Pham Khanh
16/11/2026
“….La création de l’OIF en 1970 à Niamey
L’Organisation internationale de la Francophonie (OIF) a été créée le 20 mars 1970 à Niamey, au Niger, sous le nom initial d’Agence de coopération culturelle et technique (ACCT) Cette initiative a été portée par quatre chefs d’État et figures majeures :
Léopold Sédar Senghor (Président du Sénégal)
Habib Bourguiba (Président de la Tunisie)
Hamani Diori (Président du Niger)
Norodom Sihanouk (Chef d’État du Cambodge, alors prince)”.

OIF được thành lập năm 1970, tại Niamey, Niger, bởi 4 người cha đẻ: Léopold Sédar Senghor (Senegal), Habib Bourguiba (Tunisia), Hamani Diori (Niger) và Norodom Sihanouk (Cambodia).
Đây là tổ chức của những nước từng bị Pháp đô hộ, nhưng lại chọn tiếng Pháp làm ngôn ngữ chung để đoàn kết.
Trong 56 năm, OIF có một nguyên tắc bất thành văn, thiêng liêng như hiến pháp: Tổng Thư ký được chọn bằng đồng thuận, không bỏ phiếu, không đối đầu. Vì sao? Vì OIF không phải là Liên Hợp Quốc. OIF không có quân đội, không có Hội đồng Bảo an, không có quyền phủ quyết. OIF chỉ có một thứ duy nhất để tồn tại: niềm tin rằng các nước thành viên, dù lớn dù nhỏ, dù giàu dù nghèo, đều bình đẳng trong văn hóa.
Nguyên tắc đó đã bị phá vỡ vào ngày 16/11/2026.

Bà Louise Mushikiwabo, người Rwanda, 65 tuổi, cựu Bộ trưởng Ngoại giao Rwanda, đang là Tổng Thư ký đương nhiệm. Bà đã làm 2 nhiệm kỳ, từ 2019 đến nay. Theo thông lệ, bà nên dừng lại. Nhưng bà quyết định tranh cử nhiệm kỳ thứ ba - một trường hợp chưa từng có tiền lệ.
Đây không phải là một quyết định cá nhân. Đây là quyết định của cả chế độ Rwanda. Tổng thống Paul Kagame, người đã cầm quyền ở Rwanda từ năm 2000, coi ghế Tổng Thư ký OIF là “ghế ngoại giao cao nhất” mà một người châu Phi có thể đạt được, là biểu tượng cho việc Rwanda đã từ một quốc gia diệt chủng năm 1994 vươn lên thành một quốc gia có tiếng nói toàn cầu.
Kagame không muốn mất ghