xuất ngoài khu vực xung đột gia tăng xuất khẩu, trong khi nhu cầu suy yếu tại một số nền kinh tế lớn cũng giúp hạn chế mức tăng của giá dầu. Thứ hai, các chính phủ đã phản ứng nhanh. Chính phủ và doanh nghiệp thực hiện các biện pháp tiết kiệm năng lượng, sử dụng dự trữ chiến lược và chuyển sang các nguồn thay thế, bao gồm năng lượng tái tạo và than đá. Nhiều nền kinh tế đang phát triển áp dụng trợ cấp nhiên liệu, trần giá và các biện pháp khác nhằm bảo vệ hộ gia đình và doanh nghiệp. Những can thiệp này mang lại sự hỗ trợ tức thời, dù đồng thời cũng làm gia tăng áp lực lên tài chính công. Khi quy mô của cú sốc trở nên rõ ràng hơn, các định chế tài chính quốc tế đã bổ sung thêm các biện pháp hỗ trợ. Nhóm Ngân hàng Thế giới đã dành khoảng 50–60 tỷ USD để giúp các quốc gia bảo vệ các hộ gia đình dễ bị tổn thương, củng cố tài chính công, đồng thời cung cấp vốn và thanh khoản cho doanh nghiệp. Nếu điều kiện tiếp tục xấu đi, tổ chức này vẫn còn dư địa để nâng quy mô hỗ trợ lên 80–100 tỷ USD trong vòng 15 tháng. Thứ ba, đầu tư vào AI đã trở thành một động lực mạnh mẽ của tổng cầu toàn cầu. Hoạt động chi tiêu vốn quy mô lớn tại Mỹ đã hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và thương mại. Những lợi ích này cũng lan tỏa sang các nền kinh tế thị trường mới nổi và đang phát triển (EMDEs), đặc biệt là các nền kinh tế Đông Á, thông qua nhu cầu gia tăng đối với thiết bị điện tử và các đầu vào khác phục vụ hạ tầng AI. Điều này được phản ánh qua sự khởi sắc của hoạt động sản xuất điện tử toàn cầu. Các hiệp định thương mại mới và những nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng cũng tạo thêm động lực hỗ trợ. Thứ tư, nhiều nền kinh tế thị trường mới nổi và đang phát triển bước vào cuộc khủng hoảng lần này với khuôn khổ chính sách vững chắc hơn so với các cú sốc trước đây. Ngày càng nhiều nền kinh tế áp dụng cơ chế mục tiêu lạm phát và các quy tắc tài khóa. Nhiều nước cũng sở hữu dự trữ ngoại hối lớn hơn, thị trường vốn trong nước phát triển sâu rộng hơn và các ngân hàng trung ương có mức độ tín nhiệm cao hơn. Những nền tảng này đã giúp một số nền kinh tế duy trì được niềm tin của nhà đầu tư. Nói cách khác, kinh tế khó khăn hơn, đời sống người dân cảm nhận được khó khăn, nhưng tình hình không đổ vỡ ầm ầm như một số dự đoán vì các chính phủ còn dư địa tháo gỡ, không ngồi yên chờ chết. Tuy nhiên, việc can thiệp đó cũng có mặt trái, đó là họ đã đụng tới một số “kho dự trữ chiến lược”, ví dụ vụ này. “Xả kho” lúc này dưới áp lực của cụ Trump đồng nghĩa là rủi ro cho Châu Âu trong mùa đông tăng cao nếu giá dầu và diesel duy trì mức cao. Nhưng nếu không thì Mỹ có thể áp dụng lệnh cấm xuất khẩu diesel. The decision reduces the likelihood the Trump administration will move ahead with a US diesel export ban in an effort to tame prices of the fuel, which recently touched record highs. A ban on exports could have caused a global supply crunch, which could have had major economic fallout for Europe and Latin America. Đây là một ván cược của cả cụ Trump và Châu Âu rằng giá dầu và các loại nhiên liệu khác sẽ hạ nhiệt, điều mà độ không chắc chắn cũng cao như dự đoán mức lạm phát Q4 2026 và Q1-2 của 2027. Trong tình hình như vậy, “kinh tế toàn cầu còn kiên cường được bao lâu?” là một câu hỏi. View của các ecnonomist của World Bank: Cú