Kỳ 2. Hết
Mỹ liên tiếp khởi động các cuộc điều tra theo Mục 301 và yêu cầu Việt Nam phải đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về sở hữu trí tuệ, xuất xứ hàng hóa, lao động và an ninh kinh tế.
Võ Trường An/VSF
11/06/2026
“...Kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất là Việt Nam và Mỹ đàm phán thành công và Hà Nội tránh được các biện pháp trả đũa thương mại quy mô lớn. Trong trường hợp này, Việt Nam sẽ tiếp tục triển khai các biện pháp nhằm đáp ứng một phần các quan ngại của Mỹ, như tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đẩy mạnh chống hàng giả và vi phạm bản quyền trực tuyến, siết chặt hoạt động chuyển tải bất hợp pháp, nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng, đồng thời mở rộng hơn nữa khả năng tiếp cận thị trường đối với doanh nghiệp Mỹ. Đổi lại, Washington có thể đình chỉ các cuộc điều tra, kéo dài thời gian xem xét, hoặc kết luận mà không áp dụng các biện pháp thuế quan đáng kể”.
Việc Mỹ liên tiếp khởi động ba cuộc điều tra theo Mục 301 đối với Việt Nam có thể ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và triển vọng xuất khẩu của Việt Nam - (C): Canva
Tác động nào có thể xảy ra?
Việc Washington đồng thời triển khai ba cuộc điều tra theo Mục 301 nhằm vào Việt Nam liên quan đến dư thừa công suất sản xuất, lao động cưỡng bức, và quyền sở hữu trí tuệ có thể là biểu hiện của một chiến lược gây sức ép tương đối gay gắt, nhằm gia tăng đòn bẩy đàm phán đối với Hà Nội trong bối cảnh hai nước vẫn chưa hoàn tất một thỏa thuận thương mại song phương toàn diện.
Tình thế hiện tại là tương đối phức tạp. Trong quá trình đàm phán thương mại, Hà Nội đã chấp nhận nhiều nhượng bộ đáng kể, nhưng thay vì giảm áp lực, Washington tiếp tục mở rộng phạm vi tranh chấp sang các vấn đề khác. Từ cách tiếp cận này, có thể dự đoán mục tiêu của Mỹ không chỉ đơn thuần là thu hẹp thâm hụt thương mại song phương, mà dường như muốn hướng tới việc tái cấu trúc toàn diện quan hệ kinh tế với Việt Nam theo các tiêu chuẩn mà Washington cho là phù hợp với lợi ích chiến lược và kinh tế của mình.
Mặc dù vậy, trong ngắn hạn, tác động kinh tế trực tiếp của các cuộc điều tra này có thể chưa quá lớn. Các vụ việc theo Mục 301 thường kéo dài nhiều tháng, do phải trải qua các giai đoạn tham vấn công khai, lấy ý kiến doanh nghiệp, đánh giá thiệt hại, và đàm phán song phương. Tiền lệ từ cuộc điều tra liên quan đến chính sách tiền tệ của Việt Nam giai đoạn 2020 - 2021 cho thấy ngay cả khi Mỹ đưa ra các kết luận bất lợi, điều đó không đồng nghĩa các biện pháp trừng phạt sẽ được áp dụng ngay lập tức. Khả năng đạt được các thỏa thuận điều chỉnh chính sách hoặc cam kết cải cách từ phía Việt Nam vẫn là một kịch bản hoàn toàn có thể xảy ra.
Tuy nhiên, xét về dài hạn, các cuộc điều tra có thể ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và triển vọng xuất khẩu của Việt Nam. Trong nhiều năm qua, một trong những lợi thế lớn nhất của Việt Nam là khả năng thu hút dòng vốn dịch chuyển khỏi Trung Quốc trong khuôn khổ chiến lược “China+1” (chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng, theo đó các doanh nghiệp vẫn duy trì hoạt động tại Trung Quốc, nhưng đồng thời mở rộng sản xuất sang ít nhất một quốc gia khác nhằm giảm rủi ro phụ thuộc vào Bắc Kinh). Chi phí sản xuất cạnh tranh, môi trường chính trị ổn định, và khả năng tiếp cận thuận lợi thị trường Mỹ đã giúp Việt Nam trở thành một trong những điểm đến đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hấp dẫn nhất tại châu Á. Song chính thành công đó lại tạo ra một nghịch lý. Làn sóng dịch chuyển sản xuất từ Trung Quốc sang Việt Nam đã góp phần làm gia tăng mạnh thặng dư thương mại với Mỹ, từ đó khiến Hà Nội ngày càng trở thành đối tượng giám sát chặt chẽ hơn của Washington.
