Kim Trọng/Nghiên Cứu Lịch Sử ·
24/01/2026
“...Không thủ đoạn thì không sống nổi" không phải cổ vũ bẩn thỉu mà là thừa nhận: không hiểu và không kiểm soát quyền lực thì sẽ bị quyền lực nuốt.
Chính trị không vận hành bằng động cơ mà bằng hệ quả. Đạo đức chỉ có giá trị sau khi anh thắng. Machiavelli không dạy làm kẻ xấu, ông dạy đừng làm người tốt nhưng ngu trong thế giới quyền lực. Không phải ai đúng cũng thắng, nhưng ai thắng thì mới có quyền nói mình đúng”.
Năm 1513, một nhà ngoại giao người Ý bị lưu đày viết một cuốn sách nhỏ về quyền lực. Cuốn sách đó không dạy làm người tốt, không nói về lý tưởng chính trị, mà chỉ mô tả quyền lực như nó vốn là - trần trụi, không che giấu. Năm trăm năm sau, cuốn sách vẫn bị lên án về mặt đạo đức nhưng các nguyên tắc trong đó vẫn được áp dụng mỗi ngày. Đây là nghịch lý của "Quân vương".
Niccolò Machiavelli (1469–1527) sinh tại Florence thời Phục Hưng, làm ngoại giao viên và công chức trong chính trường Ý phân liệt. Ông chứng kiến chiến tranh liên miên và các triều đình lật lọng. Sau khi phe Medici trở lại cầm quyền, ông bị bắt giam rồi lưu đày.
Trong cảnh ngộ đó, ông viết "Quân vương" (Il Principe) năm 1513, xuất bản năm 1532. Đây là chuyên luận ngắn về thuật cai trị và giữ quyền lực, dành cho người đang nắm hoặc muốn nắm quyền trong thực tế khắc nghiệt - không phải cho "nhà cầm quyền lý tưởng". Tác phẩm không dạy làm người tốt, mà dạy cách tồn tại và chiến thắng.
CHÍNH TRỊ TÁCH KHỎI ĐẠO ĐỨC
Machiavelli đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực chính trị bằng cách tách chính trị khỏi đạo đức truyền thống. Điều quan trọng là hiệu quả cai trị, không phải thiện ác. Nhà cầm quyền phải biết dùng cả luật pháp lẫn bạo lực, cả nhân từ lẫn tàn nhẫn, tùy hoàn cảnh.
Ông đề cao virtù - năng lực, quyết đoán, mưu lược - để chế ngự fortuna - vận may, biến động. Vận may kiểm soát khoảng một nửa hành động của chúng ta, phần còn lại do ta quyết định. Vận may giống như dòng sông dữ khi lũ về, phá hủy mọi thứ. Người khôn ngoan xây đập và kênh mương từ trước để kiểm soát dòng nước.
Ông nổi tiếng với luận điểm: thà bị sợ còn hơn được yêu, nếu không thể có cả hai. Lý do? Người ta dễ dàng phản bội kẻ họ yêu quý hơn là kẻ họ sợ. Tình yêu dựa trên nghĩa vụ đạo đức mỏng manh, sợ hãi dựa trên nỗi lo bị trừng phạt - động lực bền vững hơn. Tuy nhiên, Machiavelli cảnh báo: phải tàn nhẫn một cách thông minh, không gây ra hận thù sâu sắc. Hãy tàn nhẫn nhanh chóng, dứt khoát, rồi chuyển sang nhân từ để người ta quên đi.
NGHỊCH LÝ TRUNG TÂM
Machiavelli vạch trần quy luật trần trụi: phản bội, cưỡng bức, lừa dối, trấn áp khi cần. Những điều này xảy ra hằng ngày trong chính trị, doanh nghiệp, tổ chức. Nhưng không thể công khai thừa nhận vì xã hội cần ngôn ngữ đạo đức để duy trì trật tự và tính chính danh. Quyền lực muốn tồn tại phải được xem là chính đáng, không phải thủ đoạn.
Vì thế: làm theo trong hậu trường, phủ nhận ở diễn ngôn công khai.
