Về Giáo Dục Khai Phóng

Mạc Văn Trang

29/6/2026

“...Trở lại vấn đề giáo dục Khai phóng. Vào khoảng năm 2000, bàn về Chiến lược phát triển giáo dục, tôi đã viết ít nhất hai bài nói đến Triết lý giáo dục, nên lấy Triết lý giáo dục của Việt Nam Cộng Hoà: 

“Nhân bản - Dân tộc - Khai phóng” (1). Những bài đó chỉ đăng trong Kỷ yếu hội thảo, nên không bị chửi tùm lum như ngày nay”

Từ lâu những chuyện tranh cãi trên mạng, kiểu như về “giáo dục khai phóng”, tôi không còn chút hào hứng nào tham gia nữa. Nó còn kinh tởm hơn cả bần cố nông đấu địa chủ, hơn cả mấy anh chị công nhân học lớp 3-4 Bổ túc văn hoá, chửi bới diếc móc các nhà thơ, nhà văn, giáo sư trong vụ “Nhân văn- Giai phẩm”! Dường như tất cả những cái kinh tởm từ ngày đó đều tích hợp vào “văn hoá đấu tố” trên mạng ngày nay và được nhân lên gấp triệu lần nhờ mạng xã hội. Thật là kinh hãi! Chán nản, tôi đã tuyên bố “Buông bút”! Nhưng rồi chẳng đành lòng, nên viết bài này.

Trước đây chưa có mạng xã hội, những vấn đề học thuật chuyên sâu về mọi lĩnh vực chỉ do các chuyên gia bàn với nhau, rồi do các Hội đồng chuyên ngành quyết định. Người dân “biết thì thưa thốt, không biết, dựa cột mà nghe”; đối với các học giả, người dân kính trọng các quan điểm của họ, không biết thì “kính nhi viễn chi”, chứ đâu dám nói càn, chửi bậy như ngày nay! 

Phải nói, nhiều vấn đề chuyên sâu về học thuật, có thể chỉ một triệu người, một vạn người, thậm chí một trăm người, hay chục người hiểu được mà thôi. Còn gần trăm triệu người không/chưa hiểu thì phải khiêm tốn lắng nghe, học hỏi… Chẳng hạn mấy người hiểu được, biết được giá trị Giải thưởng Chopin của Đặng Thái Sơn, Giải Toán học Fields của Ngô Bảo Châu? Cho nên hai nhân tài này khó sống ở trong nước với “hệ sinh thái xã hội” này! Nhân tài phải ra đi hết thôi!

Trở lại vấn đề giáo dục Khai phóng. Vào khoảng năm 2000, bàn về Chiến lược phát triển giáo dục, tôi đã viết ít nhất hai bài nói đến Triết lý giáo dục, nên lấy Triết lý giáo dục của Việt Nam Cộng hoà: 

“Nhân bản - Dân tộc - Khai phóng” (1). Những bài đó chỉ đăng trong Kỷ yếu hội thảo, nên không bị chửi tùm lum như ngày nay.

Tôi đã phân tích nội hàm của Triết lý giáo dục này tiến bộ, hợp xu thế giáo dục thời đại. Tôi đã nói, tại sao chúng ta đi học giáo dục của Nga, Đức, Nhật, Hàn, Singapore…mà cái đúng, cái hay, cái tốt của nước mình lại không chịu học? Triết lý đó đã tạo nên nền giáo dục miền Nam thành công, bằng đại học của Việt Nam Cộng hoà được hơn 60 nước trên thế giới công nhận. Việt Nam Cộng hòa là ai? là dân mình, đồng bào mình, là các nhà trí thức nổi tiếng của Việt Nam. Tại sao mình không học, cứ đi tìm học mãi đâu đâu?

Chỉ những người u mê, không chút hiểu biết gì về giáo dục mới sợ hãi, đánh phá giáo dục Khai phóng.

Triết lý giáo dục Khai phóng (liberal education) là quan niệm giáo dục nhằm phát triển con người toàn diện, giúp người học có khả năng tư duy độc lập, biết phản biện, có trách nhiệm với xã hội và học tập suốt đời, chứ không chỉ đào tạo hướng vào một số ngành nghề cụ thể, một kiểu người công cụ chỉ biết phục tùng.

Tên gọi “Khai phóng” có nghĩa là mở mang trí tuệ, giải phóng tư duy khỏi sự hạn hẹp, định kiến và học hành máy móc theo mục tiêu đào tạo con người công cụ.

Trong Thư gửi học sinh nhân ngày Khai trường năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: …“Ngày nay các em được cái may mắn hơn cha anh là được hấp thụ một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các em nên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”...(2)

“một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em” là tư tưởng giáo dục Khai phóng và Nhân bản của Hồ Chí Minh. Ông cho rằng mỗi học sinh đều có “NHỮNG NĂNG LỰC SẴN CÓ” rất khác nhau, nền giáo dục không được giới hạn, định hướng hạn hẹp mà phải “LÀM PHÁT TRIỂN HOÀN TOÀN NHỮNG NĂNG LỰC SẴN CÓ” của mỗi em. Rất Khai phóng và rất Nhân bản.

Tư tưởng giáo dục Khai phóng, Nhân bản của Hồ Chí Minh rất trùng hợp với kết quả nghiên cứu của Thuyết đa trí tuệ được Howard Gardner, giáo sư Đại học Harvard nghiên cứu, giới thiệu lần đầu vào năm 1983. Theo ông, trí thông minh không phải là một khối thống nhất mà bao gồm nhiều loại hình khác nhau, mỗi loại phản ánh một cách thức riêng biệt mà con người tiếp nhận và xử lý thông tin.

