Thu Hằng/RFI
20/10/2026
Người hồi hương từ Đông Dương về Pháp : 20 năm đấu tranh cho 70 năm bất công
Thu Hằng/RFI
Đăng ngày: 15/08/2025
Sau 70 năm, những người hồi hương từ Đông Dương, chủ yếu là Việt Nam, được Nhà nước Pháp công nhận và có thể được bồi thường. Ngày 19/10/2026, dự luật Tổ quốc ghi công những người hồi hương Đông Dương và bồi thường thiệt hại do dân biểu đảng Xã Hội Olivier Faure đệ trình, đã được Thượng Viện Pháp thông qua với số phiếu tuyệt đối. Dự luật đã được Hạ Viện thông qua ngày 03/06/2024.
Ảnh bìa: Từ trái sang phải : Ông Albert Vandjour, thượng nghị sĩ Michel Masset của tỉnh Lot-et-Garonne, bà Nina Douart-Sinnouretty (phó chủ tịch hội CEP-CAFI), ông Daniel Frèche (chủ tịch hội CEP-CAFI), cùng một số con cháu của người hồi hương Đông Dương CAFI Sainte-Livrade-sur-Lot, tại Thượng Viện Pháp, ngày 19/10/2026. © Daniel Frèche
Sau thất bại tại Điện Biên Phủ năm 1954, khoảng 44.000 người thân của binh sĩ và nhân viên phục vụ cho Pháp tại Đông Dương được hồi hương về Pháp. Trong đó, khoảng 6.000 người không có điều kiện kinh tế, không có người thân tại Pháp, bị đưa vào các Trung tâm tiếp nhận CAFI, như ở Sainte-Livrade-sur-Lot, Bias, Noyant d’Allier.
Bị Nhà nước Pháp « bỏ quên », các khu này dần trở thành nơi cư trú lâu dài với điều kiện sống thiếu thốn và bị hạn chế tự do. Đáng chú ý, những người hồi hương từ Đông Dương chưa bao giờ được công nhận quy chế « hồi hương », khiến họ không được hưởng các quyền lợi dành cho công dân tái định cư hay người tị nạn theo các đạo luật của Pháp.
Ông Daniel Freche, chủ tịch hội CEP-CAFI (Collectif des Eurasiens pour la préservation du Cafi de Sainte-Livrade), sống khoảng 20 năm trong trại Sainte-Livrade-sur-Lot dành cho người hồi hương Đông Dương, ngày 02/07/2025. © RFI / Thu Hằng
Trả lời RFI Tiếng Việt ngày 20/10, ông Daniel Frèche, sống 17 năm ở CAFI Sainte-Livrade-sur-Lot (tỉnh Lot-et-Garonne) cho đến năm 1977, hiện là chủ tịch hội CEP-CAFI, cho biết dự luật được thông qua ở Nghị Viện có ý nghĩa rất lớn cho những người hồi hương từ Đông Dương :
« Hôm qua ngày 19 tháng Mười là ngày rất quan trọng cho chúng tôi, những người hồi hương từ Đông Dương. Tại vì chúng tôi đã đợi 70 năm, lâu lắm rồi. Có 343 thượng nghị sĩ đã bỏ phiếu cho dự luật về người hồi hương từ Đông Dương do dân biểu Olivier Faure đệ trình. Chúng tôi mừng lắm, có người khóc. Chúng tôi tiếc là cha mẹ chúng tôi mất hết rồi, có mỗi mình chúng tôi hiện còn đây, nhiều người còn đau ốm.
Trước tiên, luật này là dành cho cha mẹ của chúng tôi. Tại vì cha mẹ chúng tôi đã không thể lên tiếng về vấn đề này. Đến thế hệ chúng tôi, được ăn học, nên lên tiếng được về chuyện này. Bây giờ chúng tôi muốn chính phủ trước tiên phải đền ơn cha mẹ chúng tôi và cho chúng tôi, những người đã ở trong trại đó, đến cả 70 năm.
