AP: Nga và Việt Nam sử dụng trao đổi lợi nhuận từ ngành năng lượng

 AP: Nga và Việt Nam sử dụng trao đổi lợi nhuận từ ngành năng lượng để tránh lệnh trừng phạt của Mỹ đối với các giao dịch vũ khí

Cù Tuấn biên dịch.

20/9/2025

BANGKOK (AP) — Nga và Việt Nam đã phát triển một phương pháp bí mật để che giấu các khoản thanh toán giao dịch vũ khí nhằm tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây, sử dụng lợi nhuận từ các liên doanh dầu khí chung để thanh toán các hợp đồng quốc phòng mà không cần chuyển tiền mặt công khai thông qua hệ thống ngân hàng toàn cầu, theo các tài liệu nội bộ của Việt Nam mà AP có được.

Theo hệ thống này, Việt Nam đã mua thiết bị quân sự của Nga, bao gồm máy bay chiến đấu, xe tăng và tàu chiến, trả chậm từ Matxcơva, sau đó trả lại khoản vay này từ phần lợi nhuận của mình từ một công ty dầu khí chung Việt Nam-Nga hoạt động tại Siberia. Các tài liệu nêu rõ, những giao dịch như vậy là bất thường trên thị trường tài chính quốc tế và trong trường hợp này được thiết kế để duy trì dòng tiền chảy lặng lẽ ngay cả khi các lệnh trừng phạt nhằm chấm dứt cuộc chiến của Nga với Ukraine được tăng cường.

Tiết lộ này được đưa ra vào thời điểm đầy nhạy cảm khi Mỹ đang cố gắng củng cố quan hệ với Việt Nam như một thành trì chống lại sự quyết đoán ngày càng tăng của Trung Quốc ở Đông Nam Á, và đang có các cuộc đàm phán thương mại với Hà Nội sau khi Nhà Trắng áp đặt mức thuế 20%, trong khi cùng lúc đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đe dọa sẽ áp đặt các lệnh trừng phạt thậm chí còn nghiêm ngặt hơn đối với Matxcơva.

Liên minh châu Âu cũng đã bổ sung một loạt lệnh trừng phạt mới để gây sức ép buộc Tổng thống Nga Vladimir Putin chấm dứt chiến tranh, và gần đây Trump đã ban hành một sắc lệnh hành pháp tăng gấp đôi thuế quan đối với Ấn Độ lên 50% để gây sức ép buộc New Delhi ngừng mua dầu mỏ và thiết bị quân sự của Nga, mà ông cho là đã góp phần tạo nên cuộc chiến chống lại Ukraine.

Trump Organization, doanh nghiệp gia đình của Tổng thống Mỹ, cũng đã khởi công xây dựng một khu phức hợp sân golf sang trọng trị giá 1,5 tỷ đô la bên ngoài thủ đô Hà Nội vào đầu năm nay, sau khi Việt Nam nhanh chóng phê duyệt. Các con trai của Tổng thống Mỹ điều hành tổ chức này, nhưng các báo cáo tài chính hồi tháng 6 cho thấy bản thân ông Trump cũng được hưởng lợi từ nhiều hoạt động của tổ chức này.

Tin tức về thỏa thuận không chính thống này đã bị rò rỉ vào năm 2023. Nhưng thay vì chấm dứt thỏa thuận, một tài liệu nội bộ từ năm ngoái tiết lộ rằng Nga và Việt Nam đã hoàn thiện và thực hiện thỏa thuận, đồng thời đạt được các thỏa thuận để đảm bảo thỏa thuận sẽ tạo ra đủ kinh phí cho các giao dịch mua sắm quân sự trong tương lai.

Tài liệu của chính phủ Việt Nam bị rò rỉ năm 2023 và tài liệu mới hơn của chính phủ năm ngoái đã được một quan chức cung cấp cho hãng thông tấn Associated Press. Ông này cho biết mình thuộc phe phản đối việc thắt chặt quan hệ với Nga, có nguy cơ gây tổn hại đến mối quan hệ đang phát triển với Washington. Ông đã cung cấp các tài liệu này với điều kiện giấu tên để bảo vệ bản thân khỏi những đòn trả đũa có thể xảy ra từ chính quyền Việt Nam.

