Trúc Tiên
Paris 19 tháng 10 năm 2026
“…Tôi nghĩ đến những học trò Pháp, ngày mai trở lại lớp, mở sách lịch sử ra học tiếp cuộc Cách mạng 1789. Các em sẽ đọc về tự do, bình đẳng, tình huynh đệ, về những người từng xuống đường vì muốn thay đổi xã hội. Thầy cô sẽ giảng rằng nhờ những cuộc đấu tranh ấy mà nước Pháp có được nhiều quyền tự do như hôm nay.
Biết đâu một em học trò lại giơ tay hỏi:
“Thưa thầy, nếu ngày xưa người ta không xuống đường thì sao ạ?”
Thầy sẽ trả lời rằng lịch sử không thể viết lại bằng hai chữ “nếu như”.
Em khác lại hỏi:
“Vậy tại sao bây giờ chúng em xuống đường, người lớn lại giận?”
Đến đây, tôi e rằng thầy phải nhìn đồng hồ.
May quá, đã đến giờ ra chơi”.
Collage: Trúc Tiên.
Ở Pháp, môn học nào rồi cũng có ngày kết thúc. Riêng môn Cách mạng thì khác. Người ta bắt đầu học từ năm 1789, hơn hai trăm năm sau vẫn chưa tốt nghiệp.
Từ nhỏ, học trò Pháp đã được nghe chuyện dân chúng phá ngục Bastille, lật đổ vua chúa, dựng chiến lũy giữa đường phố. Lớn lên một chút, các em biết thêm những cuộc nổi dậy, những cuộc đình công, rồi đến tháng Năm 1968, khi sinh viên xuống đường khiến cả nước Pháp rung chuyển. Thầy cô giảng rất say sưa. Học trò chăm chú nghe, thuộc bài hơn cả thầy cô tưởng.
Có điều, hình như người lớn chỉ thích cách mạng khi nó đã nằm yên trong sách sử. Bởi đến lúc học trò bước ra khỏi lớp đòi thêm thầy giáo, trường lớp tử tế và một tương lai bớt mù mịt, người lớn bỗng thấy các em học lịch sử hơi kỹ.
Rồi ngày 17 tháng Mười năm 2026 đến. Học trò xuống đường, cha mẹ xuống đường, cả những người thuộc phong trào Áo vàng, từng làm nước Pháp náo loạn mấy năm trước, cũng xuất hiện trở lại. Bao nhiêu nỗi bất bình bỗng gặp nhau giữa phố. Chẳng mấy chốc, cả nước Pháp như một lớp học khổng lồ, nơi ai cũng giơ tay đòi phát biểu, nhưng chẳng ai chịu ngồi xuống nghe.
Đáng buồn là giữa những người thật lòng muốn thay đổi và những kẻ chỉ muốn đập phá, cuối cùng người ta lại nhớ đến những cửa kính vỡ nhiều hơn những điều học trò muốn nói. Một học sinh cầm tấm bảng đòi thêm thầy giáo có thể đứng cả buổi giữa đám đông mà chẳng ai để ý. Nhưng chỉ cần một kẻ ném viên đá vào cửa hàng, lập tức máy quay hướng về phía ấy. Tối đến, trên truyền hình, người ta thấy lửa cháy, kính vỡ, cảnh sát đuổi bắt. Còn những tấm bảng viết tay, những lời kêu gọi, những nỗi lo về tương lai của đám trẻ thì biến đi đâu mất. Thành ra, những người xuống đường để nói lên nỗi bất bình của mình, cuối cùng lại bị át tiếng bởi những kẻ chỉ biết đập phá.
Có lẽ cũng phải thông cảm cho người lớn. Dạy lịch sử là một chuyện, còn thấy lịch sử lặp lại ngay trước cửa nhà mình lại là chuyện khác. Ngày xưa, dân Paris dựng chiến lũy bằng bàn ghế, xe ngựa, đá lát đường. Ngày nay, chỉ cần vài thùng rác bị đốt, một cửa hàng bị đập kính, là hình ảnh đã chạy khắp thế giới trước khi người ta kịp hỏi cuộc biểu tình bắt đầu vì chuyện gì.