Luật này có ý nghĩa rất lớn cho chúng tôi nhưng đồng thời cũng cho người Pháp biết là ở trong trại đó, nhiều người sống cực khổ mà không nói được, không đòi hỏi gì hết. Cha mẹ chúng tôi là người Việt Nam mà người Việt Nam mình thì không đòi hỏi gì, chỉ lo cho con ăn học tới lớn để sau này có việc làm.
Chúng tôi cảm ơn trước tiên là ông Olivier Faure, tiếp theo là chính phủ. Bởi vì bây giờ chính phủ biết lỗi là đã để cho những người trong trại bị thiệt. Bây giờ đền thực ra không có bao nhiều tiền, cũng không bù được những thiệt thòi, cực khổ mà họ đã phải chịu. Nhưng luật đó có ý nghĩa rất lớn cho chúng tôi ».
Người hồi hương từ Đông Dương về Pháp : 20 năm đấu tranh cho 70 năm bất công
Thu Hằng/RFI
Đăng ngày: 15/08/2025
Từ năm 1954-1974, khoảng 44.000 người hồi hương từ Đông Dương được đón ở Pháp. Hơn 6.000 người bị “nhốt” trong bốn “trung tâm” trên nền doanh trại cũ, bị quản lý kiểu quân đội, đặc biệt là Sainte-Livrade-sur-Lot và Noyant d’Allier. Họ bị xâm phạm quyền tự do cá nhân, không được ra ngoài nếu không được phép. Họ sống bấp bênh, co cụm và bị đối xử dè chừng. 70 năm chịu bất công, 20 năm đấu tranh, cuối cùng những người hồi hương Đông Dương đã được bù đắp.
Ảnh bìa: Tranh tường kỉ niệm CAFI 1956-2006. Ảnh do ông Daniel Freche cung cấp. © RFI / Thu Hằng
Trong ba ngày từ 15 đến 17/08/2025, hiệp hội CEP-CAFI (Collectif des Eurasiens pour la préservation du Cafi de Sainte-Livrade) tổ chức lễ tưởng niệm tại trại Sainte-Livrade-sur-Lot và thông tin cho con cháu, người thân về dự luật Quốc gia công nhận những người hồi hương từ Đông Dương và bồi thường thiệt hại do họ và gia đình bị tiếp đón tệ bạc và phải sống trong điều kiện khắc khổ trên lãnh thổ Pháp, đặc biệt là ở ba trại Bias, Sainte-Livrade-sur-Lot và Noyant-d’Allier. Dự luật liên đảng, do dân biểu đảng Xã Hội Olivier Faure đề xuất, đã được thông qua ở Hạ Viện ngày 03/06/2025 và chờ được Thượng Viện thông qua, dự kiến tháng 10, sau đó sẽ được ban hành bằng sắc lệnh.
Để cha mẹ và những người hồi hương Đông Dương không còn là “những người cuối cùng bị Nhà nước Pháp lãng quên”, thế hệ con cháu đã mất hơn 20 năm đấu tranh, trong đó có ông Daniel Freche, hiện là chủ tịch hội CEP-CAFI. Năm 10 tuổi, ông đến Pháp cùng mẹ và các anh chị em vì cha ông là người Việt nên không thể đi cùng. Ông sống gần 20 năm trong trại, chuyển từ Bias đến Noyant d’Allier và cuối cùng là Sainte-Livrade-sur-Lot.
Ông Daniel Freche, chủ tịch hội CEP-CAFI (Collectif des Eurasiens pour la préservation du Cafi de Sainte-Livrade), sống khoảng 20 năm trong trại Sainte-Livrade-sur-Lot dành cho người hồi hương Đông Dương, ngày 02/07/2025. © RFI / Thu Hằng
Trả lời RFI Tiếng Việt ngày 02/07/2025, ông cho rằng “muộn còn hơn không” và giải thích tại sao “thắng lợi” này lại phải chờ lâu đến như vậy.
