Nguyễn Thanh Sơn
02/6/2026
Ngày 30/5/2026, Reuters dẫn lời Thứ trưởng Quốc phòng Ấn Độ Rajesh Kumar Singh, xác nhận New Delhi đã ký thỏa thuận cung cấp tên lửa hành trình siêu âm BrahMos cho Việt Nam.
Với giới quan sát quốc phòng khu vực, đây là một trong những xác nhận được chờ đợi nhất trong nhiều năm. BrahMos từ lâu đã xuất hiện trong các cuộc thảo luận về hợp tác quốc phòng Việt Nam – Ấn Độ, nhưng phần lớn chỉ tồn tại dưới dạng đồn đoán hoặc các nguồn tin gián tiếp.
Trước đó không lâu, Reuters cho biết trong chuyến thăm Ấn Độ của Chủ tịch nước Tô Lâm, hai bên đã thảo luận một gói hợp tác quốc phòng trị giá khoảng 629 triệu USD, bao gồm hệ thống tên lửa, đào tạo và hỗ trợ hậu cần. Times of India sau đó dẫn lời các quan chức quốc phòng Ấn Độ xác nhận, thỏa thuận đã được ký kết, trong khi South China Morning Post nhắc lại rằng các cuộc trao đổi liên quan đến BrahMos đã kéo dài nhiều năm trước khi xuất hiện xác nhận chính thức.
Mỗi khi xuất hiện một thương vụ quốc phòng lớn, sự chú ý gần như luôn đổ dồn vào chính loại vũ khí được mua sắm: Tốc độ bao nhiêu, tầm bắn thế nào, khả năng xuyên phá ra sao, số lượng triển khai bao nhiêu và tác động như thế nào tới cán cân quân sự khu vực. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi vũ khí là phần dễ nhìn thấy nhất của sức mạnh quân sự.
Nhưng lịch sử quân sự cho thấy, những thay đổi mang ý nghĩa chiến lược thường xuất hiện ở những nơi ít gây chú ý hơn.
Trong phần lớn thế kỷ XX, sức mạnh quân sự thường được đo bằng những con số có thể đếm được: Bao nhiêu tàu chiến, bao nhiêu máy bay chiến đấu, bao nhiêu xe tăng hay tên lửa. Cách nhìn này phản ánh logic của thời đại công nghiệp, khi năng lực sản xuất hàng loạt quyết định phần lớn tương quan sức mạnh giữa các quốc gia.
Chiến tranh hiện đại khiến cách đánh giá đó ngày càng trở nên thiếu đầy đủ. Không khó để tìm thấy những lực lượng sở hữu lượng lớn khí tài nhưng gặp khó khăn trong việc chuyển hóa chúng thành lợi thế tác chiến thực tế. Ngược lại, những lực lượng quy mô khiêm tốn hơn đôi khi vẫn có thể gây thiệt hại đáng kể nếu hệ thống cảm biến, chỉ huy và hỏa lực được tổ chức hiệu quả.
Khoảng cách giữa việc sở hữu một năng lực và khai thác được năng lực đó ngày càng lớn. Sức mạnh quân sự vì thế không còn nằm hoàn toàn ở số lượng trang bị hiện có, mà còn phụ thuộc vào khả năng kết nối, vận hành và duy trì chúng trong điều kiện thực tế.
Đây là bài toán đặc biệt quen thuộc đối với những quốc gia không có lợi thế tuyệt đối về nguồn lực.
Với hơn 3.200 km bờ biển và vị trí nằm trong một trong những không gian hàng hải cạnh tranh nhất thế giới, Việt Nam từ lâu đã hoạt động trong môi trường chiến lược mà chênh lệch nguồn lực quân sự là một thực tế khách quan. Trong bối cảnh đó, mục tiêu không nhất thiết phải là sở hữu nhiều khí tài hơn đối phương. Thực tế hơn là tạo ra một môi trường mà việc sử dụng sức mạnh quân sự chống lại Việt Nam trở thành một thảm họa khó chấp nhận được cả về kinh tế lẫn quân sự.
BrahMos xuất hiện đúng vào thời điểm câu chuyện đó trở nên đáng quan tâm hơn.
