Ts. Phạm Đình Bá
01/12/2026
“...Sự thật là: Công nghệ hạt nhân là một trong những lĩnh vực nhân văn nhất, bởi vì nó về việc cứu sống con người (y học hạt nhân), bảo vệ môi trường (năng lượng sạch), và nâng cao chất lượng sống (nông nghiệp, công nghiệp). Nó không xa vời – nó rất thực tế và rất cần thiết”.
(Hình: Các học viên tham gia Chương trình Lise Meitner năm 2025 đang tham quan Lò phản ứng hạt nhân McMaster trong tuần học tập tại trường đại học.)
Nếu bây giờ là Việt Nam năm 2040, những nhà máy điện hạt nhân thế hệ mới đang vận hành êm ái, cung cấp nguồn điện sạch cho hàng triệu gia đình, giúp bầu trời Hà Nội, Sài Gòn trong xanh hơn. Tại các bệnh viện lớn, những bác sĩ trẻ đang sử dụng công nghệ y học hạt nhân tiên tiến để chẩn đoán và điều trị ung thư với độ chính xác cao, mang lại hy vọng cho bệnh nhân. Trong các phòng thí nghiệm nông nghiệp, các nhà khoa học đang ứng dụng kỹ thuật hạt nhân để tạo ra giống lúa chống chịu hạn hán, giúp nông dân vượt qua biến đổi khí hậu.
Đó không phải là giấc mơ quá xa. Đó là tương lai mà Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được – nếu chúng ta bắt đầu chuẩn bị ngay hôm nay.
Nhưng để biến tương lai đó thành hiện thực, Việt Nam cần một điều then chốt: một thế hệ chuyên gia hạt nhân được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm thực hành thật sự, không chỉ học lý thuyết trên giảng đường. Chúng ta cần những người trẻ dám bước vào lĩnh vực này, được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng từ những trung tâm đào tạo tốt nhất thế giới.
McMaster – Nơi Giấc Mơ Hạt Nhân Trở Thành Hiện Thực
Ở phía bên kia Thái Bình Dương, tại thành phố Hamilton, tỉnh Ontario, Canada, có một ngôi trường đại học đặc biệt tên McMaster. Đây không phải trường đại học bình thường – McMaster được xếp hạng trong nhóm các trường nghiên cứu hàng đầu Canada và sở hữu một "báu vật" mà rất ít trường đại học trên thế giới có được: một lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu công suất 5MW ngay trong khuôn viên trường.
Hãy để tôi nhấn mạnh điều này: ngay giữa khuôn viên đại học, nơi sinh viên đi lại hàng ngày, có một lò phản ứng hạt nhân thực sự đang hoạt động. Đó không phải là mô hình, không phải là phòng mô phỏng trên máy tính – mà là một cơ sở hạt nhân thực thụ, nơi các phản ứng phân hạch diễn ra, nơi tạo ra neutron và đồng vị phóng xạ phục vụ nghiên cứu và y học.
Điều này có nghĩa là gì? Nó có nghĩa là sinh viên tại McMaster không chỉ nghe giảng bài về hạt nhân trong lớp học, không chỉ xem các video hay đọc sách giáo khoa về cách lò phản ứng hoạt động. Họ thực sự được "chạm tay" vào công nghệ – được bước vào buồng điều khiển, được quan sát các thanh nhiên liệu, được đo lường bức xạ, được tham gia vào quy trình vận hành và bảo trì. Đó là sự khác biệt giữa việc đọc về đi bơi và việc thực sự nhảy xuống nước.
Chương Trình Đào Tạo – Nơi Lý Thuyết Gặp Thực Hành
McMaster không chỉ đơn thuần có cơ sở vật chất tốt. Trường còn hợp tác chặt chẽ với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và Phòng thí nghiệm Hạt nhân Canada (CNL) để tạo ra những chương trình đào tạo đẳng cấp thế giới.
