Sept 05/2026
Từ Việt Mỹ đến chiếc ghế Thứ trưởng – Thêm về “công nghiệp ung thư”
Lợi Phan Mai
S͏e͏p͏t͏e͏m͏b͏e͏r͏ ͏3͏/2026
Vụ án tại Công ty CP Đầu tư Y tế Việt Mỹ, bị can Bùi Chân Phương và bị can Trần Văn Thuấn đang trong giai đoạn điều tra mở rộng của Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an (C03), chưa có kết luận điều tra, chưa có cáo trạng và chưa có bản án. Mọi phân tích dưới đây chỉ nhằm nhận dạng cơ chế vận hành của một mô hình kinh tế - quyền lực, không quy kết tội danh cho bất kỳ cá nhân nào khi luật pháp chưa lên tiếng.
Hôm 2/9/2026, giữa kỳ nghỉ lễ Quốc khánh, Bộ Công an phát đi một quyết định tố tụng ít người ngờ tới: bổ sung khởi tố, bắt tạm giam ông Trần Văn Thuấn - Thứ trưởng Bộ Y tế, giáo sư ngành ung thư, nguyên Giám đốc Bệnh viện K - để điều tra tội "Nhận hối lộ".
Động thái này nằm trong quá trình mở rộng điều tra vụ án xảy ra tại Công ty CP Đầu tư Y tế Việt Mỹ, doanh nghiệp mà trước đó chưa đầy hai tháng, Chủ tịch HĐQT của nó, ông Bùi Chân Phương, đã bị bắt vì buôn lậu và vi phạm quy định về kế toán.
Đặt hai sự kiện cạnh nhau, một câu hỏi lớn hơn cả vụ án cụ thể bắt đầu hiện hình: liệu Việt Nam có đang chứng kiến sự nhú mầm của một mô hình mà nước Mỹ đã mất nửa thế kỷ để gọi tên: "ngành công nghiệp ung thư" - nơi giấy phép, giá thầu và phác đồ điều trị không còn thuần túy là công cụ chữa bệnh, mà trở thành hàng hóa được định giá bởi những người vừa có quyền cấp phép vừa có quyền thụ hưởng?
Vì thế cần đọc lại vụ Việt Mỹ qua lăng kính của hai cuốn sách Mỹ từng gây tranh cãi dữ dội trong giới y học phương Tây, không phải để mượn kết luận của họ, mà để mượn bộ khung phân tích cơ chế mà họ để lại.
Bệnh viện K, chiếc ghế thứ trưởng & lĩnh vực phụ trách đúng những gì cần thiết
Theo dữ liệu công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, giai đoạn 2018-2026 Công ty Việt Mỹ tham gia khoảng 276 gói thầu, trúng 246 gói, tổng giá trị tính cả các gói liên danh xấp xỉ 6.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp này gần như độc quyền trong một phân khúc thiết bị đặc thù: máy gia tốc xạ trị, dao mổ xạ phẫu Gamma Knife, hệ thống Cyclotron, nguồn phóng xạ Co-60 và Ir-192 - những cỗ máy chỉ vài nơi trên thế giới sản xuất, chỉ vài đơn vị trong nước đủ năng lực nhập khẩu và bảo trì.
Bệnh viện K, cơ sở đầu ngành cả nước về ung bướu, là khách hàng lớn nhất của Việt Mỹ, với 9 lần cung cấp thiết bị và dịch vụ chỉ tính riêng từ năm 2023. Bệnh viện Chợ Rẫy đứng ngay sau. Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng gói thầu, mà ở tính chất của chúng: nhiều gói chỉ có Việt Mỹ (và công ty liên quan là Sao Kim) nộp hồ sơ dự thầu, tỷ lệ giảm giá sau đấu thầu dưới 1%, có gói trúng đúng bằng giá dự toán ban đầu, tức ngân sách không tiết kiệm được một đồng nào qua thủ tục vốn được thiết kế để cạnh tranh.
