Việt Nam bị tố cáo gì với Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ

 Việt Nam bị tố cáo gì với Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ (USTR) về vấn đề tài sản trí tuệ?

Tác giả: Hải Di Nguyễn 

July 8, 2026

Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ (United States Trade Representative, viết tắt USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report), xếp Việt Nam là “quốc gia ngoại quốc ưu tiên” duy nhất về vấn đề tài sản trí tuệ. Ngày 2/7 vừa qua là hạn chót nộp ý kiến góp ý cho USTR về tình trạng đánh cắp tài sản trí tuệ và bất cân bằng mậu dịch. Con số tổng cộng trong hệ thống là 177. 

Việt Nam bị tố cáo gì?

Phim, nhạc, phần mềm lậu

Nhiều người Việt vẫn có thói quen tải miễn phí các phần mềm thay vì mua bản quyền vì vấn đề chi phí phát sinh. Hình minh họa: AI

Cái được nhắc tới nhiều nhất là người dân lẫn nhà nước đều chẳng coi trọng vấn đề bản quyền: khắp nơi đầy phim lậu, nhạc lậu, phần mềm lậu.

Một ví dụ là diễn đàn công nghệ thông tin tinhte.vn, chuyên gỡ khóa và chia sẻ đường link download miễn phí các phần mềm của Adobe, Microsoft, hoặc Apple, từ đó kiếm tiền bằng quảng cáo.

Tương tự là voz.vn, một trong những diễn đàn công nghệ thông tin tiếng Việt lớn nhất. Người Việt cung cấp bằng chứng cho thấy nhiều người mua các giấy phép phần mềm (software license) hoặc tài khoản premium rồi “xé nhỏ đem bán”, tức là bán cho người người nhà nhà dùng chung với giá rẻ mạt: Adobe Creative Cloud, Canva Pro, Capcut Pro, Figma Pro, ChatGPT plus, Claude AI, Grok AI, Gemini, Microsoft Office, Microsoft Copilot, Notion, Zoom Pro, Kling AI, Netflix Premium, Youtube Premium, Spotify Premium, v.v.

International Intellectual Property Alliance viết “Việt Nam hiện nay là nơi đặt máy chủ của một số trang web và dịch vụ sao chép lậu (piracy) được dùng nhiều và nghiêm trọng nhất thế giới, nhắm vào đối tượng khán giả nói tiếng Anh toàn cầu.” Họ kể ra hàng loạt các trang web và dịch vụ như y2mate.com, fshare.vn, Hianime, Sflix, MyFlixerz, Megacloud (tên cũ là 2embed), Motchill, Rophim, Linkkf, Filelions, KKphim… Một số trang web bị đóng nhưng nhanh chóng được thay thế: đóng zoro.to thì mọc lên aniwatch.to rồi Hianime; đóng 2embed.to thì mọc lên 2embed.me, v.v. Như nấm.

Vấn đề sao chép lậu tràn lan nhưng không bị trừng phạt cũng có trong ý kiến đóng góp của một số cơ quan lớn khác như US Chamber of Commerce, Motion Picture Association, Recording Industry Association of America, Council for Innovation Promotion, Business Software Alliance…

Hàng nhái

US Council for International Business, National Council of Textile Organization, Council for Innovation Promotion, và một số cơ quan lớn khác cũng nói tới tình trạng hàng giả, hàng nhái đồ hiệu ngập tràn ở Việt Nam.

Nhưng không chỉ lỏng lẻo và thiếu biện pháp trừng phạt với những người làm, bán hàng giả và vi phạm bản quyền, Việt Nam còn bị tố cáo có những điều luật khó khăn. Một ví dụ là chỉ cho sử dụng biểu tượng bản quyền ® nếu thương hiệu (trademark) được công nhận ở Việt Nam, theo cơ quan US Council for International Business. Một ví dụ khác là, Việt Nam chấp nhận tên miền theo kiểu “ai xin trước, có trước”: chuỗi cửa hàng trà sữa Chagee, có hơn 7.000 tiệm toàn cầu, phàn nàn là tên miền chagee.vn (tương tự trang chagee.us của thương hiệu trà sữa tại Mỹ) lại thuộc về trang Hệ Thống Giáo Dục Chagee, không liên quan gì tới thương hiệu quốc tế.

Luật lỏng lẻo gây hại chính thương hiệu Việt Nam

Không chỉ thương hiệu quốc tế, chính các thương hiệu và sản phẩm Việt Nam cũng chịu thiệt hại khi Việt Nam lỏng lẻo về bản quyền và tài sản trí tuệ, như kẹo dừa Bến Tre, bánh phồng tôm Sa Giang, nước mắm Phan Thiết, thương hiệu của Đông y sĩ Cảnh Thiên, v.v.  

Các yêu cầu vi phạm bí mật thương mại

American Chemistry Council viết “Hải quan Việt Nam triển khai quy định yêu cầu cung cấp đầy đủ thông tin về thành phần hóa chất – bao gồm danh mục chi tiết các thành phần, mã số CAS (Chemical Abstracts Service) và tỷ lệ phần trăm thành phần – như một điều kiện thủ tục hải quan.” Theo cơ quan này, “các cơ chế bảo vệ loại thông tin này vẫn chưa được triển khai hiệu quả, dẫn tới nguy cơ rò rỉ bí mật thương mại (trade secret) và công thức độc quyền.”

Trạm trung chuyển cho China

Vài cơ quan khác nhau của Hoa Kỳ và tổ chức quốc tế đều nêu lên thực tế Việt Nam làm trạm trung chuyển cho China: bị giới hạn mậu dịch hoặc bị đánh thuế quan, China đi đường vòng, chuyển hàng qua Việt Nam và dán mã mới để từ đó tuồn sang Mỹ, như nhôm, gỗ, máy móc…

Một ví dụ là công ty Chemours (spin-off của DuPont), cáo buộc China ăn cắp kỹ nghệ titan (titanium) của mình rồi tuồn sang Việt Nam và xuất khẩu sang Mỹ, cạnh tranh không công bằng.

Cạnh tranh không công bằng

Ngoài những hình thức cạnh tranh không lành mạnh đã kể, Việt Nam còn bị một số hiệp hội khác như Steel Manufacturers Association và Aluminum Extruders Council cáo buộc là thao túng tiền tệ để tiền Việt Nam thấp giá, được lợi khi mậu dịch với Hoa Kỳ.

Trong tuần này, một số cá nhân, cơ quan, và tổ chức đang có mặt điều trần với USTR để kêu gọi Hoa Kỳ áp thuế quan với Việt Nam. Lần này Việt Nam có lẽ khó thoát.

Hải Di Nguyễn

*2026 Special 301 Report, USTR