Ts. Phạm Đình Bá
02/04/2026
(Hình: Ian Johnson và hình bìa cuốn Sparks. https://www.cfr.org/teaching-notes/sparks-chinas-underground-historians-and-their-battle-future)
Bạn tôi ở bên nhà vừa nhắn: “Gần đến ngày thành lập ĐCSVN, nếu có thời gian, anh nhớ viết bài về những chủ đề gì đó liên quan đến nó.” Câu nhắn ngắn ngủi ấy bất chợt làm tôi nhớ đến nhà thơ Nguyễn Chí Thiện và kinh nghiệm sống – và viết – của ông trong bóng tối nhà tù.
Ta vẫn sống và không hề lẫn lú
Ta muốn nói với loài dã thú
Khúc hát khải hoàn ta sẽ hát thiên thu! (1)
Tôi lại nghĩ đến phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, đến những tiếng nói trí thức bị gạt ra ngoài lề, nhưng vẫn cố để lại một vệt mực trung thực về thời đại mình.
Tôi muốn làm nhà văn chân thật
chân thật trọn đời
Đường mật công danh không làm ngọt
được lưỡi tôi
Sét nổ trên đầu không xô tôi ngã
Bút giấy tôi ai cướp giật đi
Tôi sẽ dùng dao viết văn lên đá. (2)
Tôi nhận ra mình thật ra không hiểu gì nhiều về những nhà thơ hay nhà văn “lội ngược dòng” ấy: những người chọn ghi lại sự thật trong điều kiện đe doạ thường trực đối với bản thân và gia đình. Chính trong những suy nghĩ đó, tôi nhớ lại những gì mình đã đọc trong cuốn Sparks của Ian Johnson vào năm ngoái.
Cuốn sách kể về các “nhà sử học ngầm” ở Trung Quốc – nhà báo độc lập, nhà làm phim tài liệu, nhà văn, nghệ sĩ – những người tìm cách phá vỡ độc quyền kiểm soát lịch sử của Đảng Cộng sản Trung Quốc bằng các tạp chí samizdat (những tạp chí tự in ấn, phát hành lén lút ngoài kiểm duyệt của nhà nước), phim tài liệu ngầm và báo chí du kích.
Khi đọc Sparks, tôi luôn có cảm giác những gì đang diễn ra trong tầng lớp trí thức Trung Quốc không xa lạ với mình. Ở đó, cũng như trên quê hương tôi, có những mạch nước ngầm của ký ức và bất đồng, lặng lẽ chảy dưới bề mặt diễn ngôn chính thống. Việc làm của Ian Johnson – kiên nhẫn theo chân các nhân vật của ông, ghi lại những nỗ lực giữ gìn ký ức trong một không gian chính trị muốn xoá bỏ quá khứ bất tiện – gợi cho tôi nhiều liên tưởng đến những cây bút, những nhà làm phim, những người ghi chép thầm lặng trong văn hoá Việt Nam.
Sparks kể lại câu chuyện về các hoạt động ngầm đang thách thức một trong những trụ cột của sự cai trị của Đảng Cộng sản: quyền kiểm soát lịch sử của đảng này. Trong các bộ phim tài liệu ngầm, tạp chí samizdat và nền báo chí du kích, họ ghi lại các nạn đói và chiến dịch chính trị trong quá khứ, đồng thời viết về các cuộc xung đột sắc tộc và những đợt bùng phát dịch bệnh trong hiện tại. Dựa trên nhiều năm tác nghiệp thực địa, Sparks thách thức quan điểm cho rằng tư tưởng độc lập ở Trung Quốc đã bị đè bẹp, qua đó phơi bày một trong những trận chiến vĩ đại nhất của thế giới giữa ký ức và sự lãng quên — một cuộc đấu tranh sẽ định hình diện mạo Trung Quốc trong những thập niên tới. (3)
Quá khứ là một chiến trường ở nhiều quốc gia, nhưng tại Trung Quốc, nó giữ vai trò then chốt đối với quyền lực chính trị. Trong Trung Hoa truyền thống, các triều đại viết lại lịch sử để biện minh cho quyền cai trị của mình bằng cách chứng minh rằng những người tiền nhiệm không xứng đáng nắm quyền. Chủ nghĩa Mác khoác cho điều này một lớp áo hiện đại khi mô tả lịch sử như một lực lượng không thể cưỡng lại, tiến bước không ngừng tới thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản. Đảng Cộng sản Trung Quốc kế thừa và phát triển những tư tưởng đó để tẩy trắng các sai lầm và tô vẽ sự cai trị của mình. Thật vậy, một trong những chính sách mang dấu ấn cá nhân Tập Cận Bình là kiểm soát lịch sử, điều mà ông đồng nhất với sự sống còn của đảng.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một phong trào gồm các nhà báo độc lập, tiểu thuyết gia, nghệ sĩ và nhà làm phim đã bắt đầu thách thức quá trình “giải ghi nhớ” do nhà nước dẫn dắt. Tận dụng công nghệ số để vượt qua nhà nước giám sát khét tiếng của Trung Quốc, các tạp chí samizdat, bài đăng truyền thông du kích, tiểu thuyết lịch sử, tác phẩm nghệ thuật chính trị và phim ngầm của họ đã ghi lại một chuỗi thảm họa lặp đi lặp lại: từ nạn đói và các cuộc thanh trừng trong quá khứ đến những xung đột sắc tộc và các đợt bùng phát dịch bệnh trong hiện tại — những tác phẩm đã trở thành nền tảng cho các cuộc biểu tình gần đây ở Trung Quốc chống lại chế độ “lãnh tụ mạnh tay” của Tập Cận Bình.