Thời đại cũng tiến bộ thật. Năm 1789, muốn truyền tin cách mạng, người ta phải in truyền đơn, đứng giữa quảng trường hô hào, có khi mất cả ngày mới tập hợp được vài ngàn người. Bây giờ, một lời kêu gọi trên mạng có thể đến hàng trăm ngàn người trong chớp mắt. Người xuống đường chưa kịp giương biểu ngữ, người ở nhà đã kịp bình luận. Có người chưa biết các em đòi gì, nhưng đã biết chắc các em sai. Người khác cũng chưa đọc hết những lời kêu gọi, nhưng đã quả quyết các em đúng. Mỗi bên giữ một ý kiến, như giữ một cái ghế trên xe điện giờ cao điểm, nhất định không nhường.
Mà người Pháp vốn có tài tranh luận. Một ổ bánh mì tăng giá cũng có thể thành đề tài bàn cãi về chính sách kinh tế. Một chuyến xe lửa trễ giờ có thể dẫn đến câu hỏi về tương lai đất nước. Huống chi lần này là chuyện con cái, trường học, tiền bạc, việc làm và những năm tháng sắp tới. Chừng ấy chuyện mà không cãi nhau mới lạ.
Có điều, đám trẻ hôm nay không chỉ bất bình vì thiếu thầy giáo hay phải chen chúc trong những lớp học chật chội. Điều khiến chúng lo lắng hơn cả là học hành bao nhiêu năm, có bằng cấp trong tay mà vẫn chưa chắc tìm được việc làm.
Cha mẹ chúng ngày trước thường dặn: “Ráng học cho giỏi, sau này sẽ có công ăn việc làm ổn định.” Đám trẻ nghe lời, học hành chăm chỉ, thi cử đàng hoàng. Vậy mà ra trường, có đứa gửi hồ sơ hết nơi này đến nơi khác vẫn chẳng ai nhận. Có đứa phải làm công việc chẳng liên quan gì đến ngành mình đã học. Có đứa học tiếp, không hẳn vì ham học, mà vì chưa biết ra trường rồi sẽ đi đâu. Ngày trước, tấm bằng tốt nghiệp được xem như chiếc chìa khóa mở cửa vào đời. Bây giờ, chìa khóa có rồi mà cửa vẫn đóng.
Người lớn bảo: “Các con phải cố gắng.”
Đám trẻ hỏi: “Cố đến bao giờ?”
Câu ấy khó trả lời hơn nhiều bài thi tú tài.
Vả lại, thanh niên Pháp cũng có một nỗi khổ riêng. Từ nhỏ đã được dạy phải có chính kiến, phải biết suy xét, không được nhắm mắt nghe theo người khác. Đến tuổi mười bảy, mười tám, các em bắt đầu đem những điều ấy ra thực hành. Và người lớn phát hiện ra rằng dạy con biết cãi thì dễ, nghe con cãi mới khó.
Tất nhiên, xuống đường không có nghĩa là ai cũng đúng. Trong một cuộc biểu tình đông người, có người đi vì tương lai, có người đi vì tức giận, có người đi vì bạn bè rủ rê. Lại có kẻ chẳng quan tâm đến trường học hay học phí, chỉ chờ đám đông kéo đến để đập phá, hôi của. Một người cầm biểu ngữ đòi thêm thầy giáo và một người cầm gạch ném vào cửa kính các cửa hàng, không thể đánh đồng hai người chỉ vì họ cùng xuống đường biểu tình.
Điều trớ trêu là người cầm gạch thường được lên hình nhiều hơn người cầm biểu ngữ. Một tấm bảng viết tay có thể nói lên nỗi lo của cả một thế hệ, nhưng trên màn ảnh, nó khó lòng tranh nổi với một chiếc xe đang bốc cháy. Thế là tối đến, người ta ngồi trước truyền hình, xem đi xem lại cảnh đập phá, rồi kết luận thanh niên ngày nay chỉ giỏi gây rối. Những điều các em muốn nói từ buổi sáng, đến tối đã biến mất sau làn khói.