RFI : Dân biểu Olivier Faure nói : Những người hồi hương Đông Dương “là những người cuối cùng bị lập pháp của Pháp lãng quên”. Phát biểu này có ý nghĩa như thế nào ? Tại sao đến bây giờ mới có một dự luật về người hồi hương Đông Dương ?
Ông Daniel Freche : Dân biểu Olivier Faure không biết chuyện này. Tại sao gặp ông ? Tại vì ông cũng là con cái người hồi hương Đông Dương, cha mẹ cũng làm bên Pháp. Thứ hai là mấy người đó là qua đây (Pháp) có gia đình nên đoàn tụ với gia đình liền. Còn chúng tôi qua đây không có gia đình nào nên bắt buộc phải ở trong trại. Lúc mọi chuyện đã xong, tại sao lại đi gặp ông Faure ? Tại vì chúng tôi biết ông cũng là người hồi hương Đông Dương. Những người này hiểu chuyện hơn những người Pháp khác, cho nên gặp ông, cắt nghĩa câu chuyện cho ông biết.
Gặp ông, cắt nghĩa cho ông tại sao 70 năm sau mới hỏi. Tại vì trước đây, cha mẹ chúng tôi không đòi hỏi gì hết. Nghèo thì nghèo, ở theo cách nghèo thôi, mà cần nhất là lo mấy đứa con cháu ra trưởng thành, có việc làm, có tương lai. Lúc đó họ lo lắng cho chúng tôi ăn học đàng hoàng. Rồi chúng tôi ra trường, đi làm, tới lúc đó mới suy nghĩ lại : Tại sao cũng là người Pháp, có quốc tịch Pháp, qua bên đây cũng đi theo Pháp, làm cho Pháp mà không được hưởng gì hết ? Còn những người “boat people” ngày trước, qua đây được người ta lo lắng đàng hoàng tử tế từ đầu tới cuối, tới khi họ ra khỏi trại thì thôi. Nhưng tại sao để cho những người hồi hương Đông Dương ở trong trại ? Chuyện đó, đối với chúng tôi, là không đúng.
Cho nên phải cắt nghĩa cho ông Faure hiểu. Chúng tôi muốn hỏi ông có thể làm gì để những người hồi hương Đông Dương được bù đắp sau mấy chục năm. Ông mới hiểu chuyện và nói rằng bắt buộc phải làm một luật khác vì luật về người Harki (1) đã được thông qua nên không được. Và ông đồng ý thảo dự luật về những người hồi hương Đông Dương.
Lúc đó chúng tôi nói bây giờ nếu làm được chúng tôi cũng cảm ơn nhiều lắm. Tại vì nếu làm được thì không phải là cho chúng tô,i mà trước hết là cho cha mẹ chúng tôi, vì chúng tôi muốn ghi công họ. Ông Faure cho biết thế nào cũng làm được vì chuyện đó là đúng. Tại sao mình ở một đất nước tự do, bình đẳng, bác ái mà lại không làm được việc đó ?
Ông Daniel Freche khi còn nhỏ và mẹ (ảnh dưới). Ảnh do ông Daniel Freche cung cấp. © RFI / Thu Hằng
RFI : Dân biểu Nicolas Ray cũng phát biểu : “Nhà nước Pháp lẽ ra đã phải đón nhận (những người hồi hương Đông Dương) một cách xứng đáng hơn”. Những người hồi hương Đông Dương là ai ? Họ phải sống trong điều kiện như thế nào sau khi đến Pháp ?