Hơn một thập niên qua, công chúng đã chứng kiến sự xuất hiện của nhiều chương trình quốc phòng mới, từ hiện đại hóa phòng không, phát triển radar quân sự và tác chiến điện tử cho tới các hệ thống phòng thủ bờ biển và tên lửa chống hạm. Mỗi chương trình được công bố trong một bối cảnh riêng và phục vụ những mục tiêu riêng. Nếu nhìn từng dự án một cách độc lập, đây là những câu chuyện tương đối tách biệt. Nhưng khi đặt chúng trên cùng một dòng thời gian, một bức tranh rộng hơn bắt đầu hiện ra. Việt Nam đang đơn thuần hiện đại hóa từng lĩnh vực riêng lẻ, hay đang tích lũy các thành phần của một cấu trúc năng lực lớn hơn?
Sẽ là quá sớm nếu khẳng định Việt Nam đã xây dựng được một mạng lưới tác chiến nhiều lớp theo nghĩa đầy đủ của khái niệm này. Tuy nhiên, việc đầu tư đồng thời vào phòng không, radar, tác chiến điện tử, phòng thủ bờ biển và tên lửa hành trình cho thấy sự quan tâm tới nhiều tầng chức năng khác nhau của sức mạnh quân sự.
Một trong những dấu mốc sớm thường được nhắc tới trong quá trình này là chương trình hiện đại hóa tổ hợp phòng không S-125 thành S-125-VT. Ngoài mặt, đây có thể được xem là nỗ lực kéo dài vòng đời của một hệ thống có nguồn gốc từ thời Liên Xô. Nhưng hiện đại hóa phòng không thường liên quan tới nhiều hơn việc thay thế một số linh kiện hoặc nâng cấp vài thành phần kỹ thuật. Radar phải được số hóa. Khả năng xử lý tín hiệu phải được cải thiện. Hệ thống điều khiển hỏa lực phải thích ứng với những yêu cầu mới. Những thành phần được thiết kế trong các thế hệ công nghệ khác nhau phải hoạt động cùng nhau với độ ổn định đủ cao.
Điều đáng chú ý nằm ở chính loại năng lực kỹ thuật mà quá trình đó đòi hỏi. Không phải từng hạng mục nâng cấp riêng lẻ, mà là khả năng tích lũy kiến thức, kinh nghiệm và năng lực tích hợp để thực hiện toàn bộ quá trình nâng cấp.
Trong cùng giai đoạn, radar quân sự, các hệ thống thông tin liên lạc và năng lực tác chiến điện tử cũng xuất hiện ngày càng thường xuyên hơn trong các thông tin công khai. Đây là những lĩnh vực hiếm khi thu hút sự chú ý như tên lửa hay máy bay chiến đấu, nhưng lại nằm ở phần đầu của chuỗi tác chiến.
Một mục tiêu trên biển phải được phát hiện trước khi bị theo dõi, phải được theo dõi trước khi được nhận dạng và phải được nhận dạng trước khi dữ liệu có thể được chuyển tới đơn vị hỏa lực phù hợp. Khi tên lửa rời bệ phóng, phần lớn những gì quyết định hiệu quả của đòn đánh thực chất đã diễn ra từ trước đó.
Các hệ thống cảm biến, thông tin liên lạc và tác chiến điện tử vì thế luôn giữ vị trí quan trọng trong chuỗi tác chiến, dù hiếm khi thu hút sự chú ý như tên lửa, tàu chiến hay máy bay chiến đấu.
Đến Vietnam Defence Expo 2024, những mảnh ghép xuất hiện trong hơn một thập niên trước đó bắt đầu tạo thành một bức tranh rõ nét hơn. Hệ thống phòng thủ bờ biển Trường Sơn được giới thiệu cùng tên lửa chống hạm VSM-01A, bệ phóng cơ động VLV-01 và các thành phần chỉ huy, điều khiển, chỉ thị mục tiêu đi kèm. Trong cùng giai đoạn, tên lửa hành trình chống hạm Sông Hồng cũng xuất hiện.
Mỗi chương trình đều có thể được giải thích bằng những yêu cầu riêng. Nhưng khi đặt chúng trên cùng một dòng thời gian, rất khó xem tất cả chỉ là những dự án phát triển theo các hướng hoàn toàn tách biệt.
