Minh Khê/RFA
06/10/2026
Sách giáo khoa được bày bán tại một hiệu sách ở Tp. HCM (RFA)
Trải qua hai thời kỳ của hai nhà lãnh đạo tối cao của Đảng Cộng Sản: từ Nguyễn Phú Trọng đến Tô Lâm, sách giáo khoa đã có ít nhất hai lần thay đổi.
Không lâu sau khi ông Tô Lâm lên nắm cả hai “quyền trượng” tổng bí thư và chủ tịch nước, nhà nước lại rục rịch đổi sách giáo khoa.
Dưới thời ông Tô Lâm, hàng loạt chương trình cải tổ trên khắp các lĩnh vực đã diễn ra rất nhanh chóng theo phương châm “vừa chạy, vừa xếp hàng”.
Đối với lĩnh vực giáo dục, bên cạnh việc điều động “đồng hương Hưng Yên” làm lãnh đạo lĩnh ngành này, ông Tô Lâm còn nhiều lần nói rằng phải làm sao chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục” bằng cách không dừng ở việc “chỉnh sửa từng phần”, mà phải “kiến tạo lại toàn hệ thống”.
Những quan điểm của vị lãnh đạo họ Tô này đã lần lượt xuất hiện trong các nghị trình của Bộ Chính Trị, của Quốc hội, đưa những dấu ấn cá nhân của ông trở thành quyết sách.
Người đứng đầu cơ sở giáo dục phải là bí thư đảng, tinh gọn các cơ sở giáo dục công lập hay số hóa giáo dục, v.v. - thuộc trong nhiều chính sách cải tổ giáo dục xuất hiện từ năm 2025 đến nay.
Riêng sách giáo khoa của học sinh, vào cuối tháng Chín mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) cũng đã có văn bản chỉ đạo liên quan đến việc chuẩn bị làm bộ sách giáo khoa từ lớp 1- 12 mới thống nhất, dùng trên cả nước từ năm 2028.
Cơ quan này cho rằng việc sửa đổi là căn cứ theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, cũng như truyền đạt lại ý kiến chỉ đạo từ ông Tô Lâm.
Theo đó, các căn cứ trên cho rằng quá trình thực hiện chương trình giáo dục phổ thông và các bộ sách giáo khoa hiện hành đang bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập trong cả nội dung lẫn khâu triển khai.
Ý kiến cũng đặt ra yêu cầu giảm tải nội dung dạy học, thi cử vì cho rằng sách giáo khoa hiện hành chứa nhiều kiến thức chuyên sâu thiếu cần thiết, gây áp lực lớn cho giáo viên cùng học sinh.
Bên cạnh đó, sách giáo khoa mới được cho sẽ có sự điều chỉnh các nội dung liên quan đến lịch sử, bổ sung các vị tiền bối cách mạng và các giá trị văn hóa, truyền thống khác, để chú trọng hơn vào giá trị đạo đức, lòng yêu và khát vọng cống hiến của các thế hệ học sinh.
Trước các diễn biến trên, trên không gian mạng xã hội xuất hiện một số người, hay những tài khoản để các ảnh đại diện: cờ đỏ - búa liềm giống nhau, nhận định rằng một số chi tiết có trong sách giáo khoa ngữ văn, lịch sử có có “những sai sót rất nghiêm trọng”. Họ kêu gọi “phải trả lại sự thật lịch sử” và đưa rác rưởi ra khỏi sách giáo khoa” đang lưu hành hiện nay.
Bộ GD-ĐT chưa công bố sẽ cần bao nhiêu tiền ngân sách cho việc đổi sách lần này.
“Mỗi người khi lên thì họ lại muốn thay đổi chính sách giáo dục. Điều này tôi nghĩ sẽ tạo được dấu ấn cá nhân trong giai đoạn họ lãnh đạo” - một chuyên gia chính trị từ Pháp giấu tên nói với RFA.
Chuyên gia này cũng cho rằng mỗi lần đổi sách như vậy thì sẽ tiêu tốn hàng nghìn tỷ đồng ngân sách, “nhưng có tiêu tốn tiền như vậy thì họ [quan chức] mới có cơ hội ăn chia với nhau, nên họ cứ đề xuất thôi”.
“Nền giáo dục của đất nước từ lâu đã phải quằn quại giữa những chính sách như vậy, cho nên bây giờ học sinh Việt Nam từ xưa đến giờ cứ như dùng làm chuột bạch, họ đâu có quan tâm,” vị này chia sẻ thêm.
Trong khi đó theo ghi nhận của RFA, nhiều phụ huynh có con, em là học sinh cho rằng việc liên tục thay mới sách giáo khoa là chuyện “hao tiền, tốn của, lãng phí nguồn lực xã hội”.
“Viết sách cần phải có tầm nhìn. Tầm nhìn phải dài hạn, chứ không phải làm ra sách mới xong để đó, năm sao lại biên, lại sửa tiếp. Chuyện đổi sách ở hiện tại chưa thấy được kết quả thế nào, nhưng trước mắt là thấy lãng phí tiền của phụ huynh, tổn thất cho kinh phí nhà nước.