Tác phẩm bị phê phán dữ dội vì nó không ngụy trang bằng đạo lý như Nho gia hay Kitô giáo. Machiavelli không nói "khi bất đắc dĩ thì xấu", mà nói thẳng: nếu không biết làm điều xấu đúng lúc, anh sẽ mất quyền lực. Điều này đe dọa nền tảng đạo đức hình thức mà xã hội cần để tự kể câu chuyện tốt đẹp về mình. Nó phá vỡ "hợp đồng đạo đức giả": chúng ta làm điều xấu nhưng nói rằng mình tốt.
Machiavelli không "vô đạo đức", mà là đạo đức công cụ. Trật tự trên ý định tốt. Ổn định trên cảm xúc cá nhân. Sự tồn tại của nhà nước trên sự trong sạch của cá nhân cầm quyền. Ông không tạo ra sự tàn nhẫn, chỉ bóc trần sự tàn nhẫn vốn có. Bị lên án trên miệng, được áp dụng trong thực tế.
SO SÁNH VỚI CÁC HỆ THỐNG TƯ TƯỞNG KHÁC
Ngụy trang bằng đạo lý nghĩa là gì? Quyền lực vận hành theo logic lợi ích – cưỡng chế – loại trừ, nhưng được kể lại bằng ngôn ngữ luân lý: nhân nghĩa, bác ái, chính danh, thiên mệnh, ý Chúa. Đạo lý ở đây không để làm theo, mà để hợp thức hóa, làm quần chúng tuân phục, và quan trọng nhất: che giấu cơ chế thật của cai trị.
Nho gia ẩn quyền lực sau "nhân – lễ – nghĩa". Bề mặt: vua là "thiên tử" có "thiên mệnh", quan phải "tu thân – tề gia – trị quốc", dân phục tùng vì vua "nhân". Cấu trúc thật: quyền lực tuyệt đối tập trung, trừng phạt cực nặng như tru di và liên lụy thân tộc, trung thành trên năng lực, bất phục là vô đạo. Điểm mấu chốt: Nho gia không phủ nhận bạo lực, mà đạo đức hóa bạo lực. Người bị giết không phải vì quyền lực muốn loại bỏ, mà vì họ "bất trung", "bất nghĩa", "phá luân thường".
Kitô giáo ẩn quyền lực sau "bác ái – cứu rỗi". Bề mặt: yêu thương, tha thứ, khiêm nhường, quyền lực đến từ Chúa, vua cai trị "theo ý Chúa". Cấu trúc thật trong thời trung cổ: Giáo hội quyết định ai chính thống ai tà đạo, dị giáo bị tra tấn và thiêu sống, Thập tự chinh và chiến tranh thần thánh diễn ra liên miên. Điểm mấu chốt: Kitô giáo không nói "ta cần quyền lực" mà nói "ta phục vụ chân lý tuyệt đối". Ai chống lại được coi là chống Chúa, vì thế loại bỏ trở thành hành động đạo đức.
Machiavelli xé bỏ lớp đạo lý. Ông nói thẳng: người ta không sống như họ nên sống, mà như họ buộc phải sống. Nhà cầm quyền không được đánh giá bằng ý định, mà bằng kết quả. Lòng tốt không bảo vệ được quyền lực.
Không "nhân nghĩa". Không "ý Chúa". Không "thiên mệnh". Chỉ có quyền lực, trật tự, sự tồn tại của nhà nước.
Nho gia và Kitô giáo dùng công thức: quyền lực + đạo đức = hợp pháp hóa. Machiavelli nói: quyền lực = quyền lực. Đạo đức là thứ ngoài chính trị, không phải nền tảng của nó.
CÁC NGUYÊN TẮC QUYỀN LỰC CỐT LÕI
Machiavelli phân biệt rõ ràng giữa những vị quân chủ tự chinh phục lãnh thổ bằng virtù với những người được thừa kế hoặc nhờ may mắn fortuna. Moses, Cyrus, Romulus và Theseus đều phải tự mình chiến đấu để thiết lập vị thế. Ngược lại, Cesare Borgia cuối cùng vẫn thất bại vì phụ thuộc quá nhiều vào quyền thế của cha - Giáo hoàng Alexander VI. Khi Giáo hoàng qua đời, Cesare mất hết nền tảng.