Một trong những chương trình nổi bật là Lise Meitner Programme của IAEA – được đặt theo tên của nhà vật lý hạt nhân người Áo, người đã có đóng góp quan trọng vào việc khám phá ra phản ứng phân hạch hạt nhân. Chương trình này đào tạo các chuyên gia trẻ từ khắp nơi trên thế giới về:
An toàn bức xạ: Cách đo lường, giám sát và bảo vệ con người khỏi tác hại của bức xạ
Ứng phó khẩn cấp: Các quy trình xử lý sự cố, từ rò rỉ nhỏ đến các tình huống nghiêm trọng
Phân tích kích hoạt neutron: Kỹ thuật sử dụng neutron để xác định thành phần vật liệu với độ chính xác cao
Thao tác trong “hot cell”: Làm việc với các vật liệu phóng xạ trong môi trường được bảo vệ đặc biệt
Nhưng đó mới chỉ là phần học thuật. Sinh viên còn được làm việc trực tiếp tại các cơ sở của CNL – một trong những phòng thí nghiệm hạt nhân hàng đầu thế giới. Tại đây, họ tham gia nghiên cứu về vật liệu hạt nhân thế hệ mới, phát triển công nghệ lò phản ứng an toàn hơn, và quan trọng nhất – sản xuất đồng vị y học cứu người.
Một Ngày Trong Đời "Sinh Viên Hạt Nhân"
Bây giờ, hãy tưởng tượng bạn là Quỳnh Hoa – một sinh viên Việt Nam 22 tuổi, vừa được nhận vào chương trình đào tạo hạt nhân tại McMaster. Một ngày điển hình của bạn có thể như thế nào?
6:30 sáng: Bạn thức dậy trong ký túc xá sinh viên, chuẩn bị cho một ngày đầy hứng thú. Ngoài cửa sổ, mùa thu Canada đang chuyển sang màu vàng cam rực rỡ.
8:00 sáng: Sau khi kiểm tra liều kế cá nhân – thiết bị bắt buộc khi làm việc trong môi trường có bức xạ – bạn bước vào khu vực lò phản ứng. Hôm nay, bạn sẽ quan sát quy trình khởi động lò. Giáo sư hướng dẫn giải thích từng bước: cách kiểm tra hệ thống làm mát, cách rút thanh điều khiển từ từ để tăng công suất, cách giám sát nhiệt độ và mức bức xạ. Bạn được phép đứng trong phòng điều khiển, quan sát các kỹ sư điều hành lò với sự chính xác tuyệt đối. Mọi thao tác đều được ghi chép tỉ mỉ, mọi thông số đều được kiểm tra kỹ lưỡng.
10:30 sáng: Trong buổi thực hành, bạn học cách sử dụng máy dò bức xạ để đo các mẫu vật đã được chiếu xạ neutron. Một trong những bài tập là xác định hàm lượng vàng trong một mẫu quặng – kỹ thuật mà ngành khai khoáng sử dụng rất nhiều. Bạn ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng công nghệ hạt nhân không chỉ về điện hay vũ khí, mà còn về địa chất, môi trường, khảo cổ học.
12:00 trưa: Trong bữa trưa tại cafeteria trường, bạn ngồi cùng các bạn sinh viên từ Ukraine, Kenya, Indonesia, Argentina và Ba Lan. Mọi người chia sẻ về tình hình năng lượng ở nước mình, về những thách thức và cơ hội. Bạn nhận ra rằng mình đang là một phần của cộng đồng toàn cầu – những người trẻ cùng chia sẻ mục tiêu xây dựng tương lai năng lượng sạch cho hành tinh.
13:30 chiều: Chuyến xe bus đưa bạn và nhóm sinh viên đến cơ sở sản xuất đồng vị y học của CNL. Đây là một trong những cơ sở quan trọng nhất thế giới – mỗi năm, nơi đây sản xuất các dược chất phóng xạ phục vụ điều trị cho hơn 70.000 bệnh nhân ung thư trên toàn cầu.
