Một phân tích lịch sử và so sánh bối cảnh
Lê Lam Kiều/VSF
15/01/2026
Các phong trào biểu tình tại Iran phản ánh sự tích tụ kéo dài của những mâu thuẫn giữa nhà nước, xã hội và nền kinh tế. Theo thời gian, trọng tâm phản kháng đã dịch chuyển từ các vấn đề văn hóa – chính trị sang những áp lực sinh tồn ngày càng gay gắt, như lạm phát, khủng hoảng tiền tệ và chi phí sống leo thang.
Một người biểu tình chống chế độ Iran giơ cao tấm biển "Giải phóng Iran" trong cuộc biểu tình bên ngoài Đại sứ quán Iran ở trung tâm London vào ngày 9/1 - (C): AFP
Kể từ ngày 28/12/2025, Iran đã chứng kiến hàng loạt các cuộc biểu tình rầm rộ khắp cả nước, qua đó bộc lộ nỗi bất mãn của người dân đối với nền kinh tế trì trệ, lạm phát tràn lan, và tự do cá nhân bị bóp nghẹt. Cuộc biểu tình này được cho là có quy mô lớn nhất từ trước đến nay.
Lịch sử chính trị của Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979 được đặc trưng bởi các chu kỳ căng thẳng xã hội và phản kháng chính trị lặp đi lặp lại giữa nhà nước và nhiều nhóm xã hội khác nhau. Cuộc cách mạng năm 1979 đã chấm dứt chế độ quân chủ Pahlavi và thiết lập một mô hình nhà nước thần quyền, trong đó quyền lực tối cao tập trung vào Lãnh tụ Tối cao và giới giáo sĩ Shi’a. Sự tái cấu trúc này không chỉ làm thay đổi cơ chế quản trị, mà còn tái định hình trật tự xã hội dựa trên luật Hồi giáo, từ đó tạo ra các mâu thuẫn kéo dài liên quan đến quyền tự do cá nhân, đại diện chính trị và phân bổ nguồn lực kinh tế.
Trong hơn bốn thập niên tiếp theo, Iran liên tục chứng kiến các phong trào phản kháng với quy mô, mục tiêu và thành phần xã hội khác nhau, phản ánh sự vận động nội tại của xã hội Iran cũng như những tác động từ bối cảnh khu vực và quốc tế. Xét trong tiến trình lịch sử này, làn sóng biểu tình 2025–2026 trở nên nổi bật vì nó diễn ra trong bối cảnh chính trị - xã hội bất ổn, với mức độ lan tỏa và chiều sâu xã hội lớn hơn nhiều so với những đợt phản kháng trước đó.
Tiến trình các cuộc biểu tình tại Iran
Ngay giai đoạn đầu sau Cách mạng Hồi giáo, các mâu thuẫn về vai trò của tôn giáo trong đời sống công cộng đã nhanh chóng bộc lộ. Tháng 3/1979, hàng nghìn phụ nữ tại Tehran và một số thành phố lớn đã xuống đường phản đối sắc lệnh bắt buộc đeo hijab (khăn trùm đầu Hồi giáo). Các cuộc biểu tình này phản ánh sự đối đầu sớm giữa các nhóm xã hội theo khuynh hướng thế tục, tiến bộ với trật tự chính trị – văn hóa mới đang hình thành. Mặc dù các cuộc phản kháng buộc chính quyền cách mạng tạm thời điều chỉnh cách triển khai chính sách, quy định hijab bắt buộc cuối cùng vẫn được thể chế hóa và trở thành một trong những trụ cột của hệ thống kiểm soát xã hội. Vấn đề này về sau tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong nhiều làn sóng phản kháng, đặc biệt là các phong trào gắn với quyền phụ nữ và tự do cá nhân.
