Chuyện gì đến sẽ đến

Pham Viem Phuong

21/9/2026

“…Bài học thì rất đơn giản: đừng bao giờ để thông tin quan trọng phụ thuộc vào chỉ một trang web, một công ty hay một máy chủ. Nhiều bản sao, nhiều kho lưu trữ độc lập, nhiều hồ sơ giấy in và việc bảo tồn công cộng có thể giữ cho lịch sử không bị lặng lẽ biến mất.” (Facebook - The Investigative's Post)

“Những bộ phận nắm quyền kiểm soát các nền tảng kỹ thuật số, cơ sở dữ liệu, và kho lưu trữ có thể quyết định bạn có thể tiếp cận thông tin nào — và thông tin nào sẽ trở nên khó tìm kiếm hoặc khó xác minh.

Lịch sử không chỉ là việc ghi lại những gì đã xảy ra, mà còn là việc lưu giữ bằng chứng để thế hệ mai sau có thể xem xét. Trong một thế giới ngày càng số hóa, việc bảo vệ các kho lưu trữ độc lập, duy trì nhiều bản sao và bảo tồn các hồ sơ lịch sử sẽ quan trọng không kém gì việc tạo ra chúng ngay từ đầu.” (Instagram – nationnewsindia)”.

Trong một video năm 2013, Julian Assange, người sáng lập trang WikiLeaks năm 2006, nói rằng, "Bằng cách loại bỏ hồ sơ giấy và thay thế chúng bằng các tệp kỹ thuật số, người ta có thể xóa sạch lịch sử. Hôm nay, bạn có thể chỉ thấy thông báo ‘trang này không tìm được’, nhưng hôm sau, bạn có thể thấy họ khẳng định rằng sự việc đó chưa từng xảy ra.”

Nghĩa là, ông cảnh báo về một nguy cơ tiềm ẩn của kỷ nguyên số: khi dữ liệu được lưu trữ trên mạng và nằm dưới quyền kiểm soát của một vài tổ chức thì thông tin có thể bị xóa bỏ dễ dàng hơn xưa rất nhiều.

Tôi tìm hiểu vieo này trên mạng thì thấy rằng nó chỉ được trao đổi trên các mạng xã hội như Facebook hay Instagram chứ không thấy báo chí chính mạch bàn bạc gì (có thể họ đã nghi kị hoặc thù ghét Assange từ xưa). Nên tôi đành trích dịch vài ý kiến của dân cư mạng cho các bạn đọc chơi: 

“Một cuốn sách giấy có thể tồn tại trong vài chục thư viện; việc tiêu hủy mọi bản sách sẽ rất khó và dễ bị phát hiện và gây phản ứng. Thông tin kỹ thuật số thì khác hằn. Một trang web có thể biến mất do thay đổi máy chủ, xóa danh khoản, yêu cầu pháp lý, quyết định của chính sách, hoặc việc dọn dẹp cơ sở dữ liệu. Đôi khi, công chúng không hề được thông báo về việc nội dung nào đó đã bị gỡ bỏ.

Assange liên kết mối nguy cơ này với quan điểm rằng việc kiểm soát hiện tại có thể ảnh hưởng đến việc con người ghi nhớ quá khứ như thế nào. Vấn đề không chỉ là chủ tâm kiểm duyệt. Dữ liệu kỹ thuật số còn có thể biến mất vì nhiều lý do như trên.

Bài học thì rất đơn giản: đừng bao giờ để thông tin quan trọng phụ thuộc vào chỉ một trang web, một công ty hay một máy chủ. Nhiều bản sao, nhiều kho lưu trữ độc lập, nhiều hồ sơ giấy in và việc bảo tồn công cộng có thể giữ cho lịch sử không bị lặng lẽ biến mất.” (Facebook - The Investigative's Post)

“Những bộ phận nắm quyền kiểm soát các nền tảng kỹ thuật số, cơ sở dữ liệu, và kho lưu trữ có thể quyết định bạn có thể tiếp cận thông tin nào — và thông tin nào sẽ trở nên khó tìm kiếm hoặc khó xác minh.

