Tác giả: Eddie Phạm
March 24, 2026
Họp báo về kết quả bầu cử Quốc hội khóa XVI. Photo: Báo Tuổi Trẻ
I. BẦU CỬ: XEM CHO BIẾT HAY QUYẾT ĐỊNH THẬT?
1. Bầu cử: không phải lúc nào cũng để “chọn người”
Nhiều người nghĩ rất đơn giản: bầu cử là để dân chọn người lãnh đạo. Điều này đúng trong những nước có cạnh tranh chính trị rõ ràng. Nhưng không phải hệ thống nào cũng vận hành như vậy.
Trong một số nước, bầu cử vẫn có — nhưng vai trò của nó đã khác đi. Nó không còn là nơi quyết định ai nắm quyền, mà là nơi xác nhận lại những gì đã được sắp xếp trước đó.
Nói dễ hiểu hơn: bầu cử không phải là “chọn người”, mà là “xác nhận lựa chọn đã có”.
Khi đó, điều quan trọng không còn là cạnh tranh gay gắt, mà là:
mọi thứ diễn ra suôn sẻ
nhiều người đi bầu
không có xáo trộn
Nhìn theo cách này, bầu cử Quốc hội Việt Nam khóa XVI không phải là nơi “quyết định quyền lực”, mà là một phần trong cách hệ thống vận hành để tạo cảm giác hợp lý và ổn định.
2. Màn I: phần “diễn ra trước công chúng”
Nếu ví chính trị như một vở diễn, thì bầu cử chính là Màn I — phần mọi người đều thấy.
Điểm đặc biệt của “màn” này là:
ít bất ngờ
có kịch bản tương đối rõ
mọi thứ diễn ra trật tự
Danh sách ứng viên đã được chọn lọc qua nhiều vòng. Số người ứng cử và số ghế không chênh lệch quá lớn. Vì vậy, kết quả thường không phải là điều khó đoán.
Khi đó, việc đi bầu của người dân mang ý nghĩa: tham gia vào một quá trình chung, hơn là quyết định kết quả.
Nhưng điều này không có nghĩa là “vô nghĩa”.
Ngược lại, Màn I có một vai trò rất quan trọng: làm cho hệ thống trông có vẻ hợp lý, có sự tham gia, và được chấp nhận.
Nó giống như một cách để nói rằng:
mọi thứ đang vận hành ổn định
xã hội vẫn tham gia
và trật tự hiện tại là “bình thường”
3. Màn II: phần “quyết định thật”
Nếu chỉ nhìn Màn I, ta sẽ thấy bề nổi. Nhưng phần quan trọng hơn lại nằm ở Màn II — phần ít thấy hơn.
Đây là lúc:
các vị trí lãnh đạo quan trọng được xác định
quyền lực được phân chia cụ thể
bộ máy nhà nước được sắp xếp
Điểm mấu chốt là:
Màn II không bắt đầu từ lá phiếu, mà từ bên trong hệ thống.
Bầu cử tạo ra một “khung hợp lệ” (Quốc hội). Sau đó, chính khung này sẽ thông qua các quyết định nhân sự đã được chuẩn bị trước.
Nói đơn giản: bầu cử không “tạo ra” quyền lực, mà giúp “hợp thức hóa” quyền lực.
Đây chính là lý do có cảm giác như có hai tầng:
một tầng mọi người thấy
một tầng quyết định thật sự
4. Nhìn ra thế giới: Việt Nam giống và khác ai?
Để hiểu rõ hơn, có thể so sánh với vài nước.
Ở Trung Quốc, mọi thứ rất rõ:
Đảng quyết định
Nhà nước (Quốc hội) xác nhận
Việt Nam khá giống ở điểm này.
Ở Nga thì khác:
có nhiều đảng
có cạnh tranh, nhưng bị kiểm soát
Việt Nam không đi theo hướng này, mà giữ một hệ thống thống nhất hơn.
Ở Singapore:
vẫn có bầu cử thật
nhưng một đảng gần như luôn thắng
và họ dựa nhiều vào hiệu quả quản lý
Việt Nam có xu hướng học ở chỗ:
chú trọng năng lực
nâng cao hiệu quả
Nhưng chưa có cạnh tranh như Singapore.
Vì vậy, có thể nói:
Việt Nam là một kiểu “lai”: vừa kiểm soát chặt, vừa điều chỉnh để phù hợp với xã hội hiện đại.