Trong thập niên 1980, khi nhà nước Hồi giáo còn trong giai đoạn củng cố quyền lực và phải đối mặt với Chiến tranh Iran–Iraq, các phong trào phản kháng mang tính đối đầu trực tiếp với chế độ chủ yếu xuất phát từ các lực lượng chính trị bị loại trừ khỏi hệ thống quyền lực. Cuộc biểu tình do tổ chức Mojahedin-e Khalq (MEK) dẫn dắt vào tháng 6/1981 nhằm phản đối việc Tổng thống Abolhassan Banisadr bị phế truất; chúng là ví dụ điển hình cho xung đột chính trị mang tính sinh tử trong giai đoạn này. Phản ứng mạnh tay của chính quyền đối với phong trào này đã thiết lập nên một tiền lệ quan trọng: nhà nước sẵn sàng sử dụng bạo lực ở mức cao để loại bỏ các thách thức chính trị bị xem là đe dọa trực tiếp sự tồn tại của chế độ.
Trong giai đoạn sau chiến tranh, đặc biệt là thập niên 1990, Iran tương đối ổn định về mặt chính trị ở cấp độ trung ương, song các bất mãn xã hội không biến mất mà biểu hiện dưới dạng các cuộc biểu tình cục bộ liên quan đến kinh tế và quản trị đô thị. Các vụ bất ổn tại Mashhad, Qazvin hay ngoại ô Tehran cho thấy tác động kéo dài của lạm phát, thất nghiệp và phân bổ nguồn lực không đồng đều trong bối cảnh tái thiết hậu chiến. Dù những cuộc biểu tình này chưa hình thành phong trào chính trị toàn quốc, chúng phản ánh sự tích tụ dần của bất mãn trong các tầng lớp không thuộc giới tinh hoa chính trị – văn hóa.
Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào năm 1999 với phong trào biểu tình sinh viên, khởi phát từ việc một tờ báo cải cách bị đóng cửa. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên kể từ sau cách mạng mà sinh viên và giới trí thức đô thị đối đầu trực diện với bộ máy an ninh trên quy mô lớn. Về mặt bản chất, phong trào năm 1999 không chỉ xoay quanh tự do báo chí, mà còn phản ánh nỗi thất vọng sâu sắc đối với những giới hạn của tiến trình cải cách trong khuôn khổ thể chế hiện hành. Việc chính quyền đàn áp mạnh tay phong trào này đã làm xói mòn đáng kể niềm tin của nhiều nhóm xã hội vào khả năng thay đổi từ bên trong hệ thống.
Phong trào Xanh năm 2009 tiếp tục đẩy căng thẳng chính trị – xã hội lên một nấc thang mới. Từ cáo buộc gian lận bầu cử, các cuộc biểu tình nhanh chóng mở rộng thành phong trào đòi hỏi trách nhiệm giải trình và minh bạch chính trị. Điểm đáng chú ý của Phong trào Xanh là tính tổ chức cao, quy mô lớn và sự tham gia đông đảo của tầng lớp trung lưu đô thị. Tuy nhiên, giống như các phong trào trước đó, phản ứng cứng rắn của chính quyền đã làm suy yếu nghiêm trọng phe cải cách và tái khẳng định vai trò trung tâm của các thiết chế an ninh trong việc duy trì trật tự chính trị.
Từ sau năm 2017, về bản chất, các phong trào biểu tình tại Iran bắt đầu chuyển dịch rõ rệt về thành phần và động lực, khi những khó khăn kinh tế trực tiếp như lạm phát kéo dài, thất nghiệp và cắt giảm trợ cấp bắt đầu tác động mạnh đến đời sống của các tầng lớp thu nhập thấp và trung bình. Những áp lực sinh kế này đã mở rộng nền tảng xã hội của biểu tình, khiến các cuộc phản kháng không còn chủ yếu do tầng lớp trung lưu đô thị hoặc sinh viên dẫn dắt, mà lan rộng sang những nhóm xã hội vốn ít tham gia chính trị. Cụ thể, biểu tình năm 2019 liên quan đến việc tăng giá xăng là một minh chứng rõ ràng - từ đó cho thấy mức độ tổn thương của các tầng lớp thu nhập thấp và trung bình trước các quyết định chính sách kinh tế của Chính phủ. Quy mô bạo lực trong đợt đàn áp năm 2019, cùng với biện pháp cắt internet trên diện rộng, đánh dấu hai thay đổi quan trọng: sự ra đời của “Chủ nghĩa độc tài kỹ thuật số” (Digital Authoritarianism) và một ranh giới mới về mức độ tàn bạo – đó là khi chính quyền gửi đi thông điệp rằng họ sẵn sàng "nổ súng để tiêu diệt" (shoot-to-kill policy).
