Kỳ 1
Mỹ liên tiếp khởi động các cuộc điều tra theo Mục 301 và yêu cầu Việt Nam phải đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về sở hữu trí tuệ, xuất xứ hàng hóa, lao động và an ninh kinh tế.
Võ Trường An/VSF
10/06/2026
Mỹ liên tiếp khởi động ba cuộc điều tra Mục 301 đối với Việt Nam - (C) ChatGPT
Tại sao Mỹ điều tra Việt Nam?
Quay lại thời điểm tháng 7/2025, Mỹ và Việt Nam công bố Hiệp định về Thương mại Có đi có lại, Công bằng và Cân bằng (U.S.-Vietnam Agreement on Reciprocal, Fair and Balanced Trade), trước khi hai bên công bố văn bản khung thông qua tuyên bố chung vào tháng 10. Hiệp định nhằm tăng cường quan hệ kinh tế song phương, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp hai nước, và từng bước xử lý các vấn đề liên quan đến mất cân bằng thương mại kéo dài.
Nội dung của thỏa thuận Mỹ - Việt – một trong những thỏa thuận khung ngắn nhất mà chính quyền Donald Trump ký kết với các đối tác thương mại – phản ánh khá đầy đủ những ưu tiên kinh tế của Washington trong giai đoạn mới. Theo đó, Mỹ đồng ý giảm mức thuế đối ứng áp dụng với hàng hóa Việt Nam từ 46% xuống còn 20%, đồng thời miễn trừ thuế đối ứng đối với một số nhóm sản phẩm nhất định theo Sắc lệnh 14346 (ban hành tháng 9/2025, thiết lập cơ chế điều chỉnh thuế quan đối ứng và cho phép Mỹ giảm hoặc miễn thuế đối với một số mặt hàng của các nước đạt được thỏa thuận).
Tuy nhiên, Việt Nam không đạt được bất kỳ sự điều chỉnh nào đối với các biện pháp thuế quan ngành theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 (cho phép Tổng thống Mỹ áp đặt các biện pháp hạn chế nhập khẩu, thường là thuế quan hoặc hạn ngạch, nếu Bộ Thương mại xác định hàng nhập khẩu đe dọa an ninh quốc gia), vốn vẫn tiếp tục được áp dụng đối với một số mặt hàng chiến lược (như thép, nhôm, ô tô, phụ tùng ô tô…).
Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tiến hành một loạt cải cách nhằm xử lý các rào cản phi thuế quan mà Washington từ lâu cho rằng đang hạn chế khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp Mỹ. Các cam kết bao gồm xem xét công nhận các tiêu chuẩn an toàn và khí thải đối với xe cơ giới của Mỹ, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quá trình cấp phép nhập khẩu thiết bị y tế, giảm các rào cản đối với dược phẩm, và cải thiện môi trường kinh doanh theo hướng minh bạch, thuận lợi hơn. Thỏa thuận cũng đề cập tới các nội dung quen thuộc như tạo thuận lợi thương mại, nâng cao chất lượng quy định và tăng cường tính minh bạch trong hoạch định chính sách.
Bên cạnh đó, Việt Nam cam kết thúc đẩy các nghĩa vụ liên quan tới thương mại số, dịch vụ và đầu tư, phù hợp với các cuộc đàm phán thương mại điện tử đang diễn ra trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Hai bên đồng thời nhất trí tăng cường hợp tác về an ninh kinh tế, bao gồm khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, kiểm soát xuất khẩu, chống lẩn tránh thuế quan, và bảo đảm tính minh bạch trong thương mại quốc tế. Việt Nam cũng đưa ra các cam kết mua sắm quy mô lớn đối với hàng hóa Mỹ, đặc biệt là về hàng không và nông sản.
Tuy nhiên, cách diễn giải về kết quả đàm phán của hai bên cho thấy vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể về kỳ vọng. Tổng thống Trump tuyên bố rằng Việt Nam sẽ dành cho Mỹ “quyền tiếp cận hoàn toàn” (total access) vào thị trường trong nước. Trong khi đó, phía Việt Nam nhấn mạnh việc cung cấp khả năng tiếp cận thị trường mang tính ưu đãi đối với hàng hóa Mỹ, bao gồm cả các dòng xe có dung tích động cơ lớn. Sự khác biệt này phản ánh thực tế rằng nhiều vấn đề khúc mắc trong quan hệ thương mại song phương vẫn chưa được giải quyết dứt điểm.
Những bất đồng trên càng trở nên đáng chú ý khi Việt Nam tiếp tục duy trì thặng dư thương mại rất lớn với Mỹ. Theo các số liệu được phía Mỹ viện dẫn, thặng dư thương mại hàng hóa toàn cầu của Việt Nam đạt khoảng 127 tỷ USD (năm 2024), và tăng lên 196 tỷ USD (năm ngoái). Riêng với Mỹ, mức thặng dư thương mại của Việt Nam đã tăng mạnh lên khoảng 178 tỷ USD vào năm 2025, cao hơn đáng kể so với các năm trước.
Washington cáo buộc mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Hà Nội, đặc biệt trong các lĩnh vực điện tử, máy móc, dệt may, giày dép, đồ nội thất và thép, đã góp phần tạo ra tình trạng mất cân bằng thương mại kéo dài. Mỹ cũng nhấn mạnh vai trò của Việt Nam như một trung tâm lắp ráp cuối cùng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi nhiều linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc được gia công hoặc hoàn thiện trước khi xuất khẩu sang thị trường Mỹ.
