QUÂN TỬ

 QUÂN TỬ (君子)

Tác giả: Lương Khải Siêu

Vietnam Strategic Forum

05/11/2026

Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc) - (C): www.tsinghua.org.cn

Vào ngày 5/11/1914, nhà tư tưởng, nhà giáo dục lỗi lạc Lương Khải Siêu đã đến Hội trường Đồng Quán Bộ (同方部), trường Thanh Hoa (khi đó là Học đường Thanh Hoa - 清华学校), Bắc Kinh, để thực hiện một bài diễn thuyết lịch sử với tựa đề “Quân tử” (君子).

Sau buổi nói chuyện chấn động này, ban giám hiệu trường Thanh Hoa đã chính thức cắt lấy 8 chữ cốt lõi “Tự cường bất tức, Hậu đức tải vật” (自强不息，厚德载物) để làm Hiệu huấn (khẩu hiệu chính thức) truyền đời của trường.

Sau buổi nói chuyện của nhà tư tưởng, nhà giáo dục lỗi lạc Lương Khải Siêu vào ngày 5/11/1914, ban giám hiệu trường Thanh Hoa đã chính thức cắt lấy 8 chữ cốt lõi “Tự cường bất tức, Hậu đức tải vật” (自强不息，厚德载物) để làm Hiệu huấn (khẩu hiệu chính thức) truyền đời của trường.

Bài diễn thuyết này do VSF dịch, Mỹ Lợi hiệu đính.

QUÂN TỬ (君子)

Tác giả: Lương Khải Siêu

Hai chữ “quân tử” có hàm nghĩa rất rộng, nếu muốn giải thích tường tận thì thật khó tìm được một định nghĩa chuẩn xác. Tuy nhiên, từ “Gentleman” trong tiếng Anh bao hàm rất nhiều tầng nghĩa, có nét tương đồng với ý nghĩa của từ quân tử ở nước ta. Đối chiếu trong lịch sử cổ đại, quân tử thường được đặt trong thế đối lập với tiểu nhân. Học điều thiện thì là quân tử, học điều bất thiện thì thành tiểu nhân. Sự phân chia giữa quân tử và tiểu nhân vốn không có một ranh giới cố định, nhưng theo tập quán từ xưa truyền lại, người ta thường coi quân tử làm tiêu chuẩn cao nhất cho nhân cách con người. Những bậc mưu cầu trị quốc xưa nay đều luôn khuyến khích mọi người phải nuôi dưỡng cái tâm của bậc sĩ phu quân tử. Sách Luận Ngữ có câu: “Quân tử nhân dữ? Quân tử nhân dã” (Người như thế có phải là bậc quân tử chăng? Quả thật là bậc quân tử vậy!), cốt để làm rõ rằng phẩm hạnh của người quân tử vô cùng cao thượng, không phải là điều dễ dàng đạt tới. [1]

Tinh thần giáo dục của Anh và Mỹ lấy việc rèn luyện nhân cách của người dân làm mục tiêu. Quốc gia giống như một cỗ máy, còn người dân là những trục bánh xe. Cỗ máy vận hành có tốt hay không hoàn toàn phụ thuộc vào người dân, nên phải làm sao để mỗi người đều phát huy được bản năng, cố gắng rèn luyện để trở thành một vị Gentleman, cũng tức là bậc quân tử theo cách gọi của nước ta. Trung Hoa đất rộng người đông vô cùng cần những người quân tử, thời điểm hiện tại nhu cầu này lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nếu dựa trên tinh thần giáo dục Anh, Mỹ mà cải cách, đổi mới thì nhân cách của toàn dân sẽ ngày một tiến bộ.

Nghĩa của từ quân tử vốn khó giải thích chuẩn xác, muốn đưa ra các điều kiện cụ thể để đạt được lại càng không dễ. Những điều ghi trong Luận Ngữ phần lớn là quá trình tu dưỡng của các bậc thánh hiền, hay phương pháp lập thân của người quân tử, những điều ấy trích dẫn ra thì rất dài dòng. Trong 64 quẻ của kinh Chu Dịch, có 53 quẻ nói về người quân tử. Trong đó, hai quẻ Càn và Khôn là nơi tóm lược những điều cốt yếu nhất. Tượng quẻ Càn nói rằng: “Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất túc” (Đạo trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử noi theo quy luật ấy mà tự lực tự cường, không bao giờ ngơi nghỉ). Tượng quẻ Khôn nói rằng: “Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật” (Đất có thế rộng lớn, nâng đỡ muôn loài, người quân tử noi theo đó mà dùng đức để nâng đỡ vạn vật). Đi sâu vào gốc rễ của hai điều này, thì các điều kiện trở thành một bậc quân tử đã gần đạt tới.

Lời quẻ Càn nói rằng người quân tử tự rèn luyện mình giống như trời vận hành không ngừng, tuyệt đối không được mắc phải bệnh “một ngày phơi nắng, mười ngày đóng băng” (làm việc đứt quãng, thiếu kiên trì). Bậc tài trí như Đổng Tử (Đổng Trọng Thư) vẫn còn phải cố gắng học tập. Sách Trung Dung cũng viết: “Hoặc miễn cưỡng nhi hành chi” (Có người phải cố gắng gượng mà làm theo). Con người không phải là thánh nhân sinh ra đã biết, nên con đường học tập nếu không chịu khó nỗ lực, gắng công thì không thể đạt được tự nhiên được. Hơn nữa, người học trò khi lập chí lại càng cần phải kiên trì, mạnh mẽ. Dù gặp phải cảnh gian nan vất vả trăm bề vẫn phải không chịu khuất phục. Nếu thấy chút lợi lộc đã tiến tới, thấy khó khăn nguy hiểm lại lùi bước, thì đó chẳng phải việc làm của người làm nên việc lớn, đâu có gì đáng để học theo? Con người sống trên đời giống như con thuyền đi trên biển cả, gặp gió thuận hay gió ngược là tùy theo thời cuộc. Nếu nhất quyết phải chờ gió thuận mới căng buồm, thì biết đến ngày nào mới lên được bờ?