Phong trào bùng nổ sau cái chết của Mahsa Amini - cô gái 22 tuổi qua đời sau khi bị “Cảnh sát Đạo đức” bắt giữ vì mặc Hijab “không đúng quy định” vào năm 2022. Cái chết của cô trở thành ngòi nổ giải tỏa sự phẫn nộ bị dồn nén, châm ngòi cho cuộc nổi dậy lớn nhất trong nhiều thập kỷ đòi quyền tự do cho phụ nữ và thay đổi thể chế. Khởi đầu từ phản đối bạo lực của Cảnh sát đạo đức - lực lượng chuyên đi tuần tra để kiểm duyệt lối sống, cách ăn mặc, phong trào nhanh chóng mở rộng thành sự thách thức đối với các chuẩn mực xã hội do nhà nước áp đặt như luật Hijab bắt buộc, sự kiểm soát của Cảnh sát đạo đức, phân biệt đối xử giới tính trong luật pháp (theo báo cáo số A/HRC/58/62 của Liên Hợp Quốc về tình hình nhân quyền tại Iran). Việc phong trào này lan rộng ra ngoài biên giới Iran đã thu hút sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế, cho thấy vai trò ngày càng lớn của truyền thông xuyên quốc gia và mạng xã hội trong việc định hình dư luận toàn cầu về Iran.
Trong bối cảnh đó, làn sóng biểu tình 2025–2026 có thể được xem là sự hội tụ của nhiều xu hướng đã tích tụ trước đó. Khủng hoảng kinh tế sâu sắc, sự tham gia của các nhóm xã hội vốn từng là trụ cột của chế độ, và mức độ lan tỏa trên phạm vi toàn quốc đã tạo nên một hình thức phản kháng khác biệt về chất so với các phong trào trước. Đồng thời, bối cảnh quốc tế với các biện pháp trừng phạt kéo dài, cạnh tranh chiến lược khu vực và áp lực từ các cường quốc bên ngoài (Mỹ và châu Âu) làm gia tăng tính phức tạp của khủng hoảng hiện tại.
Tiến trình hơn bốn thập niên biểu tình tại Iran cho thấy sự tiến hóa rõ rệt cả về nội dung lẫn hình thức phản kháng. Từ các tranh chấp văn hóa – xã hội ban đầu, các phong trào dần mở rộng sang yêu cầu cải cách chính trị, rồi chuyển trọng tâm sang các vấn đề kinh tế và cuối cùng là đặt câu hỏi về cấu trúc quyền lực tổng thể. Làn sóng 2025–2026 nổi bật không chỉ bởi quy mô và mức độ tham gia xã hội, mà còn bởi sự kết hợp chặt chẽ giữa khủng hoảng nội bộ và bối cảnh quốc tế bất lợi, khiến nó trở thành một thách thức mang tính hệ thống đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Bối cảnh quốc tế và tác động đối với động lực biểu tình
Làn sóng biểu tình tại Iran kể từ cuối tháng 12/2025 diễn ra trong một bối cảnh chính trị – kinh tế có tính chất tích lũy và liên quan chặt chẽ tới các hạn chế chiến lược trong và ngoài nước. Khởi nguồn của đợt phản kháng này là sự sụp đổ nghiêm trọng của đồng nội tệ rial và lạm phát cao kéo dài, làm xói mòn mức sống của đại bộ phận dân cư và khiến chi phí sinh hoạt vượt ngoài khả năng chịu đựng thông thường của người dân. Sự kiện các thương nhân tại Grand Bazaar Tehran, từng là một trụ cột kinh tế và chính trị ủng hộ chế độ lâu năm, đóng cửa hoạt động để phản đối tình hình tiền tệ và giá cả hàng hoá đã chuyển hóa một cuộc khủng hoảng kinh tế thành một cuộc chống đối chính trị có tính biểu tượng và lan rộng nhanh chóng.