Cơ quan điều tra xác định Bùi Chân Phương dựng một mạng lưới gồm 3 pháp nhân trong nước, 5 công ty tại Singapore và 3 công ty tại Hồng Kông để mua đi bán lại thiết bị, nâng giá qua từng khâu trung gian trước khi nhập khẩu và bán cho các cơ sở y tế trong nước. Song song, doanh nghiệp còn bị cáo buộc lợi dụng giấy phép nhập khẩu cấp cho thiết bị chính để khai gian là "thiết bị đi kèm", đưa thêm hàng hóa vào Việt Nam mà không qua đầy đủ thủ tục.
Trong lúc đó, theo phân công công tác của Bộ trưởng Bộ Y tế hồi tháng 10/2025, ông Trần Văn Thuấn trực tiếp phụ trách đúng những mảng va chạm với hoạt động của Việt Mỹ: khám chữa bệnh, ứng dụng và phát triển kỹ thuật mới, theo dõi chỉ đạo Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, và trực tiếp phụ trách - trong danh sách các bệnh viện tuyến Trung ương ông theo dõi - có Bệnh viện K, nơi ông từng làm giám đốc suốt tám năm trước khi lên thứ trưởng.
Một người từng đứng đầu bệnh viện, sau đó lên vị trí hoạch định chính sách và giám sát chính bệnh viện ấy, trong khi bệnh viện ấy lại là khách hàng lớn nhất của một nhà cung cấp gần như không có đối thủ, đó là cấu trúc mà bất kỳ nhà báo điều tra nào cũng phải dừng lại và đặt câu hỏi, bất kể kết luận cuối cùng của tòa án là gì.
Hai cuốn sách Mỹ, hai cách vạch trần khác nhau
Cuốn sách kinh điển nhất trong dòng phê phán y học ung thư phương Tây, như ở bài viết trước là "The Cancer Industry" của Ralph W. Moss, xuất bản lần đầu năm 1980. Moss không phải thầy lang ngoài luồng, ông từng là Phó giám đốc phụ trách truyền thông của Memorial Sloan-Kettering, trung tâm ung thư hàng đầu nước Mỹ, và tận mắt chứng kiến cách một liệu pháp rẻ tiền bị gạt khỏi dòng nghiên cứu chính thống.
Cuốn thứ hai, đã có bản dịch tiếng Việt, là "Ung thư - Sự thật, hư cấu, gian lận & những phương pháp chữa lành không độc hại" của Ty Bollinger, do Nguyễn Anh Tuấn chuyển ngữ. Bollinger không phải bác sĩ, sách của ông thiên về cổ vũ y học thay thế và bị y học chứng cứ bác bỏ nhiều luận điểm.
Cần nói thẳng: cả hai cuốn đều gây tranh cãi và mang màu sắc ý thức hệ chống lại hệ thống y tế chính thống Mỹ nói chung, không phải tài liệu khoa học được kiểm chứng. Người viết không mượn kết luận y khoa của họ, càng không gợi ý đông y hay "phương pháp tự nhiên" thay thế xạ trị, hóa trị.
Điều đáng lấy từ hai cuốn sách này là phần mô tả cơ chế kinh tế: một hệ sinh thái tự nuôi sống mình bằng cách kiểm soát dòng tiền nghiên cứu, đội giá qua chuỗi trung gian, lợi dụng giấy phép để lách kiểm định, biến bệnh viện đầu ngành thành nơi định hình cả thị trường, và tạo ra một sự im lặng có giá cho những người biết chuyện.
Vẽ lại năm cơ chế ấy lên bản đồ Việt Nam
Đối chiếu từng điểm với hồ sơ vụ Việt Mỹ, sự trùng khớp không nằm ở chi tiết văn hóa hay địa lý, mà ở logic vận hành.