Bộ Ngoại giao Mỹ từ chối bình luận cụ thể về các tài liệu hoặc kế hoạch thanh toán được thiết kế để né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ, chuyển các bình luận cho chính phủ Việt Nam. Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định lại một cách rộng rãi rằng "các lệnh trừng phạt của chúng tôi vẫn được áp dụng".

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết trong email gửi AP tuần này rằng: "Những người tham gia vào một số giao dịch hoặc hoạt động nhất định với các tổ chức và cá nhân bị trừng phạt có thể phải chịu rủi ro bị trừng phạt hoặc phải chịu hành động cưỡng chế".

Bộ Công nghiệp Việt Nam, Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam hoặc PVN), và Bộ Ngoại giao Việt Nam đã không trả lời nhiều email yêu cầu bình luận về phương án thanh toán này. Bộ Tài chính Nga, cơ quan thực hiện đàm phán thay mặt Matxcơva, cũng không trả lời.

Evan Laksmana, người đứng đầu chương trình nghiên cứu An ninh và Quốc phòng Đông Nam Á của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, cho biết: "Đây không phải là hình thức tài trợ linh hoạt thông thường. Nó cũng không phải là các điều khoản bù trừ hay thương mại đối ứng thông thường". 

Laksmana nói: "Đây là trao đổi ở đẳng cấp cao".

1. Cách thức sắp xếp hoạt động

Cơ chế này bao gồm việc sử dụng lợi nhuận của Việt Nam từ liên doanh dầu khí chung Việt Nam - Nga tại Siberia, Rusvietpetro, để trả nợ cho các khoản mua sắm quân sự, đồng thời tránh các giao dịch thông qua hệ thống mạng lưới SWIFT toàn cầu, vốn hỗ trợ hầu hết các giao dịch tài chính quốc tế và được Mỹ và các quốc gia phương Tây khác giám sát. Trên thực tế, đây là một chuỗi giao dịch bỏ qua các kênh tài chính toàn cầu được thiết kế cẩn thận, giữ bí mật các giao dịch.

Các chi tiết cuối cùng của thỏa thuận đã được nêu ra vào mùa hè năm ngoái trong bản ghi nhớ năm 2024 mà AP có được, từ PVN gửi Bộ Công Thương Việt Nam trước chuyến thăm Hà Nội của Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Kế hoạch được nêu ra bao gồm:

—Đầu tiên, lợi nhuận của Việt Nam từ liên doanh Rusvietpetro ở Siberia được chuyển về Mátxcơva để trả nợ cho các khoản tín dụng được cấp cho việc mua sắm quân sự;

—Sau đó, lợi nhuận của Việt Nam vượt quá số tiền trả nợ được chuyển cho công ty dầu khí nhà nước Zarubezhneft của Nga tại Nga;

—Cuối cùng, tại Việt Nam, Zarubezhneft sử dụng công ty liên doanh của mình tại đó để chuyển một số tiền tương đương cho PVN, trên thực tế tránh được mọi chuyển khoản tài chính quốc tế.

“Trong bối cảnh Mỹ và các nước phương Tây áp đặt lệnh trừng phạt đối với Nga nói chung và loại Nga khỏi SWIFT nói riêng, phương thức thanh toán này được coi là tương đối bảo mật và phù hợp vì tiền chỉ lưu thông trong lãnh thổ Việt Nam và Nga, Việt Nam không phải lo lắng về rủi ro bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm vận của Mỹ”, Tổng giám đốc PVN Lê Ngọc Sơn viết trong văn bản ghi ngày 11/6/2024.

Laksmana cho biết ông không biết trước về kế hoạch này, nhưng nó phù hợp với cách tiếp cận của Matxcơva đối với các thỏa thuận vũ khí trong khu vực. Ví dụ, năm 2017, Nga đã đồng ý cung cấp 11 máy bay chiến đấu Sukhoi Su-35 cho Indonesia để đổi lấy dầu cọ, cà phê và các mặt hàng khác.