Một cách lý giải cho rằng Việt Nam đang từng bước xây dựng các thành phần của một kiến trúc chống tiếp cận và chống xâm nhập khu vực, thường được gọi là A2/AD. Theo cách nhìn này, radar, tác chiến điện tử, phòng không và tên lửa chống hạm không tồn tại như những chương trình độc lập mà tạo thành các lớp năng lực bổ sung cho nhau. Mỗi lớp đảm nhiệm một phần khác nhau của cùng một bài toán, từ phát hiện và theo dõi mục tiêu cho tới bảo vệ lực lượng và triển khai hỏa lực. Giá trị của toàn bộ cấu trúc khi đó không nằm ở từng thành phần riêng lẻ. Một mạng lưới có khả năng chia sẻ thông tin, phối hợp cảm biến và hỏa lực hiệu quả luôn tạo ra tác động lớn hơn tổng giá trị của các hệ thống đứng tách rời.
Dù vậy, dữ liệu công khai hiện nay vẫn chưa đủ để biến cách lý giải đó thành một kết luận chắc chắn.
Một lực lượng quân sự hoàn toàn có thể sở hữu radar hiện đại, tên lửa hiện đại và hệ thống chỉ huy hiện đại nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc kết nối tất cả thành một mạng lưới vận hành hiệu quả. Khoảng cách giữa việc sở hữu các thành phần cần thiết và xây dựng được một hệ thống hoàn chỉnh thường lớn hơn nhiều so với những gì được thể hiện trong các triển lãm hoặc tài liệu giới thiệu.
Những gì có thể quan sát từ bên ngoài chủ yếu là các hệ thống riêng lẻ. Mức độ liên kết thực tế giữa chúng, cách dữ liệu được chia sẻ, cách hỏa lực được điều phối hay mức độ tự động hóa trong vận hành vẫn nằm ngoài phạm vi của phần lớn thông tin công khai. Vì thế, khẳng định Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống A2/AD hoàn chỉnh vào thời điểm hiện tại sẽ là quá sớm, nhưng cũng khó có thể xem những chương trình xuất hiện trong hơn một thập niên qua chỉ là các dự án rời rạc không liên quan tới nhau.
Phòng không, radar, tác chiến điện tử, phòng thủ bờ biển và tên lửa hành trình đại diện cho những tầng chức năng khác nhau của sức mạnh quân sự. Việc đầu tư đồng thời vào nhiều tầng chức năng như vậy chưa chứng minh sự tồn tại của một kiến trúc tác chiến nhiều lớp, nhưng cho thấy một quá trình tích lũy năng lực rộng hơn việc chỉ bổ sung từng nền tảng tác chiến riêng lẻ.
Thương vụ BrahMos vì thế trở nên đáng chú ý theo một cách khác.
Ở cấp độ sản phẩm, đây đơn giản là việc bổ sung một loại tên lửa hành trình siêu âm vào kho hỏa lực hiện có. Đó cũng là lý do phần lớn các cuộc thảo luận công khai xoay quanh tốc độ, tầm bắn hay khả năng xuyên phá của hệ thống này.
Những thông số kỹ thuật ấy lại chỉ phản ánh phần dễ nhìn thấy nhất của câu chuyện.
Reuters cho biết gói hợp tác giữa hai nước không chỉ bao gồm hệ thống tên lửa mà còn đi kèm đào tạo và hỗ trợ hậu cần. Đây là những hạng mục ít tạo ra sự chú ý hơn các đặc tính tác chiến, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng khai thác hệ thống trong nhiều năm sau khi bàn giao.
Giá trị của một chương trình quốc phòng thường không dừng lại ở những gì được chuyển giao. Một hệ thống có thể được mua trong vài năm, còn kiến thức kỹ thuật, kinh nghiệm tổ chức lực lượng và quy trình vận hành hiệu quả thường cần thời gian dài hơn nhiều để hình thành. Phần có giá trị lâu dài nhất đôi khi không phải thiết bị được tiếp nhận mà là những năng lực được tích lũy trong quá trình khai thác thiết bị đó.
Lịch sử phát triển công nghiệp quốc phòng của nhiều quốc gia cho thấy điều này lặp lại khá thường xuyên.