Người cai trị phải có quân đội riêng, không dựa vào lính đánh thuê hay quân đội vay mượn. Các thành bang Ý thời Phục Hưng thường thuê "condottieri" - lính đánh thuê. Họ thường "diễn" chiến tranh nhiều hơn thực chiến, hoặc đảo ngược phản chủ. Francesco Sforza, một condottieri, đã chiếm luôn Milan mà ông được thuê để bảo vệ. Nguyên tắc này mở rộng ra: bất cứ nguồn lực quan trọng nào cũng phải do bạn kiểm soát trực tiếp.
Dân chúng chỉ muốn không bị áp bức, giới quý tộc luôn khao khát quyền lực và địa vị. Vị quân chủ thông minh sẽ dựa vào sự ủng hộ của dân vì họ đông đảo hơn, dễ thỏa mãn hơn và không đe dọa ngai vàng. Giới quý tộc ngược lại, luôn là nguồn gốc của âm mưu và phản loạn. Napoleon củng cố vị thế bằng cách kết thúc chế độ phong kiến, ban hành Bộ luật dân sự bảo vệ quyền sở hữu của giai cấp trung lưu và nông dân.
Nhiều người cai trị xây dựng pháo đài để bảo vệ mình. Machiavelli lập luận rằng pháo đài tốt nhất là không bị ghét bởi dân chúng. Nếu dân ghét bạn, pháo đài chỉ là nhà tù tự giam. Cesare Borgia phá hủy các pháo đài ở Romagna sau khi chinh phục, tin rằng sự ủng hộ của dân quan trọng hơn. Bastille ở Paris - biểu tượng của chế độ chuyên chế - bị dân chúng tấn công trong Cách mạng Pháp.
Cesare Borgia chinh phục vùng Romagna bằng cách dùng Remirro de Orco - một tên đội trưởng tàn bạo - để trấn áp phe phái đối lập. Khi trật tự được thiết lập, Cesare ra lệnh hành quyết Remirro công khai. Dân chúng vừa thấy công lý, vừa quên đi hình ảnh tàn bạo của chính Cesare. Đây là tàn nhẫn có tính toán.
Ngược lại, Agathocles của Syracuse giết hại toàn bộ hội đồng thượng nghị để chiếm quyền. Dù thành công trong việc cai trị, ông không bao giờ được tôn kính vì sự tàn bạo quá mức không có mục đích rõ ràng.
Sợ hãi kết hợp với tôn trọng, ghét bỏ kết hợp với mong muốn trả thù. Vị quân chủ bị ghét sẽ luôn đối mặt với nguy cơ ám sát. Bị khinh thường còn nguy hiểm hơn vì nó làm xói mòn uy tín. Julius Caesar bị ám sát không phải vì tàn bạo với dân chúng, mà vì tích lũy quá nhiều quyền lực cá nhân và gây lo ngại cho giới quý tộc. Commodus, hoàng đế La Mã, dành thời gian biểu diễn như võ sĩ giác đấu thay vì cai trị. Cuối cùng ông bị chính các cận thần ám sát vì sự thiếu tôn trọng lan tràn.
Con người hoặc nên được đối xử tốt hoàn toàn, hoặc phải bị nghiền nát hoàn toàn. Đừng bao giờ để kẻ thù còn lại sức lực để trả thù. Người La Mã sau Chiến tranh Punic thứ nhất chỉ đánh bại Carthage nhưng không phá hủy hoàn toàn. Điều này cho phép Carthage phục hồi dưới Hannibal và gần như tiêu diệt La Mã trong Chiến tranh Punic thứ hai. Sau khi học được bài học, La Mã trong Chiến tranh Punic thứ ba đã xóa sổ Carthage khỏi bản đồ.
Machiavelli khuyên không nên liên minh với những người mạnh hơn mình. Khi thắng, bạn sẽ rơi vào tình trạng phụ thuộc họ. Các thành bang Ý trong thế kỷ 15-16 liên tục kêu gọi Pháp, Tây Ban Nha can thiệp vào xung đột nội bộ. Chính những cường quốc này trở thành chủ nhân mới của Ý. Khi hai thế lực mạnh hơn bạn xung đột, đừng giữ trung lập. Bạn phải chọn phe rõ ràng. Florence cố giữ trung lập giữa Pháp và Tây Ban Nha, kết quả bị cả hai bên tống tiền.
