Biên khảo: Bình Phương
20-7-2026
Liên minh Âu Châu:
Đạo luật EU Artificial Intelligence Act (EU AI Act)1 của Liên minh Âu Châu là khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên trên thế giới về trí tuệ nhân tạo. Đạo luật buộc các cấp độ phải tuân thủ nhằm tránh rủi ro mà AI có thể gây ra cho xã hội. Đạo luật quy định chặt chẽ về tính minh bạch, chẳng hạn yêu cầu người tạo nội dung phải dán nhãn các nội dung nhân tạo hoặc tổng hợp từ AI.
https://artificialintelligenceact.eu/
Tại Hoa Kỳ:
Trong bối cảnh Quốc hội chưa hành động lập pháp toàn diện, các đạo luật về AI cấp tiểu bang2 vẫn là quy định chính về nghĩa vụ mà các doanh nghiệp phải tuân thủ. Do đó, thận trọng nhất là tiếp tục tuân theo các đạo luật về AI hiện hành tại các tiểu bang; mà nhiều tiểu bang đã đi tiên phong trong việc ban hành các đạo luật toàn diện. Có thể kể Đạo Luật Bảo Vệ Người Tiêu Dùng (Consumer Protection Act) của tiểu bang Colorado, Đạo luật về Các biện pháp An toàn Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence Safety Measures Act) của Illinois.
Các cơ quan liên bang như SEC*, FTC* và FCC* ban hành các quy định và hướng dẫn để kiểm soát, giải quyết các hành vi cụ thể liên quan đến AI như gian lận; các cú điện thoại tự động (robocall); và những hành vi gây hiểu lầm. Liên bang dựa vào thẩm quyền của các cơ quan liên bang nói trên và EEOC* để giám sát các hành vi liên quan đến việc dùng thủ đoạn AI hòng gian lận, lừa dối, phân biệt đối xử trong tuyển dụng.
Các quy luật về AI tác động trực tiếp đến cuộc sống cá nhân bằng cách:
Bảo vệ cá nhân khỏi sự thiên kiến của thuật toán (algorithmic bias).
Ngăn ngừa việc theo dõi dữ liệu sinh trắc học (biometric data) trái phép, và các nội dung lừa đảo do AI tạo ra.
Những quy định này buộc phải có sự minh bạch; trao cho cá nhân quyền lựa chọn sự can thiệp của chính mình trước các quyết định tự động, đồng thời hạn chế phương cách các công ty xử dụng dữ liệu cá nhân.
Hình ảnh AI
Tại Hoa Kỳ, các quy luật về AI ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày và các quyền của người dân trong những lĩnh vực chính sau đây:
Quyền của người tiêu dùng & Sự minh bạch: Các công ty bắt buộc phải thông báo rõ ràng khi người tiêu dùng, là bạn, đang tương tác với hệ thống AI hoặc chatbot. Bạn có quyền biết liệu máy móc - chứ không phải con người - có đang đưa ra các quyết định liên quan đến khoản vay, việc làm, hay việc chăm sóc y tế của bạn hay không.
Quyền riêng tư & Dữ liệu Sinh trắc học (Biometric Data): Nhiều nơi dùng Thẩm quyền Tài phán (Jurisdiction) để bảo vệ dữ liệu sinh trắc học và chi tiết Định danh Cá nhân (PII - Personally Identifiable Information). Luật đòi phải có sự đồng ý rõ ràng của cá nhân trước khi các công ty có thể nhận diện cá nhân thông qua công nghệ nhận diện khuôn mặt (facial recognition).
Bảo vệ để không bị Đối xử Phân biệt: Các đạo luật - như của Colorado và California - buộc các hệ thống AI "có rủi ro cao" (“high-risk”) - dùng trong lĩnh vực việc làm, nhà ở hoặc y tế - phải qua kiểm định để bảo đảm AI không gây ra việc đối xử phân biệt dựa trên chủng tộc, giới tính, hoặc tuổi tác.
Mạo danh kỹ thuật số & Ngụy tạo Thâm độc (Deepfake): Hiện có các hạn chế mới và nghiêm nhặt đối với việc xử dụng AI để tạo ra deepfake hoặc các nội dung giả mạo mà không có sự đồng ý của người liên quan. Các cơ quan liên bang như FCC* đang quản lý công nghệ mô phỏng giọng nói bằng AI, nhằm bảo vệ người tiêu dùng khỏi bị lừa đảo từ những cú điện thoại tự động (robocall).
Các biện pháp bảo vệ trẻ em và vị thành niên: Các tiểu bang đã ban hành luật nghiêm nhặt nhằm bảo vệ người dưới 18 tuổi khỏi các chatbot thiếu kiểm soát và điều hành; trong đó quy định rõ ràng việc cấm các công ty công nghệ xử dụng nhật ký trò chuyện (chat logs) của trẻ em để huấn luyện các mô hình AI khi chưa có sự đồng ý.