Nếu các cuộc điều tra hiện nay dẫn tới việc Mỹ tăng cường kiểm tra nguồn gốc xuất xứ, tỷ lệ nội địa hóa, mức độ phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc, tiêu chuẩn lao động, hoặc cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ, thì khi đó chi phí tuân thủ của doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam sẽ gia tăng đáng kể. Dù nguy cơ đó chưa đủ để đảo ngược xu hướng dịch chuyển đầu tư vào Việt Nam, nhưng có thể làm chậm tốc độ mở rộng đầu tư mới, đồng thời khiến các tập đoàn đa quốc gia thận trọng hơn khi lựa chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất phục vụ thị trường Mỹ.
Các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như điện tử, máy tính, thiết bị viễn thông, dệt may, da giày, đồ gỗ... có thể chịu tác động. Đây là những ngành có mức độ phụ thuộc cao vào thị trường Mỹ, đồng thời sử dụng đáng kể nguyên liệu, linh kiện hoặc các khâu trung gian có nguồn gốc từ Trung Quốc. Nếu Washington áp dụng các biện pháp thuế quan bổ sung hoặc siết chặt các yêu cầu liên quan đến xuất xứ hàng hóa và chuỗi cung ứng, thì chi phí xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam sẽ tăng lên đáng kể, làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường Mỹ.
Trong số ba cuộc điều tra hiện nay, rủi ro lớn nhất có lẽ là hồ sơ sở hữu trí tuệ. Việc Việt Nam bị đưa vào danh sách “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên” tạo cơ sở pháp lý để Mỹ xem xét áp dụng các biện pháp trả đũa thương mại nếu kết quả điều tra được đánh giá là bất lợi. Trong khi đó, cuộc điều tra về dư thừa công suất sản xuất có thể không tạo ra tác động tức thời do nhiều ngành bị nhắm tới (như xi măng) không có hàng xuất khẩu quá lớn sang Mỹ. Tuy nhiên, nó có thể trở thành nền tảng cho các biện pháp chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp trong tương lai. Đối với cuộc điều tra liên quan đến lao động cưỡng bức, nó có lẽ không đáng ngại bằng vấn đề điều tra sở hữu trí tuệ, vì ở khía cạnh lao động, Mỹ nhắm đến một loạt 60 quốc gia, tức nó mang tính đại trà hơn.
Kịch bản nào sẽ xuất hiện?
Kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất là Việt Nam và Mỹ đàm phán thành công và Hà Nội tránh được các biện pháp trả đũa thương mại quy mô lớn. Trong trường hợp này, Việt Nam sẽ tiếp tục triển khai các biện pháp nhằm đáp ứng một phần các quan ngại của Mỹ, như tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đẩy mạnh chống hàng giả và vi phạm bản quyền trực tuyến, siết chặt hoạt động chuyển tải bất hợp pháp, nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng, đồng thời mở rộng hơn nữa khả năng tiếp cận thị trường đối với doanh nghiệp Mỹ. Đổi lại, Washington có thể đình chỉ các cuộc điều tra, kéo dài thời gian xem xét, hoặc kết luận mà không áp dụng các biện pháp thuế quan đáng kể.
Đây có lẽ là kết cục mà cả hai bên đều có động cơ theo đuổi. Đối với Mỹ, mục tiêu quan trọng nhất là tạo ra các thay đổi về chính sách và hành vi kinh tế từ phía Việt Nam, chứ không phải làm gián đoạn chuỗi cung ứng đang phục vụ chính thị trường Mỹ. Đối với Việt Nam, việc duy trì khả năng tiếp cận thị trường Mỹ và bảo vệ môi trường đầu tư là ưu tiên hàng đầu. Tiền lệ từ cuộc điều tra liên quan đến chính sách tiền tệ của Việt Nam năm 2021 cho thấy Washington sẵn sàng khép lại các hồ sơ điều tra nếu đạt được những cam kết mà họ cho là đủ thỏa đáng.