Lịch sử không chỉ là việc ghi lại những gì đã xảy ra, mà còn là việc lưu giữ bằng chứng để thế hệ mai sau có thể xem xét. Trong một thế giới ngày càng số hóa, việc bảo vệ các kho lưu trữ độc lập, duy trì nhiều bản sao và bảo tồn các hồ sơ lịch sử sẽ quan trọng không kém gì việc tạo ra chúng ngay từ đầu.” (Instagram – nationnewsindia)

“Đó là lý do tại sao việc lưu trữ kỹ thuật số độc lập lại quan trọng đến vậy. Việc lưu giữ nhiều bản sao của các báo cáo, dữ liệu khoa học, và hồ sơ có thể góp phần bảo đảm rằng kho tri thức chung của chúng ta không hoàn toàn phụ thuộc vào một tổ chức hay chánh quyền duy nhất. Hiện có nhiều tổ chức và cơ sở lưu trữ đang nỗ lực bảo tồn nội dung trên mạng, nhưng việc này vẫn còn nhiều hạn chế; thông tin hoàn toàn có thể biến mất trước khi ta kịp lưu lại. Vì vậy, đây là câu chuyện về ký ức [hay lịch sử] kỹ thuật số của chúng ta. Chúng ta từng hình dung Internet như một thư viện tri thức nhân loại gần như vô tận, nhưng thực tế nó có thể mong manh hơn nhiều so với những gì ta tưởng. Và sau cùng ta lại phải đặt câu hỏi: Liệu thông tin đó có thật tồn tại không...” (Instagram - mindman_world)

Do thích môn sử, tôi đặc biệt ưu tư trước viễn tượng sử liệu có thể bị cạo sửa, thay đổi, bôi xóa, và ngụy tạo dễ dàng hơn nhiều so với ngày xưa, ví dụ, theo kiểu mà George Orwell mô tả trong “Một chín tám tư”: nhà nước cứ phải hì hục in đi in lại những báo chí hay sách vở lưu trữ trong văn khố. Việc này sẽ dẫn tới hậu quả nào, kinh khủng tới đâu, thì thú thực tôi nghĩ không ra.

Thói quen cầm bút viết cái gì đó, nhật ký chẳng hạn, có lẽ đã chết từ lâu. Thói quen đọc sách giấy (thứ tài liệu khó bị xóa bỏ, và dễ so sánh đối chiếu) đang suy tàn, khiến ngành xuất bản lao đao theo, trong khi hacker dễ dàng xâm nhập mọi máy tính hay điện thoại để phá hoại kho sách kỹ thật số của riêng bạn nếu họ muốn... Tình hình ấy khiến tôi cảm thấy chúng ta không có võ khí đáng kể nào để chống lại nguy cơ nói trên.

Bất giác tôi lại nhớ đến ông Đoàn Thêm (1915 – 2005), Đổng lý Văn phòng Phủ Tổng thống thời Ngô Đình Diệm, rồi sau đó làm báo và viết sách. Vị trí trong phủ tổng thống giúp ông có rất nhều thông tin và chúng được ông ghi chép lại thành những cuốn “Việc từng ngày” cho giai đoạn 1945-1964, rồi cho từng năm trong giai đoạn 1965 đến 1969; rồi tới “Những ngày chưa quên” và “Những này muốn quên”. Những điều ông ghi chép như thế ban đầu là “thời sự” rồi theo thời gian chúng trở thành “sử liệu”. Công lao đó thật đáng nể nhưng chẳng ai nối tiếp, và mẫu người có suy nghĩ như ông chắc cũng tuyệt diệt trong thời kỹ thuật số.

Không ai còn nghĩ như thế nữa, không có võ khí nào để chống lại nguy cơ đó nữa, không ai còn cảm thấy có bất kỳ nghĩa vụ nào với hậu thế nữa... và chắc chắn chúng ta sẽ đi đến chỗ dửng dưng và vô cảm.

Sao chép một bìa sách của Đoàn Thêm được Huệ Quang làm lại... chỉ để ngậm ngùi.