Trần Huy Mẫn/Thế Kỷ Mới
January 17, 2026
Người biểu tình bị giết
ở Ian. Credit: Amnesty
International
Máu đã đổ trên đường
phố Tehran, nhưng điều đáng chú ý hơn cả không phải là mức độ bạo lực của nhà
nước Iran, mà là phản ứng điềm nhiên của trật tự toàn cầu trước nó. Khi lực lượng
an ninh Iran sử dụng đạn thật, nhà tù và giá treo cổ để nghiền nát làn sóng phản
kháng lớn nhất trong nhiều thập kỷ, thế giới đáp lại bằng những tuyên bố được
cân nhắc kỹ lưỡng, đủ để giữ tư thế đạo đức, nhưng không đủ để làm thay đổi cán
cân quyền lực. Đó không phải là sự bất lực. Đó là một lựa chọn.
Từ cuối năm 2025, các
cuộc biểu tình bùng nổ trên khắp Iran, lan ra cả 31 tỉnh, vượt xa những đợt bất
ổn kinh tế thông thường. Khởi nguồn từ khủng hoảng sinh kế và đàn áp xã hội,
phong trào nhanh chóng chuyển thành phản kháng chính trị trực diện, nhắm thẳng
vào chế độ thần quyền và Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Phụ nữ tháo khăn trùm đầu
giữa phố, sinh viên, công nhân, giới trí thức công khai thách thức một hệ thống
vốn cai trị bằng sợ hãi suốt hơn bốn thập kỷ.
Câu trả lời của nhà nước
Iran mang tính quen thuộc và có hệ thống. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC)
cùng lực lượng an ninh đã sử dụng bạo lực quy mô lớn, bắt giữ hàng loạt, phong
tỏa internet và triển khai các phiên tòa chớp nhoáng. Các tổ chức nhân quyền quốc
tế ghi nhận hàng nghìn người thiệt mạng, hàng chục nghìn người bị bắt, và hàng
loạt bản án tử hình được tuyên với cáo buộc mơ hồ như “kẻ thù của Thượng đế” —
một khái niệm pháp lý cho phép nhà nước hợp pháp hóa việc hành quyết đối lập
chính trị.
Những con số đó không
còn là tranh cãi. Chúng là thực tế mà Tehran không che giấu, chỉ tìm cách làm
quen dư luận với nó. Iran vốn đã nằm trong nhóm quốc gia hành quyết nhiều nhất
thế giới, và các đợt đàn áp mới chỉ nối dài một mô hình đã tồn tại từ sau năm
1979: dùng bạo lực đủ nhanh và đủ tàn bạo để dập tắt mọi ảo tưởng về thay đổi.
Vấn đề không nằm ở chỗ
thế giới không biết. Vấn đề là thế giới biết rất rõ và vẫn chọn không hành động.
Phản ứng quốc tế, đặc
biệt từ phương Tây, mang tính đồng loạt nhưng vô hại. Những lời “quan ngại sâu
sắc”, các gói trừng phạt mang tính biểu tượng nhắm vào cá nhân, và những bài
phát biểu nhấn mạnh “giá trị phổ quát” được lặp lại theo đúng nghi thức ngoại
giao. Nhưng không có bất kỳ động thái nào đủ sức làm thay đổi hành vi của
Tehran, chứ chưa nói đến việc bảo vệ người dân Iran.
Nguyên nhân không khó
hiểu. Iran không chỉ là một quốc gia vi phạm nhân quyền; Iran là một bài toán
chiến lược. Chương trình hạt nhân, vai trò tại Trung Đông, ảnh hưởng trong các
cuộc xung đột ủy nhiệm, quan hệ với Nga và Trung Quốc, cùng vị trí trong thị
trường năng lượng toàn cầu khiến Tehran trở thành một đối tượng mà các cường quốc
buộc phải “quản lý”, không phải “đối đầu”.
Trong bài toán đó, người
biểu tình Iran không phải là trung tâm. Họ là biến số phụ, đáng thương, nhưng
không đủ trọng lượng để làm xáo trộn trật tự hiện tại.
Chính quyền Iran hiểu
rõ điều này hơn bất kỳ ai. Lịch sử cho họ thấy rằng nếu đàn áp đủ mạnh, thế giới
sẽ sớm chuyển sự chú ý sang nơi khác. Truyền thông quốc tế có thể phẫn nộ trong
vài tuần, nhưng các chính phủ thì không thay đổi chính sách chỉ vì hình ảnh đẫm
máu. “Ổn định khu vực” luôn được ưu tiên hơn công lý, và “thận trọng địa chính
trị” luôn thắng thế trước sinh mạng của những người không nắm quyền lực.
Iran không phải là ngoại
lệ. Từ Syria đến Myanmar, từ Belarus đến Ethiopia, một quy luật lạnh lùng đã lặp
đi lặp lại: không có phong trào đấu tranh nào sống sót chỉ bằng sự ủng hộ đạo đức.
Sự chú ý của truyền thông không phải là bảo trợ chính trị. Những tuyên bố nhân
quyền không ngăn được súng đạn. Và các cường quốc không trả giá chỉ để bảo vệ
những người không nằm trong lợi ích cốt lõi của họ.
Vì vậy, thất bại của
phong trào phản kháng ở Iran không thể chỉ quy cho bạo lực nội bộ. Nó còn phản
ánh sự đồng lõa thụ động của một trật tự toàn cầu đặt lợi ích lên trên nguyên tắc.
Sự im lặng, do dự và tính toán lạnh lùng không phải là trạng thái trung lập.
Chúng là một hình thức tham gia, bằng cách không ngăn chặn điều có thể ngăn chặn.
Sau cùng, thế giới sẽ
làm điều mà họ luôn làm rất giỏi: viết báo cáo, tổ chức hội thảo, trao giải
nhân quyền, và rút ra những “bài học” muộn màng. Nhưng những bài học đó không cứu
được những người dân đã thiệt mạng, cũng không làm lung lay một chế độ thần quyền
đã chứng minh rằng bạo lực, nếu được thế giới cho phép, vẫn là công cụ hiệu quả
nhất để duy trì quyền lực.
Iran không sụp đổ vì
người dân thiếu can đảm. Họ thua vì đối thủ của họ — một nhà nước sẵn sàng bắn
giết người dân — biết chắc rằng thế giới sẽ không trả giá để ngăn điều đó xảy
ra. Khi nhân quyền không mang trọng lượng chiến lược, sự im lặng trở thành
chính sách, và “thận trọng” trở thành cái cớ.
Đó không chỉ là bi kịch
của Iran. Đó là logic vận hành của trật tự toàn cầu hiện nay, nơi kẻ tàn bạo
chiến thắng không phải vì họ mạnh hơn, mà vì không ai chọn đứng ra ngăn họ.
Trần Huy Mẫn
Không có nhận xét nào