Với kịch bản thứ hai có xác suất thấp hơn, Mỹ có thể áp dụng các biện pháp thuế quan hoặc hạn chế có chọn lọc trong khi đàm phán vẫn tiếp tục. Kịch bản này xảy ra nếu Washington cho rằng những điều chỉnh từ phía Hà Nội chưa đáp ứng đầy đủ kỳ vọng. USTR có thể kết luận Việt Nam vi phạm hoặc duy trì các thực tiễn gây bất lợi cho lợi ích thương mại của Mỹ, và áp dụng các biện pháp trả đũa có mục tiêu đối với một số lĩnh vực cụ thể.
Các biện pháp này có thể tập trung vào những ngành được xem là nhạy cảm về sở hữu trí tuệ, thương mại số, hoặc các lĩnh vực mà Mỹ cho rằng tồn tại nguy cơ lẩn tránh thương mại và phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng Trung Quốc. Mục tiêu của Washington khi đó có thể nhằm tạo thêm đòn bẩy trong đàm phán. Đây là cách tiếp cận mà Mỹ từng áp dụng với các đối tác thương mại khác như Ấn Độ.
Tác động của kịch bản này sẽ tương đối đáng kể đối với một số ngành xuất khẩu và tâm lý nhà đầu tư, song vẫn nằm trong ngưỡng có thể kiểm soát được. Quan hệ kinh tế song phương về cơ bản vẫn tiếp tục phát triển, dù với mức độ bất định cao hơn.
Kịch bản còn lại có xác suất thấp nhất là các cuộc đàm phán thất bại, dẫn đến các cuộc điều tra Mục 301 đưa ra kết luận bất lợi cho Việt Nam, còn môi trường địa chính trị khu vực trở nên căng thẳng hơn. Khi đó, Mỹ có thể lựa chọn áp dụng các biện pháp thuế quan diện rộng như cách nước này từng thực hiện đối với Trung Quốc từ năm 2018. Thời điểm đó, Washington quyết định áp thuế Bắc Kinh từ 7,5% đến 25% với hàng hóa Trung Quốc, tổng trị giá hàng hóa bị áp thuế là hơn 360 tỷ USD.
Nếu điều này xảy ra, các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sẽ chịu tác động đáng kể. Môi trường đầu tư có thể trở nên kém thuận lợi hơn, trong khi chi phí tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam sẽ tăng mạnh.
Tuy nhiên, xác suất xảy ra kịch bản này hiện tương đối thấp. Khác với Trung Quốc, Việt Nam không bị Mỹ nhìn nhận như một đối thủ chiến lược, mà thay vào đó là một đối tác quan trọng trong chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và trong quá trình đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc áp dụng các biện pháp trừng phạt diện rộng đối với Việt Nam không chỉ gây tổn thất cho doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ, mà còn làm suy yếu một trong những địa điểm sản xuất thay thế quan trọng nhất bên ngoài Trung Quốc. Chính vì vậy, Mỹ có động cơ gây sức ép để điều chỉnh hành vi, nhưng hiện chưa có nhiều động cơ để phá vỡ nền tảng của quan hệ kinh tế song phương.
***
Tóm lại, việc Mỹ liên tiếp khởi động ba cuộc điều tra theo Mục 301 đối với Việt Nam có thể nhằm giám sát chặt chẽ hơn về thương mại, đầu tư, chuỗi cung ứng, và các tiêu chuẩn kinh tế, trong bối cảnh Hà Nội nổi lên như một mắt xích ngày càng quan trọng trong mạng lưới thương mại quốc tế.
Trong ngắn hạn, khả năng xảy ra một cuộc xung đột thương mại toàn diện giữa hai nước là tương đối thấp. Lợi ích chiến lược và kinh tế của cả Washington lẫn Hà Nội đều hướng tới việc duy trì một môi trường hợp tác ổn định, đồng thời xử lý các bất đồng thông qua đàm phán và điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa sức ép sẽ suy giảm. Ngược lại, các cuộc điều tra hiện nay cho thấy Mỹ có tham vọng định hình các quy tắc vận hành của quan hệ kinh tế với Việt Nam theo những tiêu chuẩn mà Washington cho là phù hợp với lợi ích của quốc gia mình.
Chính vì thế, thời gian tới, thách thức lớn nhất đối với Việt Nam là khả năng thích ứng với một môi trường cạnh tranh mới, nơi các tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ, minh bạch chuỗi cung ứng, xuất xứ hàng hóa, lao động và an ninh kinh tế ngày càng được giám sát khắt khe.
VSF
Không có nhận xét nào