Có hai cách chiến đấu: bằng luật pháp - cách của con người - và bằng vũ lực - cách của dã thú. Khi phải hành động như dã thú, phải kết hợp cả sư tử - sức mạnh - và cáo - xảo quyệt. Sư tử không thể tự bảo vệ mình khỏi cạm bẫy, cáo không thể tự bảo vệ mình khỏi sói. Julius Caesar là tổng hợp hoàn hảo: tướng quân vĩ đại nhưng cũng là chính trị gia tinh vi. Otto von Bismarck thống nhất Đức bằng cách kết hợp quân sự và ngoại giao xảo quyệt.
Một trong những nguy hiểm lớn nhất là bị bao quanh bởi những kẻ xu nịnh. Nếu cho phép mọi người nói thật tự do, người cai trị sẽ mất tôn trọng. Giải pháp: chọn một số người cố vấn thông minh, cho phép chỉ họ được nói thật, nhưng chỉ khi được hỏi. Marcus Aurelius duy trì một nhóm cố vấn đa dạng và khuyến khích họ tranh luận. Ngược lại, Tsar Nicholas II bị bao quanh bởi triều đình xa rời thực tế, cuối cùng mất ngai vàng trong Cách mạng 1917.
Người cai trị không cần phải thực sự đạo đức, nhưng phải xuất hiện như vậy. Người ta phán xét dựa trên vẻ bề ngoài và kết quả hơn là ý định. Ferdinand của Aragon luôn tỏ ra sùng đạo và bảo vệ đức tin, nhưng thực tế sử dụng tôn giáo như công cụ chính trị để trục xuất người Do Thái và Hồi giáo, tịch thu tài sản, củng cố vị thế. Pope Alexander VI "không bao giờ làm gì khác ngoài việc lừa dối người ta", nhưng vẫn thành công vì biết cách che giấu và luôn có vẻ ngoài đáng tin cậy.
Người cai trị phải công bằng và kiên định trong việc thưởng phạt. Điều tồi tệ nhất là không nhất quán. Frederick Đại đế của Prussia nổi tiếng với kỷ luật sắt: phần thưởng cho dũng cảm rất hậu hĩnh, hình phạt cho hèn nhát cực kỳ khắc nghiệt. Sự nhất quán này tạo ra một trong những đội quân kỷ luật nhất châu Âu.
Người cai trị khôn ngoan không nên giữ lời hứa khi việc đó trở nên bất lợi, hoặc khi lý do ban đầu không còn tồn tại. Tuy nhiên phải đủ khéo léo để che giấu và luôn có lý do chính đáng. Ferdinand của Aragon đã nhiều lần phá vỡ hiệp ước khi có lợi, nhưng luôn tìm ra cớ chính đáng dựa trên tôn giáo hoặc luật pháp quốc tế.
Người cai trị không nên dựa vào danh tiếng hay thành công trong quá khứ. Hoàn cảnh thay đổi, cái đã hiệu quả hôm qua có thể là công thức thất bại ngày mai. Alexander Đại đế chinh phục nửa thế giới nhưng đế chế nhanh chóng tan rã sau khi ông qua đời vì không có kế hoạch kế nhiệm.
Người cai trị không bao giờ được lơ là việc chuẩn bị quân sự, ngay cả trong thời bình. Sparta duy trì xã hội quân sự hóa hoàn toàn, giúp Sparta trở thành cường quốc quân sự hàng đầu Hy Lạp. Ngược lại, các thành bang Ý thời Phục hưng tập trung vào thương mại và nghệ thuật nhưng bỏ bê quân sự, trở thành mồi ngon cho Pháp và Tây Ban Nha xâm lược.
Machiavelli khuyên người cai trị nên nghiên cứu những người vĩ đại trong lịch sử. Alexander Đại đế bắt chước Achilles, Julius Caesar nghiên cứu Alexander, Napoleon nghiên cứu cả hai. Không chỉ bắt chước mù quáng mà phải hiểu nguyên tắc cơ bản và biết thích nghi. Người cai trị nên thực hiện những hành động vĩ đại để xây dựng danh tiếng. Caesar vượt sông Rubicon - một hành động táo bạo phá vỡ luật pháp La Mã - đã khắc tên ông vào lịch sử. Cụm từ "crossing the Rubicon" vẫn được sử dụng 2000 năm sau để chỉ quyết định không thể quay lại.
