Thánh Thiên Nữ Tướng - Những Người Mẹ Trầm Mình Trên Sông

Nguyệt Quỳnh kể chuyện sử

22/7/2026

Đất nước ta khởi đi từ hình bóng một người mẹ thuở hồng hoang. Lịch sử chúng ta khởi đi từ lời ru và những cuộc phân ly. Giữa huyền thoại về những người anh hùng, thấp thoáng bóng dáng những người mẹ trầm mình trên sông. 

Và chúng ta gặp nhau ở đó, lớn lên từ đó, giữa sự bao dung và đức hy sinh. Giữa cái bi tráng của thân phận nhược tiểu lại tỏa sáng một vẻ đẹp  vô cùng kỳ vĩ.

Gặp nhau từ khởi nghĩa Mê Linh

Đứa giữ voi trận đứa tiền binh

Cùng đứng trên bờ ôm nhau khóc

Khi nhị Trưng sông hát trầm mình

(Bài Ca Đại Việt – Bắc Phong)

Những dòng sông lịch sử như sông Hát, sông Thao, sông Nhật Đức, sông Bạch Hạc… không chỉ chứng kiến những giờ phút cuối cùng của triều đại Trưng Nữ Vương, mà còn là nơi lưu dấu khí phách lẫm liệt của 36 vị nữ tướng. Tiêu biểu là nữ tướng Thánh Thiên, người đến từ vùng ven biển Đông Bắc.

Theo nhiều sử gia, Trưng nữ vương là những nhà lãnh đạo quân sự nữ hiếm hoi trên thế giới, đã đánh đuổi quân ngoại xâm và giành lại chủ quyền dân tộc. Thế nhưng, trước khi ngọn cờ nghĩa của Hai Bà Trưng phất lên toàn cõi, ở nhiều vùng đất đã có những đốm lửa âm thầm chống lại ách đô hộ của nhà Đông Hán. Điều đặc biệt, theo thần tích và truyền thuyết địa phương, người khởi xướng phong trào phản kháng sớm nhất, chống lại nhà Đông Hán là Thánh Thiên, một thiếu nữ 16 tuổi ở vùng Bắc Ninh, Bắc Giang.

Nhà Đông Hán khi ấy đã áp đặt được một bộ máy đô hộ chặt chẽ xuống đến các cấp châu, quận, trên khắp nước ta. Dựa vào tổ chức quan lại, quân đội khá vững mạnh, chính quyền đô hộ ra sức bóc lột và đàn áp dân ta. Chúng ra sức chiếm đất, xây dựng cơ sở kinh tế riêng để có thể duy trì lâu dài nền thống trị. Với chính sách bóc lột, vơ vét triệt để của quan lại nhà Hán, dân ta đã phải trải qua cuộc sống đói khổ, đầy đau thương, tủi nhục.

Ở vùng ven biển Đông Bắc, đời sống ngư dân đã muôn phần cơ cực. Lịnh từ huyện về đòi khám muối các nhà và thu cống phẩm gửi đi Tràng An càng làm cho cuộc sống người dân  muôn phần điêu linh. Phẫn nộ trước cảnh dân lành bị áp bức, Thánh Thiên lúc ấy mới vừa mười sáu tuổi, đã đứng lên hô hào và chỉ huy dân chúng toàn vùng, trỗi dậy chống lại lịnh đòi khám muối và bắt trói viên Diêm quan từ huyện về. Dân chúng nức lòng tuân theo, tôn người thiếu nữ quả cảm ấy là Nàng Chủ. 

Ít lâu sau, nghe tin người cậu của mình từ quan, chiêu mộ nghĩa sĩ ở vùng Ngọc Lâm để chống nhà Hán, Thánh Thiên đem quân đến hội hợp. Bà cùng xây dựng căn cứ, khai hoang tích trữ lương thực, lập lò rèn chế tạo vũ khí và ngày đêm luyện tập binh sĩ. Nhờ sự chuẩn bị chu đáo, nghĩa quân giành được nhiều thắng lợi, thanh thế ngày càng lớn, hào kiệt khắp vùng Hải Đông tìm đến hưởng ứng.

Khi ngọn cờ nghĩa của hai bà Trưng dựng lên ở sông Hát, Thánh Thiên đã đem toàn bộ lực lượng từ vùng ven biển Đông Bắc theo về. Theo thần tích, bà là một khai quốc công thần và là một tướng lĩnh có công trong các trận đánh lớn. Chính bà đã đánh tan quân Mã Viện ở Hợp Phố, và góp phần trong trận đánh lớn ở hồ Lãng Bạc.

Nhưng nền độc lập non trẻ chỉ tồn tại được ba năm. Năm 42, nhà Đông Hán sai Mã Viện đem đại quân sang đàn áp. Trước lực lượng quá chênh lệch, Hai Bà Trưng lui quân về Cấm Khê. Thánh Thiên từ miền bắc đem quân xuống cứu viện nhưng không kịp. Khi nghe tin Hai Bà đã tuẫn tiết trên sông Hát, bà tiếp tục tập hợp nghĩa quân chống cự bên dòng Nhật Đức. Quân Hán tiến đánh với chiến thuật chia cắt đội hình, quân của Thánh Thiên thất trận phải rút về Ngọc Lâm. Trong một trận giao tranh ác liệt, vì không muốn rơi vào tay giặc, bà đã phóng ngựa xuống sông Nhật Đức ở bến Ngọc để bảo toàn khí tiết.

Thương tiếc bà, dân làng Ngọc Lâm đã dựng miếu nhỏ bên bến Ngọc để thờ tự. Trong đền hiện còn đôi câu đối:

Nhân khí bể Đông, trời giúp nhà Trưng sinh nữ tướng,
Kinh hồn giặc Bắc, người nơi bến Ngọc ngưỡng thần uy.

Chúng ta là những người đã sống qua chiến tranh, đã từng chứng kiến những cuộc phân ly, đã ôm lấy nhau trước những mất mát đau thương của đất nước. Chúng ta cảm nhận được những giây phút cuối cùng của Thánh Thiên, khi bà phóng ngựa xuống dòng sông. Hình bóng dịu dàng mà kiên định, lặng lẽ mà bất khuất của bà vẫn sống mãi qua hình ảnh người mẹ Việt Nam ngày nay.

Thánh Thiên được coi là một nữ tướng nổi bật trong 36 nữ tướng dưới thời Hai Bà. Có thể con số 36 chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Và dù cuộc đời của các vị nữ tướng chỉ còn lại vài nét phác trong thần tích và truyền thuyết. Nhưng chúng ta tin rằng những người mẹ đầu tiên ấy đã nhào nặn, đã nuôi dưỡng và tạo nên vũ trụ của chúng ta. Dù bóng mẹ đã chìm trên sông nhưng lời ru của mẹ còn mãi.

Chính từ những người mẹ ấy mà lời ru Việt Nam mang một âm điệu rất riêng. Lịch sử đã sống trong câu ru của mẹ như một lời nhắn nhủ, và câu ru ấy đã thấm sâu trong máu bạn trong tim tôi:

Ru con con ngủ cho lành 

Để mẹ gánh nước rửa bành ông voi

Ai coi lên núi mà coi

Có bà nữ tướng cởi voi, đi quyền

Nguyệt Quỳnh