Trong khi các phong trào phản kháng trước đây tại Iran thường gắn với các vấn đề riêng lẻ, như quyền tự do cá nhân, gian lận bầu cử, hay phản đối luật lệ văn hóa, làn sóng 2025–2026 phản ánh sự kết hợp sâu sắc hơn giữa bất mãn kinh tế và nghi ngờ sâu rộng đối với khả năng quản trị của các cơ quan lãnh đạo. Đồng tiền mất giá không chỉ là hiện tượng kinh tế; nó trở thành một chỉ báo chính trị cho sự thiếu hiệu quả trong quản lý tài chính quốc gia, gây ra sự đứt gãy niềm tin của người dân vào khả năng nhà nước giữ ổn định đời sống kinh tế. Trong bối cảnh này, sự tham gia của giới thương nhân Bazaar đã kết nối các nhóm xã hội rời rạc thành một liên minh thống nhất. Sự “phi phân mảnh” (de-fragmentation) này khiến phong trào không còn là cuộc chiến của từng cá nhân riêng lẻ, mà là tiếng nói chung của toàn bộ xã hội Iran trước ngưỡng cửa thay đổi.
Không chỉ dừng lại trong phạm vi nội bộ, bối cảnh quốc tế đã góp phần định hình diễn biến của phong trào. Chính sách đối ngoại lâu đời của Iran, bao gồm việc duy trì tầm ảnh hưởng ở khu vực Trung Đông thông qua mối quan hệ với các lực lượng vũ trang và chính trị ở Lebanon, Yemen, Iraq và Syria, đã tiêu tốn phần lớn tài nguyên quốc gia mà nhiều người Iran coi là “không gắn với lợi ích trực tiếp của dân chúng trong nước”. Đây là một điểm mâu thuẫn chiến lược: trong khi các nhà lãnh đạo Iran định hướng ngoại giao nhằm tăng cường vị thế khu vực và đối phó với áp lực từ các cường quốc như Mỹ, thì những gánh nặng về tài chính, trừng phạt quốc tế và chi phí chiến lược đã góp phần làm xói mòn sinh kế trong nước và củng cố cảm nhận rằng các ưu tiên đối ngoại của nhà nước không đồng nhất với nhu cầu kinh tế thiết yếu của công dân.
Cuộc khủng hoảng tiền tệ và phản ứng đối với nó diễn ra trong bối cảnh Iran đang đối mặt với áp lực ngoại giao và chiến lược gia tăng, bao gồm các biện pháp trừng phạt kinh tế cũng như căng thẳng địa chính trị với Mỹ và các đối tác phương Tây. Các cuộc không kích và cuộc xung đột khu vực trước đó đã làm suy yếu vị thế kinh tế và an ninh của Tehran, gia tăng cảm giác bất an về tính ổn định của quốc gia và khu vực. Điều này khiến chính quyền nhấn mạnh hơn vào các biện pháp đàn áp và nguyên lý an ninh quốc gia khi phản ứng với người biểu tình. Hơn nữa, người biểu tình và chính quyền diễn giải phong trào theo các lăng kính khác nhau: người dân nhìn nhận nó là phản ánh thất bại về quản trị đất nước, trong khi chính quyền tìm cách liên hệ phong trào với các yếu tố bên ngoài như một lý do để duy trì ổn định và an ninh.
Sự lan rộng nhanh chóng của phong trào, với khẩu hiệu phê phán vai trò của lãnh đạo tối cao và kêu gọi thay đổi thể chế, cho thấy rằng những cú sốc kinh tế đã bộc lộ các mâu thuẫn sâu sắc về tính chính danh của thể chế. Những diễn biến này không chỉ đơn thuần là các cuộc phản kháng về giá cả, mà còn phản ánh một cuộc tranh giành quyền biểu đạt và quyền định hình tương lai chính trị – kinh tế Iran.