Sparks giới thiệu với chúng ta những “nhà sử học ngầm” này trong quá trình họ ghi chép những chương sử Trung Quốc bị Đảng Cộng sản xóa bỏ. Chúng ta theo chân họ khi họ tác nghiệp tại hiện trường và chứng kiến cách họ vượt qua kiểm duyệt để truyền bá thông điệp của mình. Cuốn sách phác họa nhiều nhân vật then chốt trong vài thập niên qua nhưng tập trung vào hai người phụ nữ đặc biệt: học giả nữ quyền kiêm nhà làm phim tài liệu Ai Xiaoming và nhà báo độc lập Jiang Xue. Câu chuyện của họ kết nối con người và ký ức, từ những ngày đầu Đảng Cộng sản nắm quyền cho tới giai đoạn bùng phát COVID từ năm 2019 đến 2022.
Dựa trên nhiều năm nghiên cứu thực địa trong Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình, Sparks thách thức hình dung khuôn mẫu về Trung Quốc như một “nền độc tài hoàn hảo”, nơi nhà nước giám sát toàn diện và bệnh xóa ký ức đã toàn thắng. Thay vào đó, ta thấy các tác nhân sáng tạo sử dụng những công cụ số cơ bản (email, tệp PDF, thiết bị lưu trữ, công nghệ VPN) đã cho phép một phong trào nhỏ nhưng sôi động gồm các nhà “phản biện sử học” trỗi dậy trong những năm 2000 và tồn tại sang thập niên thứ hai dưới thời Tập Cận Bình.
Tác giả của cuốn Sparks, Ian Johnson là một nhà báo, nhà nghiên cứu và tác giả chuyên về Trung Quốc đương đại, được quốc tế đánh giá cao nhờ những công trình điều tra công phu và lối viết cân bằng, sâu sắc. Ông hiện là Nghiên cứu viên cao cấp Stephen A. Schwarzman về Nghiên cứu Trung Quốc tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) ở Hoa Kỳ, một trong những think tank có uy tín hàng đầu về chính sách quốc tế.
Trong nhiều thập niên, Ian Johnson đã sống và làm việc tại Trung Quốc, kiên trì theo dõi những biến chuyển âm thầm nhưng quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội và tinh thần của nước này. Ông đặc biệt quan tâm đến cách người dân Trung Quốc ghi nhớ – hoặc bị buộc phải quên – những biến cố đau thương trong lịch sử hiện đại, từ đại nạn đói, các chiến dịch thanh trừng cho tới những xung đột sắc tộc và các đợt bùng phát dịch bệnh gần đây.
Cuốn “Sparks: China’s Underground Historians and Their Battle for the Future” là công trình mới nhất thể hiện rõ mối quan tâm ấy. Thông qua các “nhà sử học ngầm”, Johnson cho thấy một không gian trí thức ngầm đang lặng lẽ thách thức độc quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với lịch sử. (3) (4)
Đối với độc giả Việt Nam, Ian Johnson có thể gợi liên tưởng tới những cây bút điều tra và nghiên cứu xã hội lâu năm, vừa làm báo vừa làm học thuật, luôn kiên trì với một chủ đề lớn là ký ức, quyền lực và những người bên lề. Qua công trình của ông, ta không chỉ thấy một bức tranh khác về Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình – không phải “nền độc tài hoàn hảo” bất khả xâm phạm – mà còn nhận ra những tương đồng sâu xa trong cuộc đấu tranh giữa nhớ và quên, giữa lịch sử chính thống và ký ức bị chôn vùi, vốn cũng là vấn đề rất quen thuộc với độc giả trong bối cảnh Việt Nam năm nay.
Nguồn:
1. Nguyễn Chí Thiện. Cuộc chiến đấu nầy 1975 https://nguyenchithien2012.wordpress.com/page/3/.
2. Phùng Quán. Lời mẹ dặn 1957 https://www.thivien.net/PhC3B9ng-QuC3A1n/LE1BB9Di-mE1BAB9-dE1BAB7n/poem-kdloesGJ1PuSrQWaOZUzNg.
3. Ian Johnson. Council on Foreign Relations - Sparks: China’s Underground Historians and Their Battle for the Future https://www.cfr.org/teaching-notes/sparks-chinas-underground-historians-and-their-battle-future.
4. Johnson I. Sparks: China's underground historians and their battle for the future: Oxford University Press; 2023.
Không có nhận xét nào