Điểm nổi bật của học thuyết này là:

- Mỗi cá nhân đều có tất cả các loại trí thông minh, nhưng mức độ nổi trội mỗi loại khác nhau ở mỗi cá nhân.

- Trí thông minh có thể rèn luyện và phát triển thông qua giáo dục khai mở và trải nghiệm cá nhân.

- Mỗi học sinh đều có những thế mạnh riêng, và việc cá nhân hóa giáo dục sẽ giúp phát huy tối đa tiềm năng của mỗi em.

Howard Gardner đã phân ra 8 nhóm Trí thông minh khác nhau và hướng giáo dục vào phát triển từng loại trí tuệ đó (2)

Chí có giáo dục Nhân bản và Khai phóng mới tôn trọng sự khác biệt cá nhân và tìm ra phương thức giáo dục tự do lựa chọn phù hợp với “năng lực sẵn có” của mỗi em, trên nền tảng chung cơ bản.

Giáo dục Khai phóng coi học sinh là trung tâm, mọi tác động giáo dục đều nhằm phát huy “những năng lực sẵn có” của mỗi em, do đó kích thích sự hứng thú, say mê sáng tạo, phát triển năng lực, sở trường của mình. Và khi cái tiềm năng “sẵn có” của mình được tôn trọng, phát triển tự nhiên, mình trở nên là chính mình thì học sinh sẽ rất thích thú, hạnh phúc, càng say mê, sáng tạo, càng thấy giá trị của mình.

Giáo dục Khai phóng khuyến khích học sinh Tự do suy nghĩ, tự do biểu đạt theo ý mình. Từ đó phát triển Tư duy độc lập, óc phản biện, biết nêu vấn đề, tìm luận điểm, luận cứ, luận chứng để bảo vệ quan điểm của mình và tranh luận với quan điểm khác biệt, một cách văn minh. để tiếp cận chân lý (Chứ không phải đấu tranh một mất một còn!).

Tôi được nghe kể, sinh viên Luật Võ Nguyên Giáp đã đứng trước lớp, phản biện quan điểm của GS người Pháp, rằng những gì thực dân Pháp đang làm ở Đông Dương, thực chất đã chà đạp lên những giá trị cao quý “Tự do, Bình đẳng, Bác ái” của nước Pháp… Ông Thầy Pháp hiền từ bảo, anh nói đúng đấy, nhưng nói ở đây thôi, ra ngoài kia nói vậy là nguy hiểm!

Như vậy, ngay thời thực dân, giáo dục vẫn được Khai phóng, nhờ vậy Chính phủ Việt Nam Dân chủ, Cộng hòa năm 1945 mới tiến bộ, vì toàn người học trường Tây cả.

Phát biểu trong Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội (16/5/1906 - 16/5/2026) và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất, TBT, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: 

“Nhìn lại lịch sử Đại học Đông Dương từ khởi đầu năm 1906, chúng ta càng hiểu sâu sắc ý nghĩa của ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội hôm nay. Đây là dấu mốc khai sinh nền giáo dục đại học hiện đại trên đất Việt Nam, đồng thời là một trong những mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực ra đời sớm nhất ở Đông Nam Á”...

“Tôi đồng ý với mục tiêu mà đồng chí Giám đốc Đại học quốc gia Hà Nội đặt ra là: đến năm 2030 Trường ta nằm trong nhóm 100 đại học hàng đầu Châu Á và đến 2035 thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới. Tôi đề nghị một số ngành mũi nhọn sẽ đứng vào nhóm 100 toàn cầu”...

“Để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, Nhà trường cần có triết lý giáo dục hiện đại, quản trị tiên tiến và môi trường học thuật khai phóng”... (4).

Quan điểm này của ông Tô Lâm rất đúng với Tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh và kế thừa, phát triển những giá trị giáo dục trên toàn cõi Việt Nam từ xưa đến nay.

TÓM LẠI

Giáo dục Khai phóng là thành tựu khoa học giáo dục của nhân loại tiến bộ văn minh. Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu những tiến bộ đó, và nêu lên, ít nhất từ 1945. Tư tưởng giáo dục Khai phóng được Tổng Bí Thư, Chủ tịch Tô Lâm nhấn mạnh gần đây là hoàn toàn hợp lý, hợp tình, hợp xu thế tiến bộ của nhân loại.

Trong kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên Trí tuệ nhân tạo (AI) giáo dục không bắt học sinh thuộc lắm, nhớ nhiều mà phải phát triển bản tính người, “năng lực sẵn có” của mỗi người để vươn lên làm chủ AI; những công việc có tính máy móc, “con người công cụ” sẽ được thay dần bằng các Robot rất chăm chỉ, khéo léo, và “làm ngày không đủ, tranh thủ làm đêm”, không cần phải phát động thi đua!

Hơn bao giờ hết, giáo dục Khai phóng mới giúp con người Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới thành công.

=== 

Tham khảo:

(1)https://www.hocviencsqg-vnch.org/.../tri%E1%BA%BFt-l%C3...

(2)https://hochiminh.vn/.../hai-buc-thu-bac-ho-gui-nganh...

).

(3)https://truongsydney.edu.vn/thuyet-da-tri-tue-la-gi-tim.../

(4)https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-tong-bi-thu-chu-tich...

29/6/2026

Mạc Văn Trang