MACHIAVELLI VÀ QUY LUẬT QUYỀN LỰC HIỆN ĐẠI
Các nguyên tắc của Machiavelli không lỗi thời. Ông mô tả đúng cấu trúc, nên mọi thời đại đều lặp lại. Thứ thay đổi chỉ là ngôn ngữ che phủ, không phải logic bên dưới. Chúng là logic vận hành ngầm của chính trị hiện đại, được bọc bằng ngôn ngữ dân chủ, pháp quyền, nhân quyền.
Nhà cầm quyền vẫn ưu tiên sự tồn tại hơn phẩm hạnh cá nhân. Chính phủ nói "cải cách" nhưng thực chất là tái phân bổ lợi ích cho nhóm của mình. Quyết sách gây thiệt hại được gọi là "biện pháp cần thiết", "điều chỉnh đau đớn". Luật vẫn mơ hồ, án lệ nặng, chế tài chọn lọc. Không trấn áp toàn diện nhưng trừng phạt vài trường hợp làm gương để duy trì nỗi sợ vừa đủ, không gây phản kháng tập thể.
Thanh trừng chính trị hiện đại diễn ra qua "điều tra tham nhũng", "tái cơ cấu", "kỷ luật nội bộ". Không gọi là đàn áp mà gọi là làm trong sạch hệ thống. Loại bỏ đối thủ bằng thủ tục, không bằng gươm giáo. Truyền thông, diễn ngôn chính sách, quản lý khủng hoảng hình ảnh vẫn quan trọng không kém kiểm soát lực lượng. Thất bại được kể thành "hy sinh cần thiết", "bước lùi chiến thuật". Ai kiểm soát cách kể chuyện, người đó giữ vị thế lâu hơn.
Luật vẫn phục vụ những người nắm quyền, không ngược lại. Luật khung rộng, áp dụng chọn lọc. Pháp quyền tồn tại nhưng quyền diễn giải thuộc kẻ mạnh. Không phá luật mà uốn luật. Dân chúng vẫn cần ổn định hơn tự do trừu tượng. Đánh đổi tự do lấy an ninh, tăng trưởng, trật tự. "Nếu không có chúng tôi, sẽ loạn." Nỗi sợ hỗn loạn vẫn là nguồn chính danh mạnh nhất.
Chính trị gia không bao giờ nói họ đang làm theo Machiavelli. Họ nói: dân chủ, pháp quyền, đạo đức, lợi ích chung. Machiavelli sống trong hành động, chết trong diễn ngôn.
Có ba tầng nghĩa của thủ đoạn. Thủ đoạn thấp là lật lọng, vu khống, phản bội liên tục, phá luật công khai. Điều này tự hủy uy tín, chỉ thắng chớp nhoáng. Đây không phải Machiavelli thật sự mà là tiểu nhân hóa Machiavelli.
Thủ đoạn cấu trúc là dùng luật có lợi cho mình, kiểm soát thông tin, thời điểm, diễn ngôn, chọn liên minh và hy sinh một số nhóm. Đây là thứ phổ biến nhất trong chính trị hiện đại.
Nghệ thuật cao nhất là không cần thủ đoạn lộ liễu. Khiến đối thủ tự thua, tự sai, tự lộ mặt. Thiết kế luật chơi sao cho đánh là thua. Đây là tầng Machiavelli tinh tế.
Chính trị cần chính danh. Không thể nói: "tôi thắng vì tôi khôn và anh ngu". Phải nói: "nhân dân lựa chọn", "đúng quy trình". Dân chúng cần câu chuyện đạo đức. Xã hội không chịu nổi sự thật trần trụi lâu dài. Đạo đức giống như chất keo, dù giả cũng cần thiết. Thừa nhận thủ đoạn là tự làm yếu mình. Thủ đoạn chỉ tồn tại khi làm, không tồn tại khi nói.