5. Hai tầng vận hành: “nắm thật” và “thể hiện”
Nhìn tổng thể, hệ thống có thể hiểu đơn giản là có hai tầng:
Tầng 1: phần “nắm thật”
quyết định nhân sự
giữ ổn định
kiểm soát quyền lực
Tầng 2: phần “thể hiện ra ngoài”
bầu cử
chất vấn
công khai thông tin ở mức nhất định
Tầng 2 không làm thay đổi bản chất, nhưng giúp hệ thống:
dễ được chấp nhận hơn
phù hợp hơn với xã hội hiện đại
Hai tầng này không tách rời, mà bổ sung cho nhau: một bên giữ quyền lực, một bên làm cho quyền lực “trông hợp lý”.
6. Khóa XVI: không mới, nhưng “khéo hơn”
So với trước, Quốc hội khóa XVI không phải là một bước ngoặt lớn.
Không có dấu hiệu:
mở cạnh tranh
thay đổi cách vận hành
Nhưng có một thay đổi quan trọng: cách “thể hiện” trở nên tinh tế hơn
Ví dụ:
hoạt động có vẻ sôi động hơn
tương tác với công chúng nhiều hơn
nhấn mạnh năng lực nhiều hơn
Điều này dẫn đến một điều khá thú vị: càng không thay đổi bên trong, thì càng cần thay đổi cách thể hiện bên ngoài.
7. Kết luận: Đừng chỉ nhìn bầu cử như một ngày đi bỏ phiếu
Nếu chỉ nhìn bầu cử như một sự kiện, ta sẽ thấy:
có người đi bầu
có kết quả
có quy trình
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy: đó là một phần của cả một cách vận hành quyền lực.
Có hai phần song song:
phần diễn ra trước mắt (Màn I)
phần quyết định thật (Màn II)
Và hai phần này không giống nhau.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là: bầu cử có ý nghĩa hay không?
Mà là: bầu cử đang làm nhiệm vụ gì trong cả hệ thống?
Và khi đặt câu hỏi đó, một câu hỏi sâu hơn sẽ xuất hiện:
nếu quyền lực thật nằm ở nơi khác,
thì người dân đang biết gì — và không biết gì — về nó?
Đó chính là điểm dẫn sang phần tiếp theo: câu chuyện về “vô minh tập thể”.
II. VÌ SAO AI CŨNG BIẾT MỘT CHÚT – NHƯNG KHÔNG AI BIẾT HẾT?
1. Từ chuyện “ai nắm quyền” sang chuyện “ai biết gì”
Ở Phần I, ta đã thấy một điều khá rõ: bầu cử không hẳn là nơi quyết định quyền lực, mà giống như một phần “trình diễn” ra bên ngoài.
Nhưng từ đó nảy ra một câu hỏi quan trọng hơn: nếu quyền lực thật không nằm ở chỗ ta nhìn thấy, thì ta thực sự biết gì về nó?
Và từ đây, câu chuyện đổi hướng.
Không còn chỉ là:
ai quyết định
quyết định thế nào
mà là: ai có thể biết về quyền lực — và biết được đến đâu?
Nói đơn giản: quyền lực không chỉ nằm ở chỗ “ai nắm”, mà còn nằm ở chỗ ai được biết và ai không cần biết.
Chính ở đây xuất hiện khái niệm:
“vô minh tập thể” — nhưng hiểu theo nghĩa cấu trúc, không phải chê trách ai.
2. Vô minh tập thể: không phải “không biết”, mà là “biết có giới hạn”
Nghe “vô minh” dễ hiểu lầm là: dân không biết, lãnh đạo biết hết.
Nhưng thực tế không đơn giản vậy.
Trong một hệ thống phức tạp: không có ai biết hết mọi thứ.
Mỗi người:
biết một phần
nhưng phần đó bị giới hạn bởi vị trí của mình
Người dân:
biết qua báo chí, mạng, truyền miệng
thông tin rời rạc, không đầy đủ
Lãnh đạo:
có nhiều thông tin hơn
nhưng thông tin đã qua nhiều lớp lọc
và không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ thực tế
Vì vậy: không phải “một bên biết – một bên không”, mà là ai cũng biết… nhưng không ai biết đủ.
3. Người dân: “không biết sâu” đôi khi là hợp lý
Thử đặt mình vào đời sống bình thường:
phải lo công việc
gia đình
kinh tế
Trong hoàn cảnh đó, việc hiểu sâu về chính trị:
tốn thời gian
tốn công sức
mà chưa chắc mang lại lợi ích rõ ràng
Vì vậy, nhiều người chọn cách: biết vừa đủ để sống — không cần biết quá sâu.