Ông cho biết: “Trong một thời gian dài, Nga được coi là một trong những quốc gia linh hoạt nhất ở Đông Nam Á về mặt cơ chế thanh toán”.

Hai nhà ngoại giao phương Tây được cử đến Hà Nội cho biết họ từ lâu đã nghi ngờ Việt Nam và Nga có một thỏa thuận ngầm để chi trả cho các hợp đồng quân sự lớn, mặc dù những chi tiết cụ thể của thỏa thuận trong các tài liệu mà AP có được là điều họ chưa từng biết. Cả hai đều xin giấu tên do tính nhạy cảm chính trị của vấn đề.

2. Tại sao cơ chế này lại cần thiết?

Zarubezhneft hiện không phải đối mặt với lệnh trừng phạt được áp dụng sau các cuộc tấn công của Nga vào Ukraine, mặc dù CEO của công ty, Sergei Kudryashov, đã bị nêu tên trong một loạt lệnh trừng phạt toàn diện đối với ngành năng lượng Nga được công bố vào tháng 1, mười ngày trước khi Donald Trump nhậm chức.

Chủ tịch hội đồng quản trị Zarubezhneft Evgeniy Murov, một cựu sĩ quan KGB, cũng bị Mỹ trừng phạt vào năm 2014 khi ông đứng đầu Cơ quan Bảo vệ Liên bang Nga, chịu trách nhiệm về sự an toàn của Tổng thống Nga Vladimir Putin và các quan chức cấp cao khác.

Là những cá nhân có tên trong danh sách SDN của Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài, bất kỳ tài sản nào họ có tại Mỹ sẽ bị chặn và người Mỹ sẽ bị cấm giao dịch trực tiếp với họ.

Cơ chế được nêu trong các tài liệu mà AP có được dường như nhằm mục đích tránh khả năng bị trừng phạt trong tương lai và mối đe dọa về các lệnh trừng phạt thứ cấp có thể được áp dụng đối với những người tạo điều kiện cho hoạt động của các thực thể chịu lệnh trừng phạt chính. 

Ben Hilgenstock, một nhà kinh tế cấp cao tại Trường Kinh tế Kyiv, chuyên gia về các lệnh trừng phạt của Nga và đã phân tích các tài liệu của Việt Nam cho AP, cho biết: "Nếu bạn muốn bảo vệ mình khỏi mọi rủi ro, về cơ bản bạn phải tránh các giao dịch xuyên biên giới và tạo ra các chương trình thanh toán bù trừ như thế này".

Sau làn sóng tấn công mới của Nga vào Ukraine trong tháng này, Tổng thống Mỹ Trump đã tuyên bố sẵn sàng chuyển sang giai đoạn trừng phạt thứ hai đối với Matxcơva hoặc các quốc gia mua dầu của Nga. Tuần trước, các quan chức EU và Mỹ đã gặp nhau tại Washington để thảo luận chi tiết. Thứ Sáu tuần trước, Anh đã công bố một loạt lệnh trừng phạt mới nhắm vào doanh thu dầu mỏ và nguồn cung cấp quân sự của Nga, bao gồm việc cấm 70 tàu thuộc "hạm đội ngầm" mà họ cho là đang được sử dụng để vận chuyển dầu của Nga nhằm lách các lệnh trừng phạt quốc tế.

Mối đe dọa chính của các lệnh trừng phạt thứ cấp đến từ Đạo luật Chống lại Kẻ thù của Mỹ thông qua Trừng phạt, hay CAATSA, các biện pháp được thông qua trong nhiệm kỳ đầu tiên của Trump, cho phép áp đặt các lệnh trừng phạt đối với các quốc gia hoặc cá nhân có giao dịch thương mại với tổ hợp công nghiệp-quân sự của Nga.