Lại nữa, tự chiến thắng bản thân mới là mạnh mẽ. Khi chợt thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, lập tức muốn chìa tay ra cứu, đó là tình cảm chân thành khởi phát. Nhưng sau đó ngẫm lại nếu lao ra cứu thì bản thân sẽ nguy hiểm rồi bỏ chạy để né tránh, đó là lúc lòng vị kỷ nổi lên, không thể tự thắng được mình. Khổng Tử nói: “Khắc kỷ phục lễ vi nhân” (Kiềm chế lòng mình, theo đúng lễ, là lòng nhân). Vương Dương Minh nói: “Diệt giặc ở trong núi thì dễ, diệt giặc ở trong lòng mới khó.” Từ xưa đến nay, các bậc trung thần hiếu tử khi phẫn uất trước thời cuộc, lo nghĩ cho đất nước mà sẵn sàng hy sinh. Thế nhưng, khi nghĩ đến vợ con, họ lại khó lòng dứt bỏ để chọn cái chết, đó là do chưa thể tự chiến thắng bản thân. Nếu có thể gạt bỏ lòng vị kỷ, tôn sùng sự quả cảm, coi trọng kiên định, tự cường không nghỉ, thì công phu tự rèn luyện ấy sẽ có đức độ ngang với trời. Giống như phẩm chất Gentleman của người Anh thấy việc nghĩa là làm, không quản ngại gian nguy, đó chẳng phải là người quân tử mà chúng ta đang nói tới hay sao?

Lời quẻ Khôn nói rằng người quân tử khi đối nhân xử thế, lòng dạ phải rộng lượng và bao dung giống mặt đất rộng lớn gánh vác vạn vật. Người quân tử nghiêm khắc với bản thân, bao dung cho người khác. Khổng Tử nói: “Cung tự hậu nhi bạc trách ư nhân” (Nghiêm khắc với chính mình, rộng lượng với người khác). Chỉ khi có tấm lòng rộng lớn, biết bao dung người khác, khi đối nhân xử thế mới có thể thanh thản, không chút hiềm khích, có như vậy mới gánh vác được trọng trách lớn lao. Người quân tử không giống như những kẻ chỉ có chút tài mọn, tính tình nông nổi, kiêu căng, ngông cuồng, thiếu độ lượng. Nếu không kiềm chế được điều nhỏ sẽ làm hỏng việc lớn, đó là việc người quân tử không bao giờ làm. Khi danh tiếng đã cao, trọng trách đã lớn, phong thái của người quân tử vẫn ung dung, thư thái, nhìn từ xa thì uy nghi, tiếp xúc gần thì ấm áp. Đó chính là sự bao dung rộng lớn, là lý do vì sao họ trở thành bậc quân tử.

Nhìn lại trong bốn trăm triệu đồng bào ta, bao nhiêu người đang sống an cư lạc nghiệp, được nuôi dạy con em của mình? Bao nhiêu con em đi học được học hỏi từ thầy giỏi, bạn tốt? Thanh Hoa là nơi hội tụ của những nhà trí thức lớn trong và ngoài nước, là nơi tập hợp những tài năng ưu tú từ bốn phương. Các bạn làm thầy, làm bạn của nhau, cùng nhau học tập, rèn luyện. Mai sau khi ra nước ngoài tiếp thu nền văn minh mới để cải cách xã hội, canh tân nền chính trị nước nhà. Những người được gọi là bậc quân tử kia, không phải là sinh viên Thanh Hoa, thì còn là ai nữa? Đức của người quân tử như gió, đức của kẻ tiểu nhân như cỏ (gió thổi thì cỏ rạp xuống). Sinh viên Thanh Hoa hôm nay chính là tấm gương cho xã hội mai sau. Từng lời nói, hành động của các bạn đều được mọi người noi theo. Nếu không cẩn trọng khiến cho thói xấu lan truyền nhanh như bão táp, thì đại sự ắt sẽ hỏng mất. Tôi tha thiết mong các bạn hãy tận dụng thời cơ này để trao dồi đạo đức, ra sức học tập, cố gắng rèn luyện để trở thành những bậc quân tử chân chính. Để mai sau khi gánh vác trọng trách lớn lao, các bạn đủ sức xoay chuyển cục diện, làm trụ cột vững chắc giữa sóng gió, ấy là niềm may mắn lớn cho đất nước.

Ghi chú: 

[1] Tăng Tử nói: "Có thể tin tưởng giao phó vị quân chủ nhỏ tuổi cho người ấy, có thể trao gửi vận mệnh quốc gia cho người ấy, đứng trước ranh giới sống còn vẫn kiên định không hề lay chuyển hay khuất phục. Người như thế có phải là bậc quân tử chăng? Quả thật là bậc quân tử vậy!"

Khổng Tử rèn luyện và đào tạo môn sinh của mình vừa có đạo đức, có tri thức, lại vừa có tài gánh vác. Họ phải đủ khả năng nhận trọng trách phò trợ vua nhỏ, đủ sức nắm giữ và điều hành quyền lực quốc gia. Những con người ấy, dù ở thời khắc sống còn, quyết không lay chuyển, quyết không khuất phục. Đó chính là người mang phẩm giá của bậc quân tử.

VSF