Còn các nhà chính trị thì tất nhiên không thể đứng ngoài. Người cầm quyền lên án bạo lực, phe đối lập lên án chính phủ, phe cực hữu đòi mạnh tay, phe cánh tả nhắc đến những bất công xã hội. Ai cũng có lý lẽ của mình. Ai cũng nói thay nhân dân. Chỉ có dân là vẫn phải tự lo lấy chuyện ngày mai.
Và giữa những lời qua tiếng lại ấy, câu hỏi đơn giản nhất đôi khi lại bị bỏ quên: sau khi đoàn người giải tán, sau khi đường phố được quét dọn, sau khi những cửa kính được thay mới, các lớp học có thêm thầy giáo không? Những người trẻ có bớt lo cho tương lai không? Hay rồi tất cả lại chờ đến cuộc xuống đường kế tiếp?
Mà chờ đợi cũng là một nghệ thuật trong chính trị Pháp. Người dân chờ chính phủ giải quyết những điều họ bất bình. Chính phủ chờ tình hình lắng xuống. Phe đối lập chờ chính phủ phạm thêm sai lầm. Còn các nhà báo thì chờ xem ai sẽ là người đầu tiên tuyên bố rằng mọi chuyện không thể tiếp tục như thế này nữa.
Mỗi khi đường phố nổi sóng, các nhà lãnh đạo lại phải làm một công việc không dễ chút nào: vừa chứng tỏ mình nghe được tiếng dân, vừa chứng tỏ mình vẫn nắm được tình hình. Tổng thống phải lên tiếng, thủ tướng phải tìm cách giải quyết, bộ trưởng Nội vụ phải lo giữ trật tự.
Ở Pháp, khi mọi chuyện êm đẹp, ai cũng nhận mình có công. Khi mọi chuyện rối ren, ai cũng biết lỗi tại ai. Chính phủ bảo phe đối lập đổ thêm dầu vào lửa. Phe đối lập bảo chính phủ đã nhóm lửa từ lâu.
Mà đâu chỉ có Paris. Từ Lyon, Marseille đến Limoges, bạo động cũng xảy ra tại nhiều thành phố khác. Cửa hàng bị cướp phá, xe cộ bị đốt, đường phố ngổn ngang. Riêng ở Limoges, ngay cả tòa thị chính được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX cũng bị lửa thiêu rụi. Theo ước tính ban đầu của Liên đoàn Thương mại và Phân phối Pháp, hơn 1.500 cửa hàng trên toàn quốc bị ảnh hưởng, thiệt hại có thể lên đến hàng trăm triệu euro. Mà đó mới chỉ là tổn thất trong ngành thương mại, chưa kể những công trình công cộng phải sửa chữa.
Người dân đứng giữa, nghe bên nào nói cũng có lý. Chỉ có một điều họ không hiểu: mình chẳng đập phá gì, sao cuối cùng lại phải bỏ tiền ra sửa những thứ người khác làm hư?
Giữa lúc người dân còn đang tranh cãi xem ai đúng, ai sai, Tổng thống Macron lại có một buổi tối khá thú vị. Tối thứ Sáu 16 tháng Mười, trong lúc nước Pháp đang chuẩn bị cho một cuối tuần đầy sóng gió, ông cùng phu nhân Brigitte đi nghe Céline Dion hát tại Nanterre. Chuyện ấy khiến mạng xã hội xôn xao. Có người trách tổng thống chẳng biết lo cho dân. Nhưng nghĩ cho cùng, tổng thống cũng là người, cũng có quyền đi nghe nhạc. Chỉ có điều, Céline Dion nổi tiếng với bài Pour que tu m’aimes encore, nghĩa là “Để anh còn yêu em mãi”. Không biết tối ấy ông Macron có chợt nghĩ rằng, trong chính trị, làm sao để dân còn yêu mình mới thật là bài hát khó hát nhất.
