Phan Minh/RFI
Nguồn : The Conversation
02/04/2026
Trung Quốc không ngừng tiếp tục đà trỗi dậy, Nga tiến hành một cuộc chiến tranh đẫm máu trên lãnh thổ châu Âu và nước Mỹ dưới thời Donald Trump công khai thể hiện sự khinh miệt đối với Liên Hiệp Châu Âu (EU). Mặc dù vậy, khối 27 nước vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể, điều mang lại cho mô hình dân chủ của EU một sức mạnh đặc thù.
Ảnh minh họa chân dung chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (T), tổng thống Mỹ Donald Trump (G) và nguyên thủ Nga Vladimir Putin in trên đồ lưu niệm bày bán tại Saint-Petersburg, Nga, ngày 21/11/2024. AP - Dmitri Lovetsky
Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, những phân tích mô tả sự lấn át của chủ nghĩa đế quốc, trong đó châu Âu được xem như nạn nhân tất yếu, đang ngày càng phổ biến. Chiến tranh tại Ukraina và các hành động “đánh nhanh, thắng nhanh” của Donald Trump được cho là đã khẳng định sự trở lại của sức mạnh như yếu tố quyết định trong quan hệ quốc tế, một công cụ mà Liên Âu bị cho là không sở hữu. Do vậy, EU bị đặt vào thế tiến thoái lưỡng nan : hoặc trở thành một cường quốc hoặc đứng trước nguy cơ tan rã.
Cách nhìn nhận này dựa trên lối tiếp cận cổ điển về quan hệ quốc tế, coi thực tại trên thế giới như một hệ thống vô chính phủ giữa các quốc gia. Tuy nhiên, cách đánh giá thực dụng này thường bị chỉ trích vì có thể dẫn đến những hệ quả tiêu cực và đôi khi bị đẩy tới mức cho rằng việc EU suy yếu là điều tất yếu, nên nhường chỗ cho quốc gia - dân tộc, vốn có khả năng tự quyết định vị trí của mình trong quan hệ quốc tế. Cách mô tả này cũng xuất hiện trong Chiến lược Quốc phòng Quốc gia gần đây của Mỹ mà EU thường xuyên bị công kích.
Tuy nhiên, cần phải xem xét lại những lập luận này.
Đánh giá đúng mức các mối nguy từ Trung Quốc và Nga
Cách nhìn u ám cho rằng sức mạnh đã hoàn toàn thắng thế trước luật pháp trước hết có nhược điểm là tiếp tay cho tuyên truyền của những tác nhân cho rằng sự tồn tại của Liên Âu là vô nghĩa vì cái gọi là sự bất lực của khối. Những luận điệu như vậy từ lâu đã được chính quyền Nga lặp đi lặp lại và nay cũng xuất hiện từ phía Hoa Kỳ.
Tiếp theo, cần xem xét lại hình ảnh một thế giới bị thống trị bởi các đại cường đế quốc. Mỹ, Trung Quốc và Nga thường được xem là ba quốc gia mang tính đế quốc, tìm cách thiết lập các vùng ảnh hưởng, đẩy châu Âu vào thế bất lợi. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh những khác biệt căn bản giữa các quốc gia này.
Trung Quốc chủ yếu tăng cường sức mạnh trên các lĩnh vực kinh tế và công nghệ nhằm duy trì những lợi ích mà Bắc Kinh thu được từ trao đổi toàn cầu. Đây chắc chắn là một chiến lược tối đa hóa lợi ích riêng, nhưng phạm vi và mục tiêu cuối cùng vẫn đang được giới chuyên gia xem xét. Về phía châu Âu, quan hệ với Bắc Kinh tuy không đơn giản, nhưng vẫn có thể kiểm soát được bằng các công cụ truyền thống của Liên Âu. Dù rất cảnh giác trước một chế độ chính trị toàn trị của Trung Quốc, vốn công khai thể hiện chủ nghĩa đế quốc mới, EU cho đến nay vẫn đi theo Mỹ trong chính sách kiềm chế. Sự lục đục trong mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương hiện nay có thể phần nào làm lung lay kế hoạch này, trong bối cảnh châu Âu cần giảm sự phụ thuộc vào Mỹ.
Trường hợp của Nga thì khác. Có thể chứng kiến rõ ràng sự trỗi dậy của chủ nghĩa đế quốc quân sự cổ điển với một cách nhìn lịch sử và ý thức hệ làm nền tảng cho tham vọng chinh phục lãnh thổ. Bất chấp những điểm yếu và một hệ thống thể chế kém hiệu quả trong việc phát huy sức mạnh, châu Âu đã không thất bại trong việc hỗ trợ quân sự cho Ukraina, không chỉ dừng lại ở việc lên án hành động xâm lược của Nga. Ukraina đang chiến đấu để duy trì một vận mệnh độc lập và vẫn cố hướng tới châu Âu, đã thành công trong việc kìm chân quân đội Nga.