Hàn Quốc trong thập niên 1970 và 1980 chủ yếu dựa vào nhập khẩu và chuyển giao công nghệ. Thổ Nhĩ Kỳ cũng trải qua một quá trình tương tự trước khi xây dựng được các chương trình quốc phòng nội địa quy mô lớn hơn. Bước ngoặt trong cả hai trường hợp không nằm ở việc sở hữu một hệ thống vũ khí mới mà ở sự hình thành của năng lực công nghiệp và kỹ thuật đủ để duy trì, cải tiến và tiếp tục phát triển các hệ thống đó trong dài hạn.
Việt Nam không nhất thiết sẽ đi theo cùng một lộ trình. Điều kiện kinh tế, môi trường chiến lược và nền tảng công nghệ của mỗi quốc gia đều khác nhau.
Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy sức mạnh quốc phòng bền vững hiếm khi được quyết định bởi một thương vụ mua sắm đơn lẻ. Những gì diễn ra sau thương vụ đó thường có ý nghĩa lâu dài hơn.
Đặt trong bối cảnh ấy, BrahMos giống một mắt xích mới của một quá trình đã bắt đầu từ trước khi cái tên này xuất hiện trên các mặt báo.
Nếu các hệ thống vũ khí là phần nổi của tảng băng, thì phần chìm nằm ở đâu?
Nếu các hệ thống vũ khí là phần dễ nhìn thấy nhất của sức mạnh quân sự, thì nền công nghiệp phía sau chúng lại thường là phần khó quan sát nhất.
Trong các cuộc thảo luận công khai, sự chú ý thường dồn vào loại tên lửa nào được mua sắm, tầm bắn bao xa hay khả năng tác chiến mạnh đến đâu. Nhưng những thông số đó chỉ nằm ở cuối một chuỗi giá trị dài hơn rất nhiều. Một quốc gia có thể mua được một hệ thống vũ khí hiện đại. Khó hơn là duy trì nó trong nhiều năm. Khó hơn nữa là nâng cấp, cải tiến và từng bước làm chủ những công nghệ nền tảng nằm phía sau.
Từ đây, câu chuyện không còn chỉ thuộc về quân sự. Nó chạm tới năng lực công nghiệp.
Trong lịch sử hiện đại, không ít quốc gia có thể vận hành các hệ thống tiên tiến. Số quốc gia có thể sản xuất chúng ít hơn đáng kể. Còn những nước đủ khả năng duy trì toàn bộ vòng lặp từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo tới nâng cấp trong nhiều thập niên lại chỉ chiếm một nhóm rất nhỏ. Khoảng cách giữa các cấp độ này lớn hơn nhiều so với những gì thường thấy từ bên ngoài.
Một tên lửa chống hạm là ví dụ điển hình. Khi xuất hiện trước công chúng, người ta nhìn thấy thân tên lửa, bệ phóng và vài thông số kỹ thuật cơ bản. Phía sau hình ảnh đó là động cơ, đầu dò, hệ thống dẫn đường, điện tử quân sự, phần mềm điều khiển, vật liệu đặc chủng và các công nghệ chống gây nhiễu. Mỗi thành phần là một lĩnh vực chuyên môn riêng. Việc kết hợp chúng thành một hệ thống hoạt động ổn định trong môi trường tác chiến thực tế lại là một thách thức hoàn toàn khác.
Ngay cả những quốc gia sở hữu nền công nghiệp quốc phòng phát triển cũng không phải lúc nào tự làm được mọi thứ. Hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ và chuỗi cung ứng xuyên biên giới vẫn là một phần quen thuộc của quá trình phát triển năng lực quốc phòng hiện đại.
Vì thế, số lượng hệ thống mới được đưa vào trang bị chỉ phản ánh một phần của bức tranh. Phần còn lại nằm ở những năng lực công nghệ được tích lũy trong quá trình phát triển, tích hợp và vận hành các hệ thống đó.
Đây cũng là lĩnh vực mà dữ liệu công khai hiện nay còn khá hạn chế. Những gì được công bố cho thấy năng lực tích hợp đang xuất hiện ngày càng rõ hơn. Tuy nhiên, từ tích hợp tới tự chủ công nghệ vẫn là một khoảng cách lớn. Một quốc gia có thể tích hợp thành công một hệ thống mà vẫn phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài đối với nhiều thành phần quan trọng. Ngược lại, việc sản xuất được một số linh kiện trong nước cũng chưa đồng nghĩa với khả năng làm chủ các công nghệ cốt lõi.