Sáng hôm sau, nước Pháp xuống đường. Người ta không hát tình ca, mà hô khẩu hiệu. Và những tiếng hô ấy, tiếc thay, chẳng êm tai bằng giọng Céline Dion.
Năm 2017, Emmanuel Macron bước vào Điện Élysée khi mới ba mươi chín tuổi, trở thành vị tổng thống trẻ nhất trong lịch sử nước Pháp. Khi ấy, ông xuất hiện như một gương mặt mới, hứa hẹn vượt qua những lối mòn chính trị, đem đến một luồng gió khác cho đất nước. Người ta nói nhiều đến tuổi trẻ, đến đổi mới, đến tương lai. Gần mười năm sau, cũng những chữ ấy, nhưng lần này lại vang lên từ những người trẻ đang xuống đường.
Nghĩ cũng lạ. Năm 2017, tuổi trẻ là một trong những điều khiến người ta chú ý đến ông Macron. Năm 2026, tuổi trẻ lại là một trong những điều khiến ông phải chú ý. Ngày trước, ông muốn thay đổi nước Pháp. Bây giờ, những người trẻ hơn ông lại muốn nước Pháp thay đổi. Trong chính trị, xem ra tuổi trẻ cũng có ngày hết hạn.
Nhưng muốn thay đổi nước Pháp và thực sự thay đổi được nước Pháp là hai chuyện khác nhau. Một tổng thống không thể chỉ vì dân chúng xuống đường mà lập tức biến mọi yêu sách thành hiện thực. Tiền ở đâu ra? Lấy của ai? Chi vào việc gì trước? Những câu hỏi ấy chẳng dễ trả lời. Có điều, người dân cũng có lý do để sốt ruột.
Họ đã nghe giải thích về ngân sách, nợ công, thâm hụt, tiết kiệm, cải tổ không biết bao nhiêu lần. Mỗi lần nghe xong, họ hiểu thêm một chút vì sao nhà nước thiếu tiền, nhưng vẫn chưa hiểu vì sao đời sống của mình chẳng khá hơn.
Thế là hai bên tiếp tục nói chuyện với nhau. Chính phủ nói bằng những con số. Người dân trả lời bằng những hóa đơn. Một bên bảo phải nhìn về tương lai. Bên kia bảo cuối tháng này còn chưa biết xoay xở ra sao, lấy gì nhìn xa đến thế.
Ở nước Pháp, khi bất đồng lên đến đỉnh điểm, người ta thường kêu gọi đối thoại. Hai chữ ấy nghe thật đẹp. Đối thoại có nghĩa là hai bên cùng nói, cùng nghe, rồi cố tìm một lối ra. Nhưng đôi khi, đối thoại lại giống một bữa cơm gia đình đang có chuyện giận nhau. Ai cũng ngồi vào bàn, ai cũng có điều muốn nói, chỉ chờ người kia ngừng nói để mình nói tiếp. Ăn xong, bát đĩa được dọn đi, mọi người vẫn giữ nguyên ý kiến lúc mới ngồi xuống.
Phe đối lập thì tất nhiên có cách đối thoại riêng. Người này đòi chính phủ từ chức. Người kia đòi thay đổi chính sách. Người khác đòi giải tán Quốc hội. Ai cũng hứa sẽ đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng. Chỉ tiếc rằng khi đến lượt mình cầm quyền, những lời hứa thường phải đi qua cửa Bộ Tài chính, và không phải lời hứa nào cũng còn nguyên vẹn khi bước ra.
Nhìn cảnh ấy, tôi chợt nghĩ đến những học trò đang xuống đường. Các em đòi được nghe, còn người lớn thì tranh nhau nói. Các em lo cho tương lai, còn các đảng phái bận tranh luận xem ai đã làm hỏng quá khứ. Người trẻ hỏi ngày mai sẽ ra sao, người lớn trả lời bằng cách kể lại hôm qua.