Ngoài vấn đề thặng dư thương mại, Washington còn cho rằng ở Việt Nam, tồn tại hiện tượng dư thừa công suất trong một số ngành sản xuất, đặc biệt là xi măng, khi năng lực sản xuất được đánh giá cao gần gấp đôi nhu cầu trong nước. Bên cạnh đó, các kết luận từ cuộc điều tra Mục 301 (thuộc Đạo luật Thương mại 1974, cho phép chính quyền điều tra và áp dụng các biện pháp trả đũa thương mại đối với các quốc gia bị cho là có chính sách hoặc hành vi thương mại không công bằng gây tổn hại đến lợi ích của Mỹ) năm 2021 liên quan tới chính sách tiền tệ của Việt Nam tiếp tục được viện dẫn như bằng chứng cho thấy Việt Nam đồng từng bị định giá thấp và hoạt động can thiệp ngoại hối bị coi là không hợp lý theo quan điểm của Mỹ.
Trong bối cảnh những khác biệt chưa được giải quyết, một diễn biến liên quan đã xuất hiện vào tháng 2, góp phần khiến Mỹ thúc đẩy các cuộc điều tra theo Mục 301 với Việt Nam. Đó là sự kiện Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết rằng Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (International Emergency Economic Powers Act - IEEPA) không trao cho Tổng thống thẩm quyền áp đặt các mức thuế quan diện rộng. Phán quyết này đã làm vô hiệu hóa cơ sở pháp lý của phần lớn các biện pháp thuế quan mà chính quyền Trump sử dụng trước đó.
Ngay sau khi phán quyết được ban hành, Nhà Trắng chuyển sang sử dụng Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để áp dụng mức phụ thu nhập khẩu tạm thời 10% đối với hàng hóa nhập khẩu. Tuy nhiên, khác với IEEPA, Mục 122 chỉ cho phép áp dụng thuế trong thời gian tối đa 150 ngày và không vượt quá 15%, buộc chính quyền Trump phải tìm kiếm một cơ sở pháp lý lâu dài hơn.
Trong bối cảnh đó, chính quyền Trump nhanh chóng chuyển trọng tâm sang các cuộc điều tra theo Mục 301. Vào tháng 3, Đại diện Thương mại Mỹ (United States Trade Representative - USTR) khởi động hai cuộc điều tra quy mô lớn nhằm vào nhiều nền kinh tế, trong đó có Việt Nam. Cuộc điều tra thứ nhất tập trung vào vấn đề dư thừa công suất sản xuất mang tính cơ cấu, trong khi cuộc điều tra còn lại xem xét việc thực thi các quy định cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan tới lao động cưỡng bức. Giới quan sát nhận định đây có thể là cơ sở pháp lý để Washington thay thế các mức thuế từng được áp dụng theo IEEPA bằng các biện pháp thuế quan Mục 301 có hiệu lực dài hạn hơn.
Chưa dừng lại ở đó, cuối tháng 5, USTR khởi động cuộc điều tra Mục 301 thứ ba đối với Việt Nam, lần này tập trung vào vấn đề bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Động thái trên diễn ra chỉ một tháng sau khi Việt Nam bị đưa vào danh sách “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên” (Priority Foreign Country), mức phân loại nghiêm trọng nhất trong cơ chế giám sát sở hữu trí tuệ của Mỹ, và là lần đầu tiên trong hơn một thập niên một quốc gia bị xếp vào nhóm này.
Theo USTR, quyết định trên xuất phát từ năm nhóm quan ngại chính gồm: tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến kéo dài; thực thi chưa hiệu quả đối với hàng giả; kiểm soát biên giới còn yếu; việc sử dụng phần mềm không có giấy phép; và thiếu các biện pháp hình sự đủ sức răn đe đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh. Trên cơ sở đó, USTR cho rằng các chính sách và thực tiễn hiện hành của Việt Nam là không hợp lý hoặc mang tính phân biệt đối xử, gây tổn hại tới lợi ích thương mại của Mỹ, và có thể trở thành đối tượng áp dụng các biện pháp trả đũa thương mại theo Mục 301.
Về phía Việt Nam, Hà Nội bác bỏ cáo buộc, và kêu gọi Washington đánh giá khách quan, công bằng, cũng như ghi nhận những nỗ lực cải thiện môi trường thực thi sở hữu trí tuệ trong thời gian qua. Trên thực tế, số vụ vi phạm hành chính liên quan đến hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng giả và hàng hóa không rõ nguồn gốc tại Việt Nam đã giảm đáng kể trong năm 2025. Chính phủ Việt Nam cũng triển khai nhiều chiến dịch truy quét hàng giả, vi phạm bản quyền và xâm phạm nhãn hiệu sau khi bị đưa vào danh sách “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên.”
Như vậy, việc liên tiếp khởi động ba cuộc điều tra Mục 301 đối với Việt Nam trong vòng chưa đầy ba tháng cho thấy Mỹ đang từng bước xây dựng một cơ sở pháp lý mới, nhằm duy trì áp lực thương mại sau khi các công cụ thuế quan theo IEEPA bị Tòa án Tối cao bác bỏ. Mặc dù quan hệ Việt - Mỹ tiếp tục phát triển tích cực trên nhiều lĩnh vực, nhưng những bất đồng liên quan đến thặng dư thương mại, trung chuyển hàng hóa, sở hữu trí tuệ, lao động cưỡng bức, và tiếp cận thị trường vẫn đang là những điểm nghẽn lớn nhất. Vì vậy, nguy cơ Mỹ áp dụng các biện pháp thuế quan mới đối với hàng hóa Việt Nam trong thời gian tới luôn hiện hữu, bất chấp những tiến triển trong các cuộc đàm phán thương mại song phương trước đó.
Xin đọc tiếp phần 2
Không có nhận xét nào