sốc mới nhất xảy ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế vốn đã suy yếu sau đại dịch, các đứt gãy chuỗi cung ứng, làn sóng lạm phát gia tăng và những căng thẳng địa chính trị. Những cú sốc liên tiếp này đã làm suy giảm đáng kể dư địa tài khóavà đẩy mức nợ lên cao tại nhiều nền kinh tế thị trường mới nổi và đang phát triển (EMDEs). Các biện pháp nhằm bảo vệ hộ gia đình trước cú sốc năng lượng cũng làm gia tăng thêm áp lực. Trong khi đó, lãi suất toàn cầu tăng đang khiến chi phí tái cấp vốn và trả nợ trở nên đắt đỏ hơn. Hệ quả có thể là một vòng luẩn quẩn. Nợ cao và điều kiện tài chính thắt chặt hạn chế đầu tư của cả khu vực công lẫn khu vực tư nhân. Đầu tư yếu làm suy giảm năng suất và tăng trưởng. Tăng trưởng chậm lại khiến việc kiểm soát nợ trở nên khó khăn hơn. Và khi cuộc khủng hoảng tiếp theo xảy ra, các chính phủ sẽ còn ít dư địa hơn để ứng phó. Những hệ quả dài hạn của chuỗi cú sốc này đã bắt đầu hiện rõ. Đến năm 2028, các nền kinh tế thị trường mới nổi và đang phát triển, không bao gồm Trung Quốc và Ấn Độ, được dự báo sẽ mất gần một thập niên trong quá trình thu hẹp khoảng cách thu nhập với các nền kinh tế phát triển. Nhiều quốc gia mong manh và chịu ảnh hưởng bởi xung đột đang ngày càng tụt lại phía sau. Giá lương thực tăng thêm, có thể trở nên nghiêm trọng hơn nếu xuất hiện một đợt El Niño đặc biệt mạnh trong lịch sử, có nguy cơ làm trầm trọng hơn tình trạng mất an ninh lương thực tại những quốc gia nơi tập trung một bộ phận lớn những người nghèo nhất thế giới. Những điểm dễ tổn thương này đang gia tăng đúng vào thời điểm các nền kinh tế thị trường mới nổi và đang phát triển phải đối mặt với một thách thức việc làm có quy mô chưa từng có. Trong thập niên tới, ước tính khoảng 1,2 tỷ người trẻ sẽ bước vào độ tuổi lao động (xem hình ở dưới). Hơn một phần năm trong số họ sống tại các nền kinh tế chịu ảnh hưởng bởi tình trạng mong manh và xung đột. Tạo việc làm cho thế hệ này vừa là một thách thức vô cùng lớn, vừa là một cơ hội quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng. Hiểu nôm na: kinh tế toàn cầu kiên cường là phải trả giá, đó là lấy dự trữ ra xài và vay nợ nhiều hơn. Ví dụ nợ công của Mỹ đã vượt 100% GDP rồi và sẽ còn lên nữa. Khi tấm đệm phòng thủ mỏng dần, thì đợt khủng hoảng tiếp theo đến, các chính phủ đã bó tay rồi. Khủng hoảng tiếp theo là cái gì thì không ai rõ. Một số chart và tin thú vị trong tuần Thị trường Mỹ vẫn rất mix: yield vẫn cao, lạm phát không quá cao, cũng không thấp và vẫn ở cao xa mục tiêu 2%, và xuất khẩu dầu thô qua eo Hormuz thì gần ở mức trước đánh nhau, nhưng chi phí vận chuyển, bảo hiểm và chiết xuất cũng tăng cao nên chưa kéo giá dầu thô về lại được. Thị trường chứng khoán Mỹ tăng điểm, nhưng nếu bạn break các nhóm chỉ số ra, bạn sẽ thấy ngay nhóm cổ phiếu truyền thống vẫn down đều, và thứ kéo SP500 chủ đạo chính là nhóm Big Tech, thể hiện rõ nhất trên Nasdaq. Good news là giá dầu thô nó không có vọt lên ầm ầm như bà con sợ. Rồi ngày này cũng tới, Mỹ sẽ cho bà con lấy tiền hưu chơi hàng nóng. Cuối cùng thì cũng có vài người Pháp tỉnh táo 2 con số toàn bộ dồn vào Q4/2026: Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong cả năm thì tăng trưởng GDP quý IV phải ở mức trên 12,5%, đồng thời, phấn đấu giữ mục tiêu lạm phát năm 2026 (4,5%). |
Không có nhận xét nào