Ts. Phạm Đình Bá
14/01/2026
(Hình: Một ngôi làng. https://www.travelvietnam.com/blog/traditional-vietnamese-villages.html)
Chào các bạn, hôm nay chúng ta cùng kể một câu chuyện về cách điều hành một đất nước. Hãy tưởng tượng mỗi nước là một ngôi làng, và trong đó có hai kiểu xây dựng và duy trì làng mạc rất khác nhau.
1. Câu hỏi từ một người quan sát
Có một người đặt câu hỏi rằng: "Tại sao có những ngôi làng như Trung Quốc hay Việt Nam (kiểu Đảng-Nhà nước) và những ngôi làng như Na Uy, Thụy Điển (kiểu Bắc Âu) đều đạt được những thành tựu nhất định, nhưng cách họ vận hành lại khác nhau đến thế? Làm sao để chúng ta so sánh những ngôi làng nầy một cách công bằng?"
2. Hai phong cách quản lý làng
Để so sánh, trước hết ta phải hiểu "luật chơi" của mỗi làng:
Ngôi làng Bắc Âu (Phong cách Dân chủ Xã hội): Đây là ngôi làng mà mọi thành viên đều có tiếng nói ngang nhau. Cha mẹ (Chính phủ) thu phí sinh hoạt cao nhưng cam kết chăm sóc mọi người từ lúc chào đời đến khi nhắm mắt. Sự tin tưởng là sợi dây liên kết chính.
Ngôi làng Đảng-Nhà nước (Phong cách "Kiểm soát trị"): Đây là ngôi làng mà quyền lực tập trung vào một bộ máy quản lý thống nhất. Ngôi làng này rất giỏi trong việc huy động mọi nguồn lực để làm việc lớn (như xây sửa nhà thần tốc), nhưng đổi lại, các thành viên phải tuân thủ kỷ luật tuyệt đối và ít khi được phản biện.
3. Cách chúng ta đo lường "Hạnh phúc" và "Thành công"
Để biết làng nào sống tốt hơn, chúng ta không chỉ nhìn vào túi tiền (thu nhập), mà còn nhìn vào:
HDI (Chỉ số Phát triển Con người): Sức khỏe, học vấn và tiền bạc.
IHDI: Sự công bằng (Tiền có rơi vào tay vài người hay chia đều?).
PHDI: Môi trường (Nhà có giàu nhưng vườn tược có bị ô nhiễm không?).
Chỉ số Polyarchy: Sự tự do (Mọi người có được tự do bày tỏ ý kiến không?).
Độ lớn: Là mức độ can thiệp và hiện diện của chính phủ vào mọi ngóc ngách của đời sống xã hội và kinh tế (Bắc Âu lớn về "chăm sóc", Đảng-Nhà nước lớn về "kiểm soát").
Tính hiệu quả: Là khả năng chính phủ hiện thực hóa mục tiêu đề ra, bất kể chi phí hay phương pháp (ví dụ: muốn xây cầu là xây được cầu).
Năng suất: Là khả năng đạt được kết quả tốt nhất với chi phí thấp nhất và ít gây lãng phí nguồn lực xã hội nhất.
4. Bảng so sánh kết quả (Bản đồ dữ liệu)
Dưới đây là bảng tổng hợp giúp chúng ta nhìn rõ sự khác biệt giữa hai phong cách quản trị này:
Chú thích: "Dữ liệu dựa trên báo cáo của UNDP và phân tích của Stein Ringen. The perfect dictatorship (2016)"
5. Kết luận: Chúng ta học được gì?
Qua bảng so sánh, ta thấy một bức tranh rõ ràng:
Ngôi làng Bắc Âu hướng tới chất lượng bền vững. Họ không chỉ giàu mà còn công bằng và tự do. Tăng trưởng của họ phục vụ trực tiếp cho con người.
Ngôi làng Đảng-Nhà nước (như Trung Quốc hay Việt Nam) cho thấy một sức mạnh thần kỳ trong việc thoát nghèo và phát triển kinh tế nhanh chóng. Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự bất bình đẳng, áp lực lên môi trường và chi phí vận hành bộ máy quản lý rất đắt đỏ.
Nói cách khác, phong cách Bắc Âu giống như một cuộc chạy marathon bền bỉ và cân bằng, còn phong cách Đảng-Nhà nước giống như một cú chạy nước rút thần tốc nhưng đầy tốn kém về năng lượng.
6. Gợi ý để thảo luận
Dưới đây là các câu hỏi gợi ý kèm theo "ý tưởng trả lời" để các bạn thảo luận:
1. "Theo bạn, một đất nước 'giàu' đã đủ để gọi là một đất nước 'phát triển' chưa?"
Mục đích: Giúp bạn phân biệt giữa GDP (tiền bạc) và HDI (con người/chất lượng sống).
Ý tưởng trả lời: Giàu chỉ là điều kiện cần. Phát triển thực sự phải bao gồm cả giáo dục, tuổi thọ, sự công bằng và môi trường sống xanh.
2. "Nếu được chọn sống trong một ngôi làng có kỷ luật thép nhưng mọi việc đều nhanh chóng, và một ngôi nhà mọi người được bàn bạc nhưng ra quyết định chậm hơn, bạn chọn nhà nào?"
Mục đích: Giới thiệu sự đánh đổi giữa "Hiệu quả huy động" của Đảng-Nhà nước và "Sự đồng thuận" của mô hình Bắc Âu.
Không có nhận xét nào