Mà ngay cả chuyện đang xảy ra trước mắt, người ta cũng chưa chắc đã nhìn giống nhau. Ngày 17 tháng Mười, theo Bộ Nội vụ, khoảng 550.000 người xuống đường trên khắp nước Pháp. Ban tổ chức nói có đến 800.000. Ngay cả số người biểu tình cũng không thống nhất được. Nhưng chuyện ấy ở Pháp chẳng có gì lạ. Người biểu tình thì đòi thay đổi. Chính phủ và ban tổ chức lại chưa thống nhất được có bao nhiêu người đang đòi.
Đến tối Chủ nhật 18 tháng Mười, Tổng thống Macron lên truyền hình. Ông bày tỏ sự phẫn nộ và hổ thẹn trước cảnh đập phá, cướp bóc, đồng thời nhấn mạnh không thể đánh đồng những người xuống đường với yêu sách chính đáng và những kẻ lợi dụng đám đông để gây bạo lực. Ông thừa nhận nỗi lo của học sinh, sinh viên về việc học hành và tương lai, rồi yêu cầu Thủ tướng Sébastien Lecornu sớm mở những cuộc bàn bạc với các bên liên quan.
Thế là lại bàn.
Người Pháp có lẽ đã nghe những chữ “lắng nghe”, “đối thoại”, “tìm giải pháp” không biết bao nhiêu lần. Toàn những lời dễ nghe. Chính phủ nào cũng dùng, phe đối lập nào cũng thích, chỉ có người dân là nghe mãi rồi cũng thành quen.
Sáng thứ Hai 19 tháng Mười, người Pháp lại biết thêm một chuyện đáng chú ý. Bộ trưởng Nội vụ Laurent Nuñez đã xin từ chức từ hôm trước, nhận trách nhiệm về những thiếu sót trong việc chuẩn bị đối phó với bạo động. Nhưng Tổng thống Macron không chấp nhận, vì cho rằng lúc này lực lượng giữ gìn trật tự cần có người tiếp tục chỉ huy.
Nghĩ cũng khó. Ở trường, học trò làm sai thì bị phạt. Còn trong chính trị, làm sai, nhận lỗi rồi xin nghỉ cũng chưa chắc đã được nghỉ.
Nhưng trong khi người ta bàn chuyện ai đi, ai ở, ngoài đường vẫn còn những người bị thương, những cửa hàng tan hoang, những người buôn bán sáng ra phải dọn đống đổ nát thay vì mở cửa đón khách. Và cả những học trò đã xuống đường vì trường lớp, rồi nhìn những đòi hỏi của mình chìm nghỉm giữa tin tức về đập phá.
Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là người Pháp lại nổi giận. Họ đã nổi giận không biết bao nhiêu lần trong lịch sử. Điều đáng sợ hơn là đến một ngày, người ta không còn tin rằng nói chuyện bình thường với nhau có thể thay đổi được điều gì. Khi ấy, tiếng la hét sẽ lớn hơn tiếng nói, và một viên đá ném đi có thể khiến người ta quên mất câu chuyện bắt đầu từ đâu.
Tôi nghĩ đến những học trò Pháp, ngày mai trở lại lớp, mở sách lịch sử ra học tiếp cuộc Cách mạng 1789. Các em sẽ đọc về tự do, bình đẳng, tình huynh đệ, về những người từng xuống đường vì muốn thay đổi xã hội. Thầy cô sẽ giảng rằng nhờ những cuộc đấu tranh ấy mà nước Pháp có được nhiều quyền tự do như hôm nay.
Biết đâu một em học trò lại giơ tay hỏi:
“Thưa thầy, nếu ngày xưa người ta không xuống đường thì sao ạ?”
Thầy sẽ trả lời rằng lịch sử không thể viết lại bằng hai chữ “nếu như”.
Em khác lại hỏi:
“Vậy tại sao bây giờ chúng em xuống đường, người lớn lại giận?”
Đến đây, tôi e rằng thầy phải nhìn đồng hồ.
May quá, đã đến giờ ra chơi.
Trúc Tiên
Paris 19 tháng 10 năm 2026
Không có nhận xét nào