Bạn được mặc đồ bảo hộ đặc biệt, đi qua nhiều lớp kiểm tra an ninh, rồi bước vào khu vực sản xuất. Tại đây, các kỹ thuật viên đang làm việc trong những "hot cell" – các phòng được che chắn bằng chì dày, nơi họ xử lý các vật liệu phóng xạ cao bằng cánh tay robot. Bạn chứng kiến quy trình tạo ra Technetium-99m, đồng vị phóng xạ được sử dụng trong hơn 80% các ca chẩn đoán hình ảnh hạt nhân trên thế giới.
Một bệnh nhân ung thư ở Việt Nam, đang chờ xét nghiệm PET scan tại Bệnh viện Huế, có thể đang dùng đồng vị được sản xuất từ nơi này. Ý nghĩ đó khiến bạn thấy công việc mình học không chỉ là khoa học thuần túy – mà là việc cứu sống con người thực sự.
16:00 chiều: Buổi thuyết trình và trao đổi với tiêu đề "Tương lai của lò phản ứng nhỏ gọn SMR". Một kỹ sư từ CNL trình bày về các lò phản ứng module nhỏ – công nghệ có thể phù hợp hoàn hảo với Việt Nam trong tương lai. Không giống như các nhà máy hạt nhân khổng lồ, SMR có thể được lắp đặt ở những khu vực xa, cung cấp điện cho các vùng núi cao hay đảo xa. Bạn ghi chép chăm chú, nghĩ về quê hương mình.
19:00 tối: Sau bữa tối, bạn tham gia buổi họp của câu lạc bộ sinh viên hạt nhân quốc tế. Tuần sau, sẽ có hội thảo "Thế hệ kế tiếp trong y học hạt nhân" – một sự kiện lớn quy tụ các chuyên gia trẻ từ khắp nơi trên thế giới. Bạn và bạn bè đang chuẩn bị một poster về ứng dụng y học hạt nhân tại các nước đang phát triển.
Khi đèn trong phòng tắt, bạn nằm trên giường, nhìn ra ngoài cửa sổ. Trong lòng bạn trào dâng một cảm giác kỳ lạ: cảm giác mình không chỉ là một sinh viên đang học một môn khoa học khô khan, mà là một phần của một sứ mệnh lớn hơn – góp phần giải quyết khủng hoảng năng lượng, y tế và nhiều ứng dụng khác để giúp mọi người.
Tại Sao Hành Trình Này Quan Trọng Với Việt Nam?
Câu chuyện của Quỳnh Hoa không chỉ là câu chuyện về một cá nhân. Nó là câu chuyện mà Việt Nam cần – và cần gấp.
Theo ước tính của IAEA, đến năm 2050, thế giới sẽ cần thêm khoảng 4 triệu chuyên gia hạt nhân mới. Đây là một trong những lĩnh vực thiếu hụt nhân lực trầm trọng nhất toàn cầu. Những kỹ sư, nhà khoa học, bác sĩ hạt nhân được đào tạo tốt không chỉ được săn đón, mà còn có cơ hội làm việc với mức thu nhập cao, môi trường quốc tế, và quan trọng hơn – làm những công việc thực sự có ý nghĩa.
Nhưng đối với Việt Nam, con đường hạt nhân không chỉ dừng lại ở nhà máy điện. Đất nước chúng ta đang đối mặt với nhiều thách thức:
Về năng lượng: Nhu cầu điện tăng trưởng nhanh chóng, trong khi nguồn nhiên liệu hóa thạch đang cạn kiệt và gây ô nhiễm nặng nề. Than đá và khí đốt không thể là giải pháp dài hạn. Năng lượng tái tạo như mặt trời và gió tuy quan trọng, nhưng chúng không ổn định – không có mặt trời ban đêm, không có gió mỗi ngày. Điện hạt nhân có thể cung cấp nguồn điện nền ổn định, sạch, không phát thải CO2.
Về y tế: Ung thư đang trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Việt Nam. Mỗi năm, hàng chục nghìn người mắc bệnh ung thư mới, nhưng các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiện đại như PET scan, xạ trị chính xác còn rất hạn chế. Nếu có đội ngũ chuyên gia y học hạt nhân được đào tạo bài bản, Việt Nam có thể phát triển các trung tâm chẩn đoán và điều trị ung thư đạt chuẩn quốc tế ngay trong nước.