Tại các nước cộng sản hoặc các quốc gia bị nhà nước kiểm soát chặt chẽ:
Trí tuệ nhân tạo (AI) ảnh hưởng sâu sắc đến cá nhân theo hai cách chính: Giám sát quá mức và Nhà nước quản lý việc tự động hóa kinh tế. Tuy người dân được hưởng lợi từ sự hiện đại hóa công nghệ nhanh chóng, họ phải đối mặt với quyền riêng tư kỹ thuật số bị hạn chế nghiêm trọng, sự kiểm duyệt tư tưởng sâu rộng, và bị mất việc làm đáng kể trong các lĩnh vực thường nhật.
Những tác động chính đối với cá nhân:
Giám sát quy mô lớn và mất quyền riêng tư: Các công nghệ như nhận diện khuôn mặt dựa trên AI, theo dõi dữ liệu sinh trắc học, và hoạt động cảnh sát dự báo (predictive policing) tác động trực tiếp vào đời sống công cộng bằng cách giám sát hành vi, trấn áp các ý kiến bất đồng, và theo dõi những nguy cơ chính trị tiềm tàng.
Kiểm duyệt bằng thuật toán: Luồng thông tin bị hạn chế nghiêm ngặt. Các hệ thống AI đóng vai trò là những người gác cổng về mặt tư tưởng, ngăn chặn các trang web không được cấp phép, xóa bài đăng, và định hình dư luận theo hướng có lợi cho đảng cầm quyền.
Tự động hóa do nhà nước kiểm soát: Thay vì tình trạng mất việc làm do cơ chế thị trường tự do, các chính phủ như Trung Quốc áp dụng cách tiếp cận AI do nhà nước dẫn dắt. AI đang nhanh chóng thay thế các công việc chân tay mang tính lặp lại - như trong lĩnh vực sản xuất và tiếp vận (logistics), gây ra tâm lý lo ngại trong công chúng cũng như các cuộc biểu tình của những người lao động tự do (gig workers) bị mất việc.
https://www.icij.org/investigations/china-cables/china-cables-who-are-the-uighurs-and-why-mass-detention/
Tại Việt Nam:
Việt Nam tích cực xử dụng Trí tuệ Nhân tạo (AI) để giám sát các cuộc thảo luận công khai, kiểm duyệt các nền tảng kỹ thuật số, và quản lý các hệ thống hành chính công. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, các cơ quan nhà nước kết hợp việc thực thi các quy định pháp luật nghiêm ngặt với cơ sở hạ tầng công nghệ trong nước nhằm củng cố sự ổn định xã hội, định hình các quan điểm tư tưởng, và kiểm soát hành vi của người dân.
Luật Trí tuệ Nhân tạo của Việt Nam (có hiệu lực từ tháng 3 năm 2026) đặt con người làm trung tâm. Nội dung cốt lõi được AI tóm tắt như sau:
Phân loại rủi ro: Các hệ thống AI trong những lĩnh vực nhạy cảm như y tế, giáo dục, tài chính, và tuyển dụng bị xếp vào nhóm rủi ro cao: phải chịu sự quản lý và kiểm định chặt chẽ.
Gắn nhãn nội dung: Mọi hình ảnh, âm thanh, video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI, mô phỏng người thật hoặc sự kiện thực tế đều bắt buộc phải gắn nhãn để tránh giả mạo.
Hành vi bị cấm: Nghiêm cấm dùng AI để thao túng hành vi con người, xâm phạm quyền riêng tư, hoặc tạo/phát tán thông tin ngụy tạo thâm độc (deepfake) nhằm mục đích lừa đảo, bôi nhọ danh dự.
Trách nhiệm giải trình: Phân định rõ trách nhiệm của nhà phát triển, nhà cung cấp, và người triển khai AI; quy định chế tài bồi thường thiệt hại; và đình chỉ dịch vụ nếu xảy ra vi phạm.
Tuy nhiên, các tổ chức nhân quyền cho rằng Luật Trí tuệ Nhân tạo mang tính bao quát nhắm vào "an ninh quốc gia", "trật tự công cộng" và "các hành vi lừa dối" có thể bị lợi dụng để gia tăng đàn áp quyền tự do ngôn luận và các nhà bất đồng chính kiến. Việc nhà nước nắm giữ toàn bộ hệ thống tự động hóa dẫn đến việc làm trầm trọng thêm nguy cơ tập quyền, quan liêu, và hạn chế quyền tự do dân sự khi không có cơ chế giám sát độc lập.
Chú Thích
*SEC (Securities and Exchange Commission - Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch).
*FTC (Federal Trade Commission - Ủy ban Thương mại Liên bang).
*FCC (Federal Communications Commission - Ủy ban Truyền thông Liên bang).
*EEOC (U.S. Equal Employment Opportunity Commission - Ủy ban Cơ hội Bình Đẳng
về Việc Làm ở Hoa Kỳ).
Tham Khảo
1https://artificialintelligenceact.eu/
2https://legal.thomsonreuters.com/blog/navigating-ai-laws-and-regulations-across-practice-areas/
2https://www.taftlaw.com/news-events/news/the-big-long-list-of-u-s-ai-laws/
2https://www.ncsl.org/technology-and-communication/artificial-intelligence-2025-legislation
https://www.whitecase.com/insight-our-thinking/ai-watch-global-regulatory-tracker-united-states
https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2023/repressive-power-artificial-intelligence
Không có nhận xét nào