Vấn đề thẩm quyền hình sự bên ngoài lãnh thổ quốc gia

 Thấy gì qua vụ Hoa Kỳ bắt giữ tổng thống Maduro của Venezuela – Hay vấn đề thẩm quyền hình sự bên ngoài lãnh thổ quốc gia

Tác giả: Ls. Đặng Đình Mạnh

Trong một diễn biến có thể đoán trước, rạng sáng ngày 03 Tháng Một 2026, lực lượng Delta Force Hoa Kỳ đã đổ bộ vào một căn cứ quân sự tại Caracas, thủ đô Venezuela để bắt giữ ông Nicolas Maduro, người đang giữ chức vụ Tổng thống nước này.

Lý do việc bắt giữ đã được công bố ngay từ trung tuần Tháng Tám 2025, thời điểm Hoa Kỳ đưa hải quân án ngữ trước vùng biển Venezuela, là thực hiện lệnh khởi tố hình sự của Tòa án Mahattan, New York, nhằm triệt phá tội phạm ma túy do ông Maduro cầm đầu.

Chúng ta chưa rõ thực hư về câu chuyện này, đồng thời, tạm gác lại khả năng chính trị của câu chuyện, cũng như công pháp quốc tế, thì việc chính phủ Hoa Kỳ đưa quân vào lãnh thổ quốc gia khác bắt giữ nghi can hình sự là nội dung chính của bài viết này. 

Thẩm quyền hình sự ngoài lãnh thổ quốc gia

Còn nhớ, hồi trung tuần Tháng Mười Một 2025, khi chế độ Cộng Sản Việt Nam thông báo quyết định khởi tố hình sự nhà báo Lê Trung Khoa, chủ báo mạng thoibao.de, đang sinh sống tại Berlin, CHLB Đức. Khi đấy, nhiều người đã nêu thắc mắc về tính hợp pháp của quyết định khởi tố hình sự này. Nhất là hành vi bị cho là vi phạm pháp luật Việt Nam được nhà báo Lê Trung Khoa thực hiện tại CHLB Đức và khả năng ông ấy đã có quốc tịch Đức.

Thắc mắc này khá dễ hiểu, khi nhiều người thường thấy rằng người có hành vi vi phạm pháp luật tại nơi nào, sẽ bị cơ quan tố tụng tại nơi đó xử lý hình sự mà thôi.

Cũng vậy, một luật sư trong nước cũng đăng tải bài viết phân tích về tình trạng quốc tịch của ông Lê Trung Khoa để khẳng định về thẩm quyền của cơ quan tố tụng Việt Nam.

Thật ra, luật hình sự Việt Nam đã quy định thẩm quyền tố tụng rất rộng, bao gồm cả khả năng khởi tố hình sự đối với người nước ngoài vi phạm luật hình sự Việt Nam ở bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Điều này ít người biết, kể cả nhiều luật sư khi nghe nói cũng ngỡ ngàng, mặc dù chúng được minh thị quy định trong luật hình sự Việt Nam. Do đó, mới có tình trạng luật sư Việt Nam nhọc công phân tích về vấn đề quốc tịch của nhà báo Lê Trung Khoa một cách không cần thiết. Vì lẽ, nếu luật Việt Nam có hiệu lực với cả người nước ngoài, thì xác định vấn đề quốc tịch của nhà báo Lê Trung Khoa để làm gì nữa?

Phạm vi luật hình sự Việt Nam mở rộng ra như thế không phải là biệt lệ, chúng là thông lệ luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới.

Những vụ bắt giữ người nước ngoài bên ngoài lãnh thổ

Khi luật hình sự của một quốc gia có thẩm quyền vươn ra bên ngoài biên giới quốc gia, thì vấn đề cần đặt ra là có khả năng giúp cho quy định ấy có hiệu lực trong thực tế hay không?

Dĩ nhiên, việc bắt giữ công dân nước ngoài, tại nước ngoài rất phức tạp về phương diện pháp lý và mất rất nhiều thời gian. Trong đó, cần cân nhắc nhiều vấn đề, như yếu tố chính trị có thuận lợi hay không, và quốc gia mà người cần bắt đang sinh sống đã từng ký kết hiệp định dẫn độ chưa…

Đối với Việt Nam, một quốc gia quy định thẩm quyền vươn ra bên ngoài lãnh thổ biên giới quốc gia có khả năng bắt giữ người vi phạm pháp luật tại nước ngoài không? Câu trả lời là có và không.