Quy mô sản xuất là một khía cạnh khác thường ít được chú ý hơn.
Trong các triển lãm quốc phòng, người ta thường quan tâm tới việc một hệ thống mới có xuất hiện hay không. Với giới công nghiệp quốc phòng, câu hỏi đáng quan tâm hơn thường là năng lực sản xuất thực tế: mỗi năm có thể chế tạo được bao nhiêu hệ thống và có thể duy trì tốc độ đó trong bao lâu.
Một nguyên mẫu thành công chưa nói lên nhiều điều về năng lực công nghiệp. Một dây chuyền sản xuất ổn định mới phản ánh điều đó rõ hơn. Khoảng cách giữa việc sản xuất vài chục đơn vị và vài trăm đơn vị thường rất lớn, bởi phía sau là chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn hóa linh kiện, quản trị sản xuất và nguồn nhân lực kỹ thuật ở quy mô hoàn toàn khác.
Trong trường hợp xảy ra khủng hoảng kéo dài hoặc xung đột cường độ cao, sức mạnh quân sự không chỉ được quyết định bởi số lượng trang bị có sẵn tại thời điểm ban đầu. Khả năng sửa chữa, thay thế, bổ sung và tái tạo trang bị cũng quan trọng không kém. Lịch sử quân sự đã nhiều lần cho thấy không ít quốc gia gặp khó khăn không phải vì thiếu vũ khí lúc khởi đầu, mà vì không duy trì được năng lực sản xuất trong giai đoạn tiếp theo.
Tất nhiên, mọi quá trình tích lũy năng lực đều có những giới hạn riêng. Ngân sách quốc phòng luôn hữu hạn. Nhiều công nghệ cốt lõi vẫn phụ thuộc vào hợp tác quốc tế. Chuỗi cung ứng quốc phòng toàn cầu ngày càng chịu tác động từ cạnh tranh địa chính trị và các biện pháp kiểm soát công nghệ. Ngay cả những quốc gia sở hữu nền công nghiệp quốc phòng phát triển cũng không đứng ngoài những sức ép đó.
Nếu quá trình tích lũy năng lực đang diễn ra, nó khó có thể là một đường thẳng đi lên. Đây nhiều khả năng là một hành trình kéo dài qua nhiều giai đoạn, chịu tác động của những biến số kinh tế, công nghệ và địa chính trị vượt xa phạm vi của từng chương trình vũ khí riêng lẻ.
BrahMos vì thế vừa là một dấu mốc đáng chú ý, vừa chưa chắc là phần quan trọng nhất của câu chuyện.
Các thương vụ quốc phòng thường được nhìn qua lăng kính của sản phẩm được chuyển giao. Lịch sử lại cho thấy những thay đổi mang ý nghĩa chiến lược thường bắt đầu từ những năng lực được tích lũy phía sau sản phẩm đó: năng lực công nghệ, năng lực công nghiệp và năng lực tổ chức.
Tốc độ siêu âm của BrahMos hay tầm bắn của bất kỳ hệ thống nào khác rồi cũng sẽ trở thành những con số quen thuộc. Điều còn lại là những gì được tích lũy sau quá trình tiếp nhận, vận hành và phát triển các hệ thống đó.
S-125-VT, các chương trình radar, tác chiến điện tử, Trường Sơn, Sông Hồng hay BrahMos thoạt nhìn là những dự án riêng biệt. Đặt chúng vào cùng một dòng thời gian, các mảnh ghép bắt đầu có sự liên hệ với nhau. Kéo đường thời gian đủ dài, trọng tâm của câu chuyện cũng dịch chuyển khỏi từng loại vũ khí cụ thể.
Nó là câu chuyện về năng lực quốc gia. Sau nhiều thế kỷ, điều còn lại từ truyền thuyết Nỏ thần không hẳn là một vũ khí, mà là một câu hỏi: sức mạnh của một quốc gia nằm ở những gì họ sở hữu, hay ở năng lực tạo ra chúng? Có lẽ đó mới là câu chuyện đáng để theo dõi nhất phía sau BrahMos.
Không có nhận xét nào