Về nông nghiệp và môi trường: Kỹ thuật hạt nhân có thể giúp tạo giống cây trồng mới, bảo quản thực phẩm lâu hơn không cần hóa chất, xử lý nước thải, kiểm tra ô nhiễm môi trường. Đây là những ứng dụng ít người biết nhưng có tác động trực tiếp đến cuộc sống hàng triệu người dân.
Nếu Việt Nam có những người trẻ được đào tạo tại các trung tâm hàng đầu như McMaster, họ có thể quay về với đầy đủ kiến thức và kinh nghiệm để:
Tư vấn xây dựng chương trình điện hạt nhân an toàn, phù hợp với điều kiện Việt Nam
Thiết lập các trung tâm y học hạt nhân hiện đại
Phát triển các ứng dụng hạt nhân trong công nghiệp và nông nghiệp
Đào tạo thế hệ tiếp theo
Hạt Nhân Gặp Xã Hội – Một Góc Nhìn Toàn Diện
Điều đặc biệt ở McMaster là trường không chỉ đào tạo kỹ thuật thuần túy. Họ còn cung cấp chuyên ngành phụ "Hạt nhân và Xã hội" – nơi sinh viên học về mối quan hệ giữa công nghệ hạt nhân với xã hội, chính sách, luật pháp, đạo đức và truyền thông.
Tại sao điều này quan trọng? Bởi vì công nghệ hạt nhân không tồn tại trong chân không. Một dự án điện hạt nhân không chỉ cần kỹ sư giỏi, mà còn cần:
Người hiểu chính sách năng lượng quốc gia và quốc tế
Người biết cách truyền thông với công chúng, giải tỏa lo ngại về an toàn
Người hiểu các vấn đề pháp lý, quản lý chất thải, bảo đảm an ninh
Người có đạo đức nghề nghiệp cao, đặt an toàn lên trên hết
McMaster đào tạo những chuyên gia hạt nhân "toàn diện" – không chỉ biết tính toán và thiết kế, mà còn hiểu bối cảnh xã hội, biết làm việc với cộng đồng, biết đưa ra các giải pháp phù hợp với văn hóa và điều kiện địa phương, và biết cách nói chuyện kể chuyện để lan tỏa kiến thức đến với mọi người.
Đây là điều mà Việt Nam cần. Chúng ta cần những người trẻ không chỉ giỏi khoa học, mà còn có tầm nhìn rộng, biết kết nối kỹ thuật với nhu cầu thực tế của xã hội và gần gũi trong lúc tiếp cận với mọi người.
Lan Tỏa Câu Chuyện – Khởi Đầu Của Một Phong Trào
Bây giờ, bạn có thể tự hỏi: "Câu chuyện này liên quan gì đến tôi? Tôi chỉ là một giáo viên, phụ huynh hay học sinh bình thường, tôi có thể làm gì?"
Câu trả lời là: Rất nhiều.
Mỗi khi bạn kể câu chuyện này cho một học sinh đang băn khoăn về định hướng nghề nghiệp, bạn đang mở ra một cánh cửa mà em ấy có thể chưa từng biết tồn tại. Có bao nhiêu học sinh giỏi toán, lý ở Việt Nam chỉ biết đến các ngành truyền thống như công nghệ thông tin, kỹ thuật điện, xây dựng? Có bao nhiêu em nghĩ rằng "hạt nhân là nguy hiểm, xa vời, chỉ dành cho thiên tài"?
Sự thật là: Công nghệ hạt nhân là một trong những lĩnh vực nhân văn nhất, bởi vì nó về việc cứu sống con người (y học hạt nhân), bảo vệ môi trường (năng lượng sạch), và nâng cao chất lượng sống (nông nghiệp, công nghiệp). Nó không xa vời – nó rất thực tế và rất cần thiết.