Về đội giá qua chuỗi trung gian, Moss mô tả các công ty bình phong ở nước ngoài mua bán lòng vòng thiết bị trước khi nhập vào Mỹ để hưởng bảo hiểm. Thông báo của Bộ Công an về Việt Mỹ gần như là bản dịch sang bối cảnh Việt Nam: một mạng lưới ba pháp nhân trong nước cùng tám công ty tại Singapore và Hồng Kông, dùng để nâng giá thiết bị trước khi đưa về nước bán cho các cơ sở y tế.
Về lợi dụng giấy phép để lách kiểm định, cơ chế trong vụ Việt Mỹ: xin phép nhập một thiết bị chính rồi khai thêm thiết bị "đi kèm" để đưa hàng vào mà không làm đầy đủ thủ tục - là phiên bản pháp lý hóa của điều Moss từng mô tả về ngành thiết bị y tế Mỹ những năm 1970-1980.
Về việc biến bệnh viện đầu ngành thành nơi định hình thị trường, khi một bệnh viện có vị thế như Bệnh viện K - nơi xây dựng phác đồ, tham chiếu giá, và là "khách quen" nhiều năm của một nhà thầu gần như độc quyền - thì việc trúng thầu hàng nghìn tỷ đồng không còn là chuyện mua bán đơn lẻ, mà là quyền định giá điều trị ung thư cho cả hệ thống y tế công.
Về sự im lặng có giá, đây là phần khó chứng minh nhất bằng tài liệu công khai, nhưng chính là phần mà việc khởi tố một thứ trưởng phụ trách khám chữa bệnh: người có quyền lực đủ lớn để đặt câu hỏi về một nhà thầu gần như không có đối thủ suốt nhiều năm, đang buộc dư luận phải đối diện.
Điểm khác biệt căn bản, và phải nhấn mạnh, là bản chất pháp lý. Cuốn sách của Moss là một bản cáo trạng ý thức hệ nhắm vào toàn bộ hệ thống FDA, NCI và ngành dược Mỹ, ông cổ vũ y học thay thế - nhiều luận điểm trong đó nay đã bị y học chứng cứ bác bỏ.
Vụ Việt Mỹ, ngược lại, là một vụ án hình sự cụ thể về buôn lậu, vi phạm kế toán và nhận hối lộ - không tranh luận đông y hay tây y tốt hơn, mà là có hay không hành vi nâng khống giá để trục lợi và có hay không việc nhận tiền để tạo điều kiện. Ông Trần Văn Thuấn chưa có bản án, vai trò cụ thể của ông trong vụ án còn đang được C03 làm rõ. Gọi ông là một mắt xích của "ngành công nghiệp" khi chưa có kết luận điều tra là vượt quá những gì báo chí được phép khẳng định.
Con số không phải ngẫu nhiên
Nếu chỉ dừng ở một vụ án, câu chuyện có thể coi là cá biệt. Nhưng nhìn lại năm năm gần đây, ngành y tế Việt Nam đã đóng góp cho các trại tạm giam một chuỗi cán bộ cấp cao mà mật độ của nó khó tìm thấy ở bất kỳ ngành nào khác.
Ở cấp bộ trưởng, ông Nguyễn Thanh Long - Bộ trưởng Bộ Y tế - bị khởi tố năm 2022 và sau đó lãnh án 18 năm tù vì nhận hối lộ 2,25 triệu USD trong vụ kit xét nghiệm Việt Á, mức án cao nhất trong số các bị cáo. Cùng vụ án, ông Chu Ngọc Anh, khi đó là Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ - cơ quan trực tiếp tham gia nghiên cứu và chuyển giao kit xét nghiệm cùng Việt Á - cũng bị xử lý hình sự, dù không thuộc biên chế Bộ Y tế. Mới đây là bà Nguyễn Thị Kim Tiến, do sai phạm trong xây dựng hai bệnh viện công.