Vai trò của Internet và truyền thông trong các phong trào biểu tình ở Iran
Một trong những điểm khác biệt đáng kể giữa các phong trào biểu tình ở Iran trong quá khứ và làn sóng 2025–2026 là sự biến đổi vai trò của Internet và phương tiện truyền thông kỹ thuật số như một nhân tố trung tâm trong tổ chức, lan truyền thông tin và định hình nhận thức cộng đồng.
Trong các phong trào trước đây, như Phong trào Xanh 2009, Internet và mạng xã hội đã bắt đầu đóng vai trò quan trọng hơn trong việc huy động và truyền tải thông tin, nhưng khả năng lan rộng nhanh còn bị hạn chế bởi hạ tầng kỹ thuật số khi đó. Chính quyền Iran cũng sớm vận dụng các biện pháp kiểm duyệt, chặn truy cập và đàn áp nhằm hạn chế sự lan truyền của nội dung trực tuyến từ người biểu tình và các nhóm đối lập. Những sự kiện này cho thấy nhận thức ngày càng cao của cả hai phía – xã hội và nhà nước – về vai trò của không gian mạng trong phản kháng xã hội.
Trong các phong trào như biểu tình kinh tế giai đoạn 2017–2018 hay Phong trào Mahsa Amini 2022–2023, Internet đã trở thành phương tiện thiết yếu để ghi lại và chia sẻ hình ảnh, video, và chứng cứ từ hiện trường, góp phần mở rộng nhận thức trong nước và thu hút sự chú ý của quốc tế. Tuy vậy, các biện pháp hạn chế kết nối từng phần hoặc tạm thời vẫn được áp dụng để kiểm soát dòng thông tin, tạo ra một môi trường số bị phân mảnh và khó dự đoán.
Trong làn sóng biểu tình 2025–2026, cách thức chính quyền Iran xử lý Internet cho thấy một chiến lược phức tạp hơn, phản ánh những tính toán cân bằng giữa kiểm soát thông tin, duy trì kinh tế và đối phó với các yếu tố mới nổi. Iran không cắt hoàn toàn kết nối Internet trên toàn quốc như đã từng làm trong các đợt biểu tình trước. Thay vào đó, chính quyền sử dụng mô hình “giảm chất lượng có điều hướng” (engineered degradation), trong đó băng thông quốc tế bị giảm đáng kể và các giao thức mã hoá bị tấn công kỹ thuật nhằm hạn chế hiệu quả của các công cụ VPN và các nền tảng nước ngoài, trong khi vẫn giữ các kết nối nội bộ cho hoạt động kinh tế và dịch vụ thiết yếu.
Chiến lược này khác biệt rõ rệt so với mô hình “ngắt Internet toàn quốc” mà Tehran áp dụng trong một số làn sóng biểu tình trước đây (như trong năm 2019 và 2022), khi chính quyền tìm cách cô lập hoàn toàn thông tin và ngăn chặn sự lan truyền của video, hình ảnh, và tin tức lên mạng xuyên biên giới để kìm hãm phong trào.
Việc duy trì kết nối Internet một cách hạn chế trong bối cảnh 2025–2026 ít nhất xuất phát từ ba lý do. Thứ nhất, bảo toàn hạ tầng kinh tế số, đặc biệt trong bối cảnh lạm phát phi mã, chính quyền buộc phải duy trì các cổng thanh toán và thương mại điện tử để tránh một cuộc sụp đổ tài chính diện rộng, khi mà sinh kế của tầng lớp trung lưu và tiểu thương phụ thuộc chặt chẽ vào không gian số. Thứ hai, sự xói mòn quyền kiểm soát, vì sự hiện diện của Internet vệ tinh xuyên biên giới khiến nỗ lực cô lập thông tin trở nên kém khả thi và tốn kém hơn bao giờ hết. Thứ ba, rủi ro chính trị từ sự đặc quyền. Việc áp dụng cơ chế ưu tiên dành riêng cho giới tinh hoa đã tạo ra sự chia rẽ xã hội sâu sắc, khiến Internet từ một công cụ quản trị trở thành ngòi nổ cho bất bình đẳng.