Machiavelli không nói "hãy thủ đoạn". Ông nói: nếu anh không hiểu thủ đoạn, anh sẽ bị người khác dùng thủ đoạn tiêu diệt. Ông viết cho người muốn tồn tại trong chính trị, không phải người muốn làm thánh. Ông coi thủ đoạn là phản ứng trước bản chất con người, không phải lý tưởng. Thủ đoạn là công cụ sinh tồn, không phải mục tiêu. Chính trị là quản trị xung đột lợi ích, nơi đạo đức là vỏ bọc cần thiết, và thủ đoạn là công cụ không thể thiếu. Dùng thô thì chết, dùng tinh thì sống lâu.
Người thắng có diễn đàn, có bộ máy, có quyền đặt tên cho sự việc. Người thua mất tiếng nói. Lời nói dù đúng cũng không còn hiệu lực xã hội. Sự thật không tự lên tiếng, nó cần quyền lực đỡ lưng. Không phải vì thủ đoạn là tốt mà vì thủ đoạn giúp bạn tồn tại. Ai còn đứng vững, còn quyền biện minh, giải thích, kể lại câu chuyện. Ai gục xuống, câu chuyện bị người khác viết lại. Machiavelli gọi đây là quyền lực của kết quả.
Chính trị không có hạng mục thưởng cho "đúng nhưng thua". Đạo đức không tự bảo vệ người đạo đức. Lịch sử không vận hành theo logic công bằng cá nhân. Người tốt nhưng không bảo vệ được vị thế của mình bị loại như một sai lầm.
"Đúng" trong chính trị không phải đúng logic mà là đúng với kết quả đang tồn tại. Khi bạn thua, lời bạn nói trở thành: gây rối, phá hoại, không thực tế. Không phải vì bạn sai mà vì bạn không còn vị trí để đúng.
Robespierre tin vào "đạo đức cộng hòa", bình đẳng, trong sạch chính trị. Thời kỳ Khủng bố nổ ra, hàng chục nghìn người bị xử tử, cách mạng tự ăn thịt mình. Cuối cùng bị chính đồng chí lật đổ, đưa lên máy chém. Lịch sử nhớ ông như kẻ cuồng tín, không phải người có ý định tốt.
Tưởng Giới Thạch xây dựng nhà nước hiện đại, hợp pháp, được quốc tế công nhận. Tham nhũng, chia rẽ nội bộ, không kiểm soát được quân đội và nông thôn. Mao Trạch Đông với thủ đoạn thanh trừng nội bộ, chiến tranh du kích, hy sinh lớn. Mao thắng, trở thành "người lập quốc". Tưởng thua, bị coi là bất tài.
Ngô Đình Diệm có đạo đức cá nhân cao, không tham nhũng. Gia đình trị, không tạo được liên minh chính trị rộng, không kiểm soát được quân đội và Mỹ. Bị đảo chính, ám sát. Lịch sử không ghi nhận "ông có ý tốt", chỉ nhớ một chế độ sụp đổ.
Gorbachev giảm đàn áp, cải cách, nhân đạo hóa hệ thống. Mở nhưng không kiểm soát, mất quyền lực trung ương. Liên Xô sụp đổ. Bị dân Nga xem là kẻ phá hoại, dù phương Tây ca ngợi.
Viên Thiệu xuất thân danh giá, giữ lễ, do dự. Tào Tháo thủ đoạn, tàn nhẫn, quyết đoán. Viên Thiệu thua dù "chính danh". Tào Tháo thắng và đặt nền móng cho nhà Ngụy.
Kết quả quyết định đạo đức hậu nghiệm. Thắng được gọi là khôn ngoan, thực tế, vì dân. Thua bị gọi là sai lầm, ảo tưởng, dù ý định tốt. Không ai minh oan cho kẻ thua. Lịch sử không có tòa án đạo đức cho người thất bại.
"Không thủ đoạn thì không sống nổi" không phải cổ vũ bẩn thỉu mà là thừa nhận: không hiểu và không kiểm soát quyền lực thì sẽ bị quyền lực nuốt.
Chính trị không vận hành bằng động cơ mà bằng hệ quả. Đạo đức chỉ có giá trị sau khi anh thắng. Machiavelli không dạy làm kẻ xấu, ông dạy đừng làm người tốt nhưng ngu trong thế giới quyền lực. Không phải ai đúng cũng thắng, nhưng ai thắng thì mới có quyền nói mình đúng.
Nghiên Cứu Lịch Sử
Không có nhận xét nào