Đây không phải là “ngu” hay “bị lừa”, mà là: một lựa chọn hợp lý trong đời sống thực.
Người dân vẫn hiểu:
cái gì ảnh hưởng đến mình
cái gì quan trọng
Nhưng không đi sâu vào cấu trúc quyền lực.
Hệ quả là: hệ thống không chịu áp lực lớn từ xã hội để phải minh bạch hơn.
4. Lãnh đạo: nhiều thông tin, nhưng vẫn “bị che”
Nghe thì có vẻ lãnh đạo biết nhiều hơn — điều này đúng.
Nhưng không có nghĩa là họ thấy được toàn bộ sự thật.
Thông tin đến với họ thường:
qua báo cáo
qua cấp dưới
qua nhiều tầng trung gian
Trong quá trình đó:
thông tin xấu có thể bị giảm nhẹ
vấn đề nhạy cảm có thể bị né tránh
rủi ro có thể bị che đi
Kết quả là hình thành một trạng thái: “ở trên cao nhưng không nhìn thấy hết”
Có thể gọi nôm na là: “bong bóng thông tin”
Trong tình huống đó, lãnh đạo thường:
chọn phương án an toàn
tránh rủi ro lớn
ít dám thử nghiệm mạnh
Vì vậy: biết nhiều hơn không có nghĩa là thay đổi được nhiều hơn.
5. Một vòng lặp rất khó phá
Khi ghép hai phía lại, ta thấy một vòng lặp:
người dân không tìm hiểu sâu →
hệ thống không cần minh bạch hơn →
thông tin vẫn bị lọc →
lãnh đạo quyết định trong điều kiện chưa đầy đủ →
họ chọn an toàn →
xã hội tiếp tục sống trong trạng thái cũ
Và vòng này lặp lại.
Điều đáng chú ý là: không cần ai “âm mưu”, vòng lặp này vẫn tồn tại.
Mỗi bên chỉ làm theo cách “hợp lý” của mình, nhưng tổng thể lại tạo ra một trạng thái:
ổn định — nhưng không thật sự sáng tỏ.
6. Vì sao “không buông quyền lực”?
Câu hỏi nhiều người hay đặt: tại sao không thay đổi?
Nhưng nếu nhìn kỹ, vấn đề không đơn giản là “muốn hay không”.
Trong một hệ thống mà:
thông tin không đầy đủ
thay đổi có thể gây rủi ro lớn
hậu quả khó lường
thì thay đổi giống như: một canh bạc lớn
Khi đó, lựa chọn an toàn nhất là: giữ nguyên.
Vì vậy, việc “không buông” không chỉ là vì lợi ích, mà còn vì: sợ bất ổn, sợ mất kiểm soát.
Nhưng điều này lại tạo ra một nghịch lý: càng sợ thay đổi → càng trì hoãn thay đổi → rủi ro lâu dài càng tích tụ.
7. Kết luận: “không biết” cũng là một cách để hệ thống tồn tại
Khi nhìn toàn bộ bức tranh, ta thấy: “vô minh tập thể” không phải là lỗi của riêng ai.
Nó là một trạng thái mà:
ai cũng biết một phần
không ai biết toàn bộ
và như vậy, không ai đủ điều kiện để thay đổi toàn hệ thống
Nhờ đó, hệ thống:
giữ được ổn định
dù không hoàn toàn minh bạch
và chưa chắc tối ưu
Có thể nói đơn giản:
không phải hệ thống “bị kẹt” trong vô minh,
mà là nó đang “dựa vào” vô minh để vận hành.
Kết lại,
Phần I cho thấy: quyền lực có hai lớp
lớp “diễn ra ngoài”
lớp “quyết định thật”
Phần II cho thấy thêm một điều: nhận thức cũng có hai lớp y như vậy
cái ta thấy
và cái ta không thấy
Vì vậy, câu hỏi cuối cùng không còn là:
ai nắm quyền?
quyền lực chia thế nào?
Mà là: một hệ thống có thể tồn tại bao lâu khi mọi người chỉ biết một phần — và chấp nhận điều đó?
Và có lẽ, sâu xa nhất:
quyền lực không chỉ được giữ bằng sức mạnh,
mà còn bằng những gì người ta biết —
và những gì người ta không cần biết.
Eddie Phạm
Không có nhận xét nào