Chủ nghĩa đế quốc của điện Kremlin có thể tiếp tục làm bùng phát các xung đột và đòi hỏi những nỗ lực tái vũ trang, thậm chí là giao tranh trong tương lai, nhất là nếu bảo đảm an ninh của Mỹ biến mất. Tuy nhiên, châu Âu rõ ràng không có ý định nhượng lãnh thổ cũng như để Nga chi phối.
Vì vậy, lối tiếp cận coi chủ nghĩa đế quốc Trung Quốc và Nga là những yếu tố có thể làm tan rã EU cần được tương đối hóa, không phải để phủ nhận thực tế của những mối nguy và thách thức, mà để nhấn mạnh rằng Liên Âu vẫn có khả năng ứng phó trước các tình huống này.
Trường hợp đặc thù của chính quyền Trump
Chủ nghĩa đế quốc thứ ba của Mỹ dường như phức tạp hơn. Những ý đồ sáp nhập Groenland tạo nên một kịch bản mới lạ về việc chinh phục lãnh thổ gây tổn hại trực tiếp đến EU khi Hoa Kỳ đe dọa chủ quyền của Đan Mạch. Việc Mỹ ít chú trọng đến luật pháp quốc tế hơn có thể làm suy yếu mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương, vốn dựa trên việc châu Âu chấp nhận vai trò bá quyền của Mỹ để đổi lấy không chỉ sự bảo vệ quân sự thông qua Liên Minh Bắc Đại Tây Dương (NATO), mà còn là sự đồng thuận về việc bảo vệ các giá trị tự do.
Việc chính quyền Trump II hành xử dựa vào sức mạnh đã phá vỡ thỏa thuận ngầm này. Châu Âu giờ đây phải đối mặt với một giai đoạn tế nhị : tách rời khỏi Mỹ, nhưng tránh để điều đó leo thang thành xung đột.
Chính quyền Trump mắc sai lầm khi tin rằng ưu thế tối cao bắt nguồn từ sức mạnh, dù là quân sự, kinh tế hay công nghệ. Trên thực tế, hợp tác liên minh tỏ ra hiệu quả hơn việc áp đặt quyền lực và sự rạn nứt này có thể làm giảm sức hấp dẫn và sức mạnh của Mỹ, đồng thời làm gia tăng căng thẳng ở trong và ngoài nước. Có thể hình dung tác động tiềm tàng của việc giảm dòng nhập cư lao động tay nghề cao đối với nền kinh tế Mỹ, vốn chủ yếu dựa vào đổi mới công nghệ.
Châu Âu chưa phải là cường quốc
Một trong những đặc điểm chính của Liên Âu nằm ở sự vững chắc của khối. Trải qua các cuộc khủng hoảng, có thể thấy EU không chỉ có khả năng chống chịu trước những bối cảnh tiêu cực (khủng hoảng tài chính, đại dịch Covid-19), mà còn có thể tự củng cố.
EU là một thể chế nhiều lớp, phức tạp, khó nắm bắt. Cấu trúc lai ghép này vừa mang tính liên chính phủ, vừa có tính chất liên bang, thể hiện sức bền đáng kể, là kết quả của nhiều thỏa hiệp mà một khi được thông qua, sẽ ăn sâu vào đời sống chính trị châu Âu. Do đó, việc tháo dỡ những gì đã được xây dựng trong EU là điều vô cùng khó khăn. Hơn nữa, mô hình thể chế phức tạp của Liên Âu – quy trình dân chủ đan xen giữa Nghị Viện, Hội Đồng và Ủy Ban – lại càng củng cố các định chế, qua đó tạo ra khả năng kháng cự trước các áp lực bên ngoài.
EU có thể là mô hình thu hút trước các chủ nghĩa đế quốc
Liên Âu thường bị đánh giá thấp ngay từ bên trong, hình ảnh yếu ớt về EU lại càng bị phóng đại bởi những mô tả quá thiên về địa chính trị. EU không yếu, dù chưa phải là một cường quốc, và cho thấy một sự thỏa hiệp đáng chú ý giữa chủ quyền dân chủ và tiến bộ.
Dẫu vậy, bối cảnh toàn cầu hiện nay vẫn đặc biệt khó khăn với đầy hiểm nguy, nhất là khi trật tự quốc tế bị đảo lộn bởi những hành động bộc phát của chính quyền Hoa Kỳ. Tại Diễn đàn Davos gần đây, thủ tướng Canada Mark Carney đã đề cập đến một tầm nhìn về một hình mẫu dân chủ có khả năng chống lại các đế chế. Chính trong quỹ đạo liên kết với những quốc gia như Vương Quốc Anh và Canada mà chiến lược kháng cự của Liên Âu nên được định hình – một liên minh có đủ tham vọng để tiếp tục vận hành xoay quanh Nhà nước pháp quyền, đối mặt với các hiểm họa đế quốc. Điều này không chỉ là một yếu tố của năng lực cạnh tranh, mà còn là nguồn hy vọng cho những ai, chẳng hạn tại Mỹ, đang đấu tranh để bảo vệ nền dân chủ.
Nguồn : The Conversation
Không có nhận xét nào