Ở cấp thứ trưởng Bộ Y tế, con số tròn ba. Ông Trương Quốc Cường bị khởi tố năm 2021 vì thiếu trách nhiệm trong vụ thuốc giả nhãn mác Health 2000 Canada, sau đó lãnh 4 năm tù. Ông Cao Minh Quang bị khởi tố liên quan vụ Công ty Dược Cửu Long. Và nay là ông Trần Văn Thuấn, bị khởi tố vì nhận hối lộ trong vụ Việt Mỹ.
Ở cấp cục, vụ, phòng, danh sách còn dài hơn: các cựu vụ trưởng Nguyễn Nam Liên (Vụ Kế hoạch Tài chính) và Nguyễn Minh Tuấn (Vụ Trang thiết bị và Công trình y tế) bị khởi tố trong vụ Việt Á cuối năm 2021; cựu Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược Nguyễn Việt Hùng cùng Trưởng phòng đăng ký thuốc Phạm Hồng Châu bị đề nghị truy tố trong vụ Health 2000.
Xâu chuỗi lại, ba vụ án lớn nhất trong năm năm qua: Việt Á, Health 2000/VN Pharma, và nay Việt Mỹ đều có một mẫu số chung đáng suy ngẫm: chúng đều xảy ra ở đúng những khâu mà quyền cấp phép, quyền thẩm định và quyền hoạch định chính sách nằm trong tay rất ít người, và những người đó lại chính là các chuyên gia đầu ngành được đào tạo bài bản, có uy tín xã hội thật sự trước khi vướng vòng lao lý.
Đây không phải là dấu hiệu của những cá nhân đơn lẻ tha hóa ngẫu nhiên, mà là dấu hiệu của một điểm nghẽn cấu trúc: nơi thị trường thiết bị y tế công nghệ cao có quá ít người bán, quá ít người mua thay mặt nhà nước, và khoảng cách giữa hai nhóm này quá hẹp để cạnh tranh thực sự có chỗ tồn tại.
Ranh giới phải giữ
Viết đến đây, thực sự muốn dừng lại ở một ranh giới mà nghề báo buộc phải tôn trọng. Nguyên tắc suy đoán vô tội áp dụng cho ông Trần Văn Thuấn cũng như cho bất kỳ bị can nào khác: bị khởi tố, bị tạm giam không đồng nghĩa với có tội, và vai trò cụ thể của ông trong vụ án: nhận bao nhiêu, để tạo điều kiện gì, cho ai vẫn đang chờ kết luận điều tra và phán quyết của tòa. Việc ông từng là người sáng lập Quỹ Ngày Mai Tươi Sáng hỗ trợ bệnh nhân ung thư nghèo, từng có nhiều năm cống hiến chuyên môn thực chất, cũng là một phần sự thật không thể xóa bỏ chỉ vì một cáo buộc.
Tương tự, việc mượn khung phân tích của Moss và Bollinger không có nghĩa xác nhận các luận điểm y học thay thế trong hai cuốn sách đó là đúng. Ngược lại, chính vì hai cuốn sách này thiên về ý thức hệ và có nhiều điểm bị y học chứng cứ bác bỏ, người viết chỉ sử dụng phần mô tả cơ chế kinh tế: đội giá, lách giấy phép, chi phối bệnh viện đầu ngành - chứ không dùng chúng như căn cứ để khuyên bất kỳ ai từ chối xạ trị, hóa trị hay phẫu thuật để tìm đến "phương pháp tự nhiên".
Câu hỏi thật sự đáng đặt ra sau vụ Việt Mỹ không phải là "tây y có đáng tin hay không", mà là câu hỏi mang tính thể chế: làm sao để một thị trường vốn dĩ đã ít người bán vì rào cản công nghệ - máy gia tốc xạ trị, nguồn phóng xạ, Cyclotron - không bị bó hẹp thêm bởi việc người cấp phép, người thẩm định và người giám sát chính sách chỉ là một nhóm rất nhỏ những cá nhân đã ở với nhau, ở cùng những vị trí liên quan, qua nhiều thế hệ.