Như tôi có hai đứa, một đứa đang học lớp 12, đứa kia học lớp 10. Nếu theo chính sách mới đây thì đứa sau sẽ không thể dùng sách cũ của anh nó, mà phải lại mua sách mới. Một bộ sách giáo khoa ba bốn trăm nghìn, đâu bộ phải rẻ đâu", một phụ huynh nói chuyện với RFA.
Có những người khác lại nêu quan điểm rằng Chính phủ nên “sao chép” theo mô hình biên soạn sách giáo khoa ở một số nước có nền giáo dục phát triển trên thế giới.
“Đã ba thập niên trôi qua mà ngành này vẫn chưa thể phát triển được sự nghiệp trồng người: 7 đời Bộ trưởng kinh qua các ghế nóng vẫn không có gì khả quan cho ngành giáo dục nước nhà.
Nếu lựa chọn con người đủ tầm nhìn khó đến vậy thì tốt nhất chúng ta nên sao chép, và có một chút hiệu chỉnh cho phù hợp với nguôn lực nhà nước từ những quốc gia mẫu hình phát triển mà thế giới đã công nhân, chẳng hạn như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singarpore rồi làm theo.
Cũng ba thập niên nhưng họ đã tiến hóa với ốc độ thần tốc, tạo ra những giá trị vĩ đại cho xã hội loài người trên trái đất này, còn chúng ta đến giờ vẫn còn loay hoay với bộ sách giáo khoa cho con em."
Đáng chú ý, về hướng xử lý các sách giáo khoa không thể bán được ở các nhà sách trên cả nước, một đại diện từ một trong số chuỗi nhà sách lớn nhất cả nước nói với RFA rằng họ thường chuyển trả số lượng sách giáo khoa đã in đã lỗi mẫu về cho nhà xuất bản để tiêu huỷ.
Đó là còn chưa kể tình trạng thiếu sách giáo khoa suốt thời gian qua.
“Việc này là tình trạng chung của cả nước, sách giáo khoa ở các môn chính hầu như đã hết sạch trên các kệ vào thời điểm tháng Tám, trước lúc tụi nhỏ tựu trường”, một chủ hiệu sách cho biết.
Trong cơn mưa tầm tã vào buổi tối đầu tháng Mười, có phụ huynh kể với RFA rằng người này đã lặn lội khắp từ nhà sách này đến nhà sách nọ, thậm chí lên tận nhà sách bản, chỉ để hỏi mua một cuốn sách Vật lý lớp 10 cho con trai nhưng các nơi đều hết sách.
“Biết là họ sắp có sách mới từ năm 2028, nhưng bây giờ học sinh vẫn dùng sách giáo khoa hiện hành, nếu đợi đến sang năm mua thì con mình lại không có sách để học, nên thôi đàng chịu thôi chứ biết làm sao bây giờ. Mà sách bây giờ cũng hiếm vì nhà xuất bản họ đang hạn chế in thêm để chờ đến chương trình mới”.
Những bất cập trong sách giáo khoa hiện hành, vốn xuất hiện trong đợt cải cách sách giáo khoa diễn ra suốt 12 năm (2013–2025) dưới thời cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.
Với phương án khi đó, cùng một chương trình, Bộ GD&ĐT sẽ cho phép biên soạn nhiều phiên bản sách giáo khoa, thay vì tập trung vào một phiên bản duy nhất
Tiến trình này bắt đầu từ Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) hồi năm 2013 do ông Trọng ký ban hành, và kéo dài đến khi hoàn thiện khung chương trình vào năm 2025, thời điểm chuyển giao quyền lực sang cho ông Tô Lâm.
Điểm đáng chú ý nhất ở thời kỳ này là Bộ GD-ĐT hồi năm 2014 từng trình lên Quốc hội đề xuất khoản ngân sách 34.275 tỷ đồng cho đề án thay đổi tổng thể sách giáo khoa. Đề xuất này sau đó đã dấy lên làn sóng phản đối từ dư luận.
Đến năm 2023, bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khóa XV, trong một lần trả lời báo chí nhà nước lại đưa ra con số tổng kinh phí chi cho đổi mới sách giáo khoa từ 2015 - 2022 là là 213.449,72 tỷ đồng.
Cho đến nay vẫn chưa có một báo cáo kiểm toán chính thức nào được công bố cho việc chi sửa đổi sách giáo khoa trong quá khứ.
Trong suốt quá trình cải tổ sách giáo khoa đã xuất hiện những vụ việc tiêu cực, như vụ bê bối, có “dấu hiệu lợi ích nhóm” giữa Bộ GD&ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục trong việc in ấn, phát hành sách giáo khoa và sách tham khảo.
Bên cạnh đó, sau khi có quy định mới, giá sách giáo khoa lại tăng so với chương trình cũ, chủ yếu do chi phí phát hành cao và sự phức tạp trong khâu làm sách.
Mỗi trường chọn mỗi bộ sách, một môn có nhiều lựa chọn sách v.v, dẫn đến mỗi phụ huynh phải bỏ ra số tiền lớn để mua sách, nhưng lại không thể tái sử dụng, gây lãng phí cho xã hội ước tính khoảng 2.374 tỷ đồng.
RFA
Không có nhận xét nào