Hilgenstock cho biết mối đe dọa này đặc biệt mạnh mẽ do tính mơ hồ của nó, khiến các công ty và quốc gia phải hết sức thận trọng.

"Những người còn lại phải tự tìm ra ranh giới đỏ chính xác là gì, cách tuân thủ và cách không vượt qua nó", ông nói. "Và kết quả là sự tuân thủ, hoặc thường xuyên hơn là tuân thủ quá mức."

3. Sức mạnh về mặt chiến lược của Việt Nam đang gia tăng

Việt Nam sở hữu một trong những lực lượng quân sự hùng mạnh nhất Đông Nam Á và đang tăng cường sức mạnh hải quân và không quân, chủ yếu nhằm đối phó với mối đe dọa tiềm tàng từ Trung Quốc. Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, nhưng xung đột giữa hai nước về yêu sách lãnh thổ ở Biển Đông đang gia tăng.

Trong khi đó, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Kể từ khi Washington dỡ bỏ lệnh cấm vận vũ khí đối với Việt Nam vào năm 2016, Mỹ ngày càng trở nên quan trọng trong việc cung cấp hàng hóa quốc phòng. Chính phủ Mỹ cũng coi Việt Nam là một đối tác chiến lược quan trọng trong nỗ lực đối phó với Trung Quốc.

Mối quan hệ quốc phòng kéo dài hàng thập kỷ với Nga có nghĩa là Việt Nam sẽ phụ thuộc vào Nga về phụ tùng thay thế và các vật liệu khác trong nhiều năm tới, tuy nhiên, các hợp đồng gần đây cho thấy Hà Nội không hề lùi bước trước Matxcơva ngay cả khi mối quan hệ với Mỹ ngày càng thắt chặt.

Năm 2011, Nga đã cấp cho Việt Nam khoản tín dụng 2 tỷ đô la cho một thỏa thuận bao gồm hai khinh hạm cho hải quân và 64 xe tăng T90S. Một khoản tín dụng 8 tỷ đô la khác đã được cấp cho một thỏa thuận quốc phòng năm 2023 liên quan đến máy bay chiến đấu SU-30 và hai khinh hạm nữa; nhưng Nga vẫn chưa giao hàng.

Viên chức cung cấp hai tài liệu nội bộ bằng tiếng Việt nêu chi tiết về thỏa thuận hoàn trả trên đã cung cấp quyền truy cập vào các thông tin nội bộ khác của chính phủ đã được AP xác minh thông qua các nguồn khác, chứng minh vai trò của ông trong nhiều hoạt động cấp cao trong hệ thống chính trị và chính phủ Việt Nam.

Tài liệu trước đó nêu rõ các giai đoạn đầu của kế hoạch, từ tháng 3 năm 2023, đã được tờ The New York Times đưa tin vào cuối năm đó.

Trong văn bản trước đó, Bộ Tài chính Việt Nam cảnh báo rằng các thỏa thuận vũ khí với Nga có thể dẫn đến lệnh trừng phạt của Mỹ “vì Mỹ liên tục gây sức ép buộc Việt Nam chuyển sang mua vũ khí của Mỹ, đồng thời đe dọa sẽ trừng phạt Việt Nam theo CAATSA nếu Việt Nam tiếp tục mua vũ khí của Nga”.

Nhưng đồng thời, bài báo trên cũng cho rằng Mỹ có thể bị thuyết phục hoãn áp đặt lệnh trừng phạt đối với Việt Nam vì nhiều lý do, trong đó có lý do "Mỹ coi trọng vai trò của Việt Nam trong việc thực hiện chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" nhằm chống lại sự quyết đoán ngày càng tăng của Trung Quốc.

Khi tài liệu năm 2023 bị rò rỉ, Đảng Cộng sản Việt Nam đã bác bỏ và cho rằng đây là tài liệu giả mạo của Nga nhằm mục đích gây tổn hại đến mối quan hệ giữa Hà Nội và Washington, khi hai nước chuẩn bị nâng tầm quan hệ lên "đối tác chiến lược toàn diện", cấp độ quan hệ ngoại giao cao nhất của Việt Nam, theo một quan chức giấu tên nắm được thông tin nội bộ cho biết.