Nếu không trả lời được câu hỏi đó, mỗi vụ án được phanh phui chỉ là cắt bỏ một khối u, trong khi cơ chế sinh u vẫn còn nguyên trong hệ thống.
Phan Lợi Mai
Công ty Việt Mỹ trúng 246/276 gói thầu trước khi Thứ trưởng Trần Văn Thuấn bị khởi tố
Mạnh Hà/VietnamNet
CTCP Đầu tư Y tế Việt Mỹ trúng hàng trăm gói thầu trong giai đoạn 2018-2026 tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước trước thời điểm Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn bị khởi tố bị can, bắt tạm giam về tội “Nhận hối lộ”.
246 gói thầu, tổng giá trị gần 6.000 tỷ đồng
Ngày 2/9, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) cho biết đã khởi tố bị can, bắt tạm giam và khám xét đối với ông Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, về tội “Nhận hối lộ”. Đây là diễn biến mới trong quá trình mở rộng vụ án xảy ra tại CTCP Đầu tư Y tế Việt Mỹ và các đơn vị, địa phương liên quan.
Trước đó, ngày 24/7, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án “Buôn lậu, Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”, đồng thời bắt tạm giam Bùi Chân Phương, nguyên Chủ tịch HĐQT Công ty Việt Mỹ; Hà Văn Nam, Giám đốc và Trần Thị Hồng Hạnh, phụ trách công tác kế toán của doanh nghiệp.
Trong nhiều năm trước khi vụ án bị khởi tố, Việt Mỹ đã tham gia hàng trăm gói thầu trong lĩnh vực thiết bị y tế.
Theo dữ liệu đấu thầu được trang DauThau tổng hợp, giai đoạn 2018-2026, CTCP Đầu tư Y tế Việt Mỹ tham gia 276 gói thầu, trong đó trúng 246 gói, trượt 17 gói, 8 gói chưa có kết quả và 5 gói đã bị hủy. Doanh nghiệp tham gia độc lập tại 270 gói và liên danh ở 6 gói.
Y tế Việt Mỹ đã tham gia 276 gói thầu. Nguồn: Đấu Thầu Info
Tổng giá trị các gói thầu Việt Mỹ trúng, bao gồm cả các gói liên danh, lên tới 5.947 tỷ đồng, tương đương gần 6.000 tỷ đồng.
Đáng chú ý, hoạt động đấu thầu của Y tế Việt Mỹ tăng mạnh trong những năm gần đây. Năm 2025, Việt Mỹ tham gia 56 gói và trúng 53 gói. Năm 2026, dữ liệu hiện ghi nhận 23 gói tham gia, trong đó trúng 21 gói.
Trước đó, số gói trúng lần lượt là 12 gói năm 2018, 11 gói năm 2019, 26 gói năm 2020, 27 gói năm 2021, 15 gói năm 2022 và 33 gói năm 2023. Riêng năm 2024, doanh nghiệp trúng 45/53 gói tham gia.
Phạm vi hoạt động cũng trải rộng trên nhiều địa phương. Trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính, dữ liệu ghi nhận Việt Mỹ từng tham gia 78 gói tại Hà Nội, 37 gói tại TPHCM, 13 gói tại Quảng Ninh, 12 gói tại Đà Nẵng, 9 gói tại Ninh Bình và 8 gói tại Huế, bên cạnh nhiều địa phương khác.
Các gói thầu Việt Mỹ tham gia cho thấy doanh nghiệp xuất hiện nhiều ở các gói liên quan đến thiết bị, linh kiện, dịch vụ bảo trì, sửa chữa trong lĩnh vực xạ trị và điều trị ung thư. Danh mục gồm nhiều thiết bị, linh kiện kỹ thuật cao như máy gia tốc tuyến tính, Leksell Gamma Knife, hệ thống cyclotron, nguồn phóng xạ Co-60 và Iridium-192.