Khi bạn chia sẻ câu chuyện này trong:
Một tiết sinh hoạt lớp
Một buổi định hướng nghề nghiệp
Một cuộc trò chuyện riêng với học sinh
Một bài viết trên mạng xã hội
Bạn đang:
Thay đổi nhận thức: Giúp mọi người thấy hạt nhân không đáng sợ như họ tưởng, mà là một công nghệ an toàn, sạch và cần thiết
Mở rộng lựa chọn: Cho học sinh thêm một con đường nghề nghiệp có ý nghĩa, thu nhập tốt và được trân trọng
Xây dựng cộng đồng: Giúp hình thành một mạng lưới những người trẻ Việt Nam quan tâm đến lĩnh vực này, có thể hỗ trợ nhau trong tương lai
Gửi thông điệp tự tin: Học sinh Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào những không gian công nghệ cao nhất thế giới, nếu dám mơ lớn và chuẩn bị nghiêm túc
Kết Nối Với Tương Lai
Hãy tưởng tượng năm 2035, trong một hội nghị năng lượng khu vực, bạn gặp Quỳnh Hoa – giờ đã là Tiến sĩ Quỳnh Hoa, trưởng phòng An toàn Hạt nhân tại Cục Năng lượng Nguyên tử Việt Nam. Quỳnh Hoa đang trình bày về dự án nhà máy điện hạt nhân SMR đầu tiên của Việt Nam, sẽ được xây dựng tại một tỉnh miền Trung.
Quỳnh Hoa kể rằng: "Tất cả bắt đầu từ năm lớp 11, khi cô giáo vật lý của em chia sẻ câu chuyện về McMaster. Lúc đó em không nghĩ mình có thể làm được, nhưng cô nói: 'Tại sao không thử?' Và đó là bước ngoặt của cuộc đời em."
Đó chính xác là sức mạnh của một câu chuyện được kể đúng lúc, đúng người.
Lời Kêu Gọi
Vì thế, nếu bạn là:
Giáo viên: Hãy dành 15 phút trong một tiết học để nói về ngành hạt nhân, về các cơ hội học tập quốc tế, về những điều kỳ diệu mà khoa học này có thể mang lại. Cho học sinh thấy rằng con đường học vấn của các em không chỉ dừng lại ở Việt Nam.
Phụ huynh: Nếu con bạn đang giỏi toán lý và đam mê khoa học, hãy khuyến khích con tìm hiểu về lĩnh vực này. Đừng để những định kiến lỗi thời về "hạt nhân nguy hiểm" che mất một con đường sự nghiệp tuyệt vời.
Học sinh: Nếu bạn đang đọc những dòng này và cảm thấy tim mình đập nhanh hơn, nếu bạn tò mò về cách thế giới hoạt động ở cấp độ nguyên tử, nếu bạn muốn làm việc có ý nghĩa – hãy tìm hiểu thêm. Hãy tìm các chương trình học bổng, các khóa đào tạo, các hội thảo. McMaster chỉ là một trong nhiều cơ hội đang chờ bạn.
Biết đâu, từ một câu chuyện được kể hôm nay, 10–15 năm nữa, Việt Nam sẽ có thêm một nhà khoa học hạt nhân xuất sắc, một bác sĩ y học hạt nhân tài năng, hay một chuyên gia chính sách năng lượng sáng suốt – và người đó có thể xuất thân từ chính lớp học của bạn, từ chính gia đình bạn.
Tương lai của Việt Nam trong lĩnh vực hạt nhân không bắt đầu từ một quyết định của nhà nước, không bắt đầu từ một dự án lớn. Nó bắt đầu từ những câu chuyện nhỏ như thế này, được lan tỏa từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Và có thể, nó bắt đầu từ chính bạn – ngay hôm nay.
Nguồn:
McMaster University is training the next generation of nuclear professionals. 04/12/2025. https://www.innovationnewsnetwork.com/mcmaster-university-trains-next-generation-of-nuclear-professionals/64366/
Không có nhận xét nào