Câu trả lời có, là khi Tổng Bí thư Tô Lâm, năm 2017, khi còn là Bộ trưởng Bộ Công an đã tổ chức bắt cóc công dân Trịnh Xuân Thanh đang xin tỵ nạn tại CHLB Đức, đưa cùng chuyến bay về Việt Nam để ông Trịnh Xuân Thanh “đầu thú” tại Hà Nội. Tương tự như vậy với trường hợp bắt cóc nhà báo Trương Duy Nhất vào năm 2019 và blogger Thái Văn Đường vào năm 2023. Cả hai vụ này đều xảy ra tại Bangkok, Thái Lan.

Tất nhiên, việc bắt giữ người trong các trường hợp này đều bất hợp pháp, không chỉ vi phạm pháp luật quốc gia sở tại, mà còn gây khó khăn rất nhiều trong quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia.

Câu trả lời không, là khi chế độ phải tuân thủ luật pháp quốc gia có người muốn bắt đang sinh sống, không thể bắt cóc họ như trường hợp nhà báo Lê Trung Khoa, hay luật sư Nguyễn Văn Đài, mặc dù tòa án đã ra phán quyết cả hai với hình phạt lên đến 17 năm tù giam, nhưng khả năng chấp hành phán quyết ấy là con số 0 tròn trĩnh.  

Nhưng Hoa Kỳ thì khác. Họ hoàn toàn có điều kiện, khả năng bắt giữ người nước ngoài vi phạm pháp luật Hoa Kỳ, kể cả người ấy có đang là tổng thống, để đưa về nước buộc chấp pháp. Như trường hợp họ vừa bắt giữ ông Nicolas Maduro, Tổng thống Venezuela với cáo buộc buôn bán ma túy.

Thậm chí, vụ bắt giữ ông Nicolas Maduro không phải là trường hợp đầu tiên. Trước đó, năm 1989, Hoa Kỳ cũng đã từng đưa quân vào Panama bắt giữ Tổng thống nước này là Manuel Noriega, cũng với cáo buộc mua bán ma túy. Ông bị tòa án tại Hoa Kỳ tuyên hình phạt 40 năm tù giam.

Gần đây hơn, năm 2022, Hoa Kỳ đã bắt giữ cựu Tổng thống Honduras (đã rời nhiệm sở) là ông Juan Oriando Hernandez. Ông bị tòa án ra phán quyết với hình phạt 45 năm tù vì tội mua bán ma túy. 

Tóm lại, trong bối cảnh xã hội hiện nay, khi khái niệm công dân toàn cầu đã dần dần trở nên phổ biến, thì vẫn khó mà hình dung rằng một cá nhân có thể sống ngoài sự chi phối của luật pháp. Cá nhân không những chỉ chịu sự chi phối luật pháp của quốc gia, nơi mà mình đang sinh sống, họ còn bị chi phối bởi luật pháp của tất cả các quốc gia còn lại trên thế giới, cho dù, họ chưa từng biết luật pháp của các quốc gia còn lại ấy đang quy định cấm đoán điều gì. 

Vì lẽ, nguyên tắc pháp luật từ xa xưa “Nemo Censetur Ignorare Legem” dịch nôm na “Không ai được xem là không biết pháp luật” vẫn đang được thế giới thừa nhận là nguyên tắc chính yếu trong luật hình sự cho đến nay.

Cho nên, sống trong thế giới này, tự nhiên chúng ta nhận trát triệu tập hình sự của một tòa án nào đó trên thế giới, thì cũng đừng vội ngạc nhiên. Vì đôi khi, chúng ta đã vừa vô tình phạm phải một điều luật cấm nào đó của họ không chừng… 

Tuy vậy, khả năng chúng ta phải đến hầu tòa cũng không cao mấy, vì chủ quyền tài phán, cho nên hầu như không có quốc gia nào chấp nhận bàn giao công dân nước mình cho nước khác xét xử cả, trừ khi vì lý do chính trị hoặc trường hợp đặc biệt.

Nhưng nếu trát triệu tập hình sự từ Hoa Kỳ thì hãy dè chừng, vì nếu Tổng thống của một quốc gia họ còn bắt giữ được, dân đen chúng ta có gì mà họ ngại.

Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 03 Tháng Một 2026.