Một số gói có quy mô từ hàng chục đến cả trăm tỷ đồng. Chẳng hạn, dữ liệu đấu thầu cho thấy doanh nghiệp tham gia cung cấp, lắp đặt, sửa chữa và bảo trì các hệ thống thiết bị y tế chuyên sâu tại nhiều bệnh viện lớn.
Hệ sinh thái doanh nghiệp của Bùi Chân Phương
Theo kết quả điều tra bước đầu được Bộ Công an công bố, Bùi Chân Phương không chỉ điều hành Việt Mỹ mà còn thành lập, chỉ đạo và điều hành hai doanh nghiệp khác tại Việt Nam là Công ty TNHH Đầu tư Y tế Sao Kim và CTCP Dược phẩm Hoàng Mai.
Công ty Sao Kim được thành lập năm 2011, ban đầu hoạt động với tên Công ty TNHH Đầu tư Thiết bị y tế và Xuất nhập khẩu Sao Kim. Đến năm 2016, doanh nghiệp thay đổi ngành nghề kinh doanh chính sang kinh doanh máy móc, thiết bị và dụng cụ y tế.
Giai đoạn 2019-2026, Sao Kim tham gia 29 gói thầu và trúng 19 gói. Trong khi đó, CTCP Dược phẩm Hoàng Mai được thành lập từ năm 2007, hoạt động chính trong lĩnh vực dược phẩm, mỹ phẩm. Doanh nghiệp này có quy mô đấu thầu còn lớn hơn khi đã tham gia 486 gói từ năm 2018.
Số tiền Y tế Việt Mỹ trúng thầu lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Nguồn: Đấu Thầu Info
Đáng chú ý là mạng lưới doanh nghiệp ở nước ngoài. Theo Bộ Công an, Bùi Chân Phương còn thành lập 5 công ty tại Singapore và 3 công ty tại Hồng Kông (Trung Quốc). Các pháp nhân này được cơ quan điều tra xác định có vai trò trong việc mua đi, bán lại thiết bị y tế và thuốc tân dược, qua đó nâng giá hàng hóa trước khi nhập khẩu về Việt Nam.
Cơ quan điều tra bước đầu cho rằng hàng hóa sau đó được bán cho các đơn vị, cơ sở y tế trong nước với giá cao, giúp nhóm này thu lợi bất chính, đồng thời gây thất thu ngân sách và làm tăng chi phí đầu tư y tế.
Một thủ đoạn khác cũng đang được làm rõ là việc lợi dụng giấy phép nhập khẩu được cấp cho thiết bị chính. Theo Bộ Công an, các đối tượng bị cáo buộc khai báo gian dối một số thiết bị khác là hàng đi kèm để đưa hàng hóa vào Việt Nam không đúng quy định.
Vụ án được mở rộng điều tra trong bối cảnh C03 xác minh dấu hiệu chuyển giá, trốn thuế tại một số doanh nghiệp nhập khẩu thiết bị y tế và thuốc tân dược. Cơ quan điều tra hiện tiếp tục làm rõ quy mô vụ án, vai trò của từng bị can, trách nhiệm của những người liên quan và các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Đặc biệt, việc ông Trần Văn Thuấn bị khởi tố về tội “Nhận hối lộ” ngày 2/9 cho thấy phạm vi điều tra đã được mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, cơ quan chức năng chưa công bố chi tiết hành vi cụ thể của ông Thuấn cũng như mối quan hệ giữa hành vi bị cáo buộc của ông với từng hoạt động đấu thầu của Việt Mỹ. Việc xác định sai phạm, trách nhiệm và thiệt hại sẽ phụ thuộc vào kết quả điều tra của cơ quan chức năng.
Mạnh Hà
Không có nhận xét nào