Việc kiểm soát Internet theo mô hình “giảm chất lượng có điều hướng” hạn chế hiệu quả của các ứng dụng xã hội và mã hóa thường được dùng để tổ chức biểu tình, đồng thời duy trì đủ hạ tầng kỹ thuật để hệ thống tài chính, hành chính và công nghiệp hoạt động. Điều này cho thấy nhà nước tìm cách định tuyến lại dòng thông tin để hạn chế khả năng tổ chức của phong trào trong nước và trì hoãn sự lan truyền tin tức ra bên ngoài, mà không chịu gánh nặng của việc Internet bị cắt đứt hoàn toàn (và khiến hoạt động kinh tế và quản trị quốc gia bị tê liệt).
So với các phong trào trước đây, chiến lược nói trên cho thấy cả nhà nước và các lực lượng xã hội nhận thức ngày càng sâu sắc hơn về tầm quan trọng của không gian mạng. Trong bối cảnh quốc tế hiện nay – nơi mà thông tin truyền đi nhanh chóng và có thể vượt khỏi biên giới trong vài giây – việc hạn chế từng phần thay vì cắt toàn bộ mạng không chỉ là một biện pháp kỹ thuật mà còn là một bước đi nhằm giảm thiểu chi phí kinh tế và rủi ro chính trị trong khi vẫn duy trì ưu thế kiểm soát thông tin trong nước.
***
Lịch sử các phong trào biểu tình tại Iran từ sau Cách mạng Hồi giáo 1979 đến làn sóng 2025–2026 cho thấy một tiến trình biến đổi về mục tiêu, thành phần tham gia và bối cảnh chiến lược. Ban đầu, các cuộc phản kháng tập trung vào các vấn đề văn hóa và tự do chính trị trong khuôn khổ nội bộ, sau đó mở rộng sang đòi hỏi cải cách thể chế, và trong những năm gần đây đã chuyển trọng tâm sang các vấn đề đời sống kinh tế và cấu trúc quyền lực.
Làn sóng 2025–2026 nổi bật bởi sự hội tụ của các yếu tố kinh tế – chính trị – xã hội, với sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội cùng ảnh hưởng ngày càng rõ rệt của bối cảnh quốc tế. Sự kiện đồng rial sụt giảm mạnh không chỉ liên quan đến kinh tế, mà còn là chất xúc tác chính trị, phản ánh sự mất cân đối nghiêm trọng trong phân phối quyền lực và nguồn lực. Đợt phản kháng này cũng làm dấy lên câu hỏi về tính hiệu quả của mô hình quản lý hiện tại, và buộc chính quyền phải xem lại mối quan hệ giữa quyền lực tập trung và quyền của người dân trong việc xác định định hướng phát triển quốc gia.
Viễn cảnh tương lai của Iran vẫn khá bấp bênh, với nhiều khả năng: một nhà nước tiếp tục duy trì quyền kiểm soát thông qua đàn áp, một quá trình chuyển đổi chính trị theo hướng thương lượng và cải tổ cấu trúc quyền lực, hoặc một kịch bản phức tạp khi các phe phái trong và ngoài nước có thể nắm quyền lực lớn hơn để ảnh hưởng đến các quyết định lớn lao của đất nước. Nhưng trong bối cảnh các mâu thuẫn sâu sắc về quyền công dân, kinh tế và chính trị như hiện nay, liệu sự bảo đảm quyền tự do (quyền biểu đạt, quyền tự do kinh tế và quyền tự quyết định chính trị) có thể cân bằng với nhu cầu về an ninh và trật tự, hay sự đàn áp sẽ tiếp diễn?
Lê Lam Kiều hiện đang là sinh viên năm 3 của Khoa Đông phương học, chuyên ngành Úc học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Lam Kiều là triết học chính trị phương Tây và kinh tế - chính trị tại châu Á – Thái Bình Dương
Không có nhận xét nào