Nhưng không có dấu hiệu rạn nứt nào khi Tổng thống Joe Biden đến vào tháng 9 năm 2023 để hoàn tất quan hệ đối tác.

4. Phân tích các tài liệu chứng minh tính xác thực của chúng

Ben Swanton, đồng giám đốc của Dự án 88, một tổ chức phi chính phủ tập trung vào các vụ vi phạm nhân quyền ở Việt Nam và thường xuyên xử lý các tài liệu của chính phủ, cho biết cả hai tài liệu đều có vẻ là thật, xét về siêu dữ liệu được nhúng vào, định dạng, mã phân loại duy nhất và các chi tiết khác.

Ông cho biết Việt Nam cũng có tiền sử cố tình đánh lừa Washington, và khi bị chỉ trích, cho đến nay vẫn chưa có hành động nào được thực hiện.

Ví dụ, năm ngoái, Dự án 88 đã cung cấp cho Bộ Ngoại giao Mỹ các tài liệu nội bộ của Việt Nam nêu chi tiết về việc Hà Nội đã cung cấp thông tin sai lệch cho Washington về những nỗ lực giải quyết các mối lo ngại về nạn buôn người, nhưng Bộ Ngoại giao vẫn nâng cấp Việt Nam trong báo cáo thường niên về nạn buôn người, Swanton cho biết.

Ông nói: "Việt Nam đã biết rằng Washington về cơ bản sẽ cho họ một tấm vé thông hành miễn phí".

Bộ Ngoại giao Mỹ đã bảo vệ quyết định nâng cấp Việt Nam, nói rằng "chính phủ đã thể hiện những nỗ lực ngày càng tăng" để xóa bỏ nạn buôn người, mặc dù thừa nhận rằng vẫn "chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn tối thiểu".

Các kế hoạch được nêu trong các tài liệu mà AP có được hiện cũng đã thành hiện thực. Trong chuyến thăm Hà Nội của Putin vào tháng 6 năm 2024, Zarubezhneft đã nhận được giấy phép phát triển mỏ khí đốt "Lô 11-2" trên thềm lục địa Việt Nam, cùng khu vực được đề cập trong biên bản ghi nhớ năm 2024 của PVN. Một tài liệu nội bộ của PVN từ tháng 4 này, mà AP có được từ một nguồn khác, cho biết Zarubezhneft đã bắt đầu lập bản đồ 3D của lô này.

Trong chuyến thăm Matxcơva vào tháng 5, một phái đoàn do ông Tô Lâm, quan chức cấp cao của Việt Nam, dẫn đầu đã ký một số thỏa thuận liên quan đến thăm dò dầu khí và "Kế hoạch đối tác chiến lược" về quốc phòng và hợp tác khác kéo dài từ năm 2026 đến năm 2030, theo tuyên bố chung của cả hai bên.

Le Thu Huong, phó giám đốc Chương trình Châu Á của tổ chức nghiên cứu International Crisis Group, cho biết hiện vẫn chưa rõ cơ chế này sẽ được sử dụng như thế nào khi áp lực trừng phạt từ EU và Mỹ ngày càng tăng.

“Việt Nam cần phải định hướng trong môi trường ngoại giao ít thuận lợi này, nơi mà việc quá thân cận với Nga sẽ không được các quốc gia châu Âu đón nhận”, Le-Thu nói, đồng thời lưu ý rằng Hà Nội hiện cũng đang phải đối mặt với một chính quyền Mỹ có cách tiếp cận mang tính giao dịch hơn nhiều.

Bà nói: “Có thể cho rằng họ sẽ không hào phóng như các chính quyền trước, ngay cả khi họ thừa nhận giá trị chiến lược của Việt Nam”.

https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122240819462323532&id=61559705962827&post_id=61559705962827_122240819462323532&rdid=QqDqigKFpCviZI2H