Ông Daniel Freche : Ông Nicolas Ray là người Pháp, chứ không phải người ở Đông Dương về. Ông đến gặp mọi người ở trại Noyant d’Allier, ông biết là người ta sống cũng không giống người khác, không được sống đàng hoàng. Ông quan tâm đến những người trong trại, bởi vì những người đó chỉ có lo ăn, lo đi làm, lo tương lai cho con cái. Người Việt Nam mình là như vậy, ở Noyant hay ở Sainte-Livrade đều giống nhau hết. Bên Noyant d'Allier cũng chịu hoàn cảnh như chúng tôi, trong khi nhiều người ở Noyant còn có cha mẹ, có bố, còn ở trại Sainte-Livrade là những người không có bố, chỉ có mỗi mẹ hoặc không cha mẹ, cho nên đâu có được ra khỏi trại sớm được, bắt buộc phải nuôi con. Chừng nào con lớn lên, tới lúc đó mới được ra. Nhưng đến lúc được ra rồi, đâu có đi đâu, bởi vì 20 năm sau, 30 năm sau, 50 năm sau, người ta vẫn giữ thói quen sống giống bên Việt Nam, ăn uống, nấu nướng, muốn đi qua đi lại nói chuyện như người Việt Nam mình. Nếu ra ngoài thì người ta đâu được sống giống như vậy. Người ta sợ mất thói quen sinh hoạt. Ít người muốn rời khỏi trại đó, cho nên những người lớn tuổi ở lại.
Ông Nicola Ray nói rằng nếu đối đãi với người Pháp không đàng hoàng thì ông phải làm. Ông nói ông là người Pháp, ông không thể nào để những người hồi hương Đông Dương sống như vậy được. Ông cũng tìm hiểu để nói với ông Olivier Faure là phải giúp ra một luật về vấn đề này. Luật này rất lớn vì đây là lần đầu tiên có một luật như vậy kể từ 1954 tới bây giờ, có nghĩa là 70 năm sau. Đáng lẽ luật phải được ra trước đó nhưng giờ có luật này, chúng tôi mừng lắm.
Thanh niên sống trong trung tâm tiếp nhận người hồi hương từ Đông Dương tại Sainte-Livrade-sur-Lot. Ảnh do ông Daniel Freche, chủ tịch hội CEP-CAFI, cung cấp. © RFI / Thu Hằng
RFI : “Điều bất công kéo dài đã 70 năm”. “Thắng lợi” này có ý nghĩa như thế nào với những người hồi hương từ Đông Dương và hiện giờ là gia đình, con cháu của họ ?
Ông Daniel Freche : Chúng tôi cần nhất luật này là cho cha mẹ chúng tôi, sự công nhận của Nhà nước cho cha mẹ chúng tôi. Cái đó là cần nhất. Thứ hai là phải đền ơn những người, từ mấy chục năm nay, phải sống cực khổ, chứ không sướng gì. Qua bên đây (Pháp) mà không biết tiếng Pháp, đâu có làm được gì, chỉ lo cho con thôi. Cho tới lớn, ăn học xong thì mấy người con đó đi làm có tiền, rồi mới lo cho gia đình. Mẹ của chúng tôi ở Sainte-Livrade làm như thế.
Thành ra chúng tôi nói bây giờ chính phủ phải đền ơn dùm 70 năm đó, chúng tôi sống trong cảnh khó khăn đó, nên phải bồi thường. Nếu những người đã mất, giống như cha mẹ chúng tôi đã mất, thì bây giờ phải đền cho mấy đứa nhỏ. Tại họ cũng ở trong trại nó. Bồi thường, đó chỉ là khoản sửa chữa vậy thôi, chứ thực ra cũng không đáng gì : Người ta ở đó 70 năm, họ lại còn là người Pháp nữa. Thành ra bây giờ chúng tôi nói đền bù, điều đó là cũng đúng.
Thứ hai, phải có một chỗ gọi là “nơi tưởng niệm” (lieu de mémoire). Đây là việc cần nhất. Tại sao ? Tại vì cha mẹ chúng tôi mất hết, chết cũng chỗ đó, chôn cũng chỗ đó. Cho nên bây giờ chúng tôi muốn làm một ngôi đền thật lớn cho cha mẹ. Họ đâu có muốn được ghi công đâu, nhưng nhờ có luật, lập được nơi tưởng niệm. Cho nên chỗ đó lớn lắm. Bây giờ những người con muốn về thăm mộ, về thăm quê hương nơi hồi nhỏ mình ở, nhớ lại hồi đó ăn uống làm sao, bạn bè mình ra sao, chơi như thế nào…, những câu chuyện đó, mình kể lại cho những người bạn, những người bạn Pháp muốn xuống tìm hiểu tại sao 70 năm sau mới làm chuyện đó. Bây giờ cũng phải cắt nghĩa cho họ biết : Mình là người Việt Nam chứ không phải là người Pháp, cái gì cũng đòi hỏi.
RFI : Luật đã được thông qua ở Hạ Viện ngày 03/06/2025 và được đưa lên thảo luận ở Thượng Viện. Xin ông cho biết các bước tiếp theo sẽ như thế nào ?
Ông Daniel Freche : Luật đã được thông qua ở Hạ Viện ngày 03/06, tất cả nghị sĩ đã đồng lòng thông qua. Đó là một chiến thắng lớn cho chúng tôi tại vì làm cho các dân biểu thông qua được luật đó.
Thứ hai là hiện giờ, luật đã thông qua ở Hạ Viện rồi nhưng chưa xong tại vì còn phải được thông qua ở Thượng Viện, tháng 10 họp lại, mới bỏ phiếu luật đó, sau đó được đưa trở lại Hạ Viện để thông qua và chính phủ ban hành sắc lệnh để bồi thường cho những người hồi hương Đông Dương. Ít nhất là cũng phải ba bốn tháng nữa. Chúng tôi đợi 70 năm rồi, bây giờ thêm ba, bốn tháng nữa, đối với chúng tôi là không nhiều.
RFI Tiếng Việt xin chân thành cảm ơn ông Daniel Freche, chủ tịch hội CEP-CAFI.
Reconnaissance de la Nation envers les rapatriés d’Indochine et réparation des préjudices subis par ceux-ci et leurs familles du fait de l'indignité de leurs conditions d'accueil et de vie dans certaines structures sur le territoire français
Những điểm đề xuất chính của dự luật gồm :
Nhà nước ghi công những người hồi hương quân sự từ Đông Dương, cựu thành viên của các lực lượng phụ trợ và các viên chức nhà nước đã phục vụ cho Pháp ở Đông Dương
Công nhận trách nhiệm của Nhà nước vì những điều kiện tiếp đón không xứng đáng mà những người này phải chịu đựng
Dành ngày 08/06 hàng năm là Ngày tưởng niệm những người “hi sinh vì nước Pháp” ở Đông Dương
Lập những khu tưởng niệm để vinh danh những người hồi hương, đặc biệt là ở Noyant-d’Allier, Sainte-Livrade-sur-Lot
Bồi thường cho thiệt hại mà những người hồi hương Đông Dương phải chịu đựng từ ngày 22/07/1954 đến 31/12/1975
Khoản bồi thường được cố định, tính theo thời gian sống ở trại.
Theo các hiệp hội, hiện giờ có ít nhất từ 329 đến 500 người được bồi thường (trong khi ít nhất 6.000 người bị đưa vào sống trong các trại khi hồi hương về Pháp).
Bộ trưởng đặc trách cựu chiến binh ước tính có gần 1.600 người.
(1) Luật ngày 23/02/2022 về việc Quốc gia công nhận những người Harki và những người khác hồi hương từ Algérie lại không có những người hồi hương từ Đông Dương. Người harki, người Hồi giáo Algérie được tuyển dụng làm lực lượng hỗ trợ cho quân đội Pháp trong Chiến tranh Algérie (1954-1962).
Ngoài CEP-CAFI còn có hội ARINA (l’Association des Rapatriés d’Indochine de Noyant d’Allier (Arina) và FNR (Fédération Nationale des Rapatriés)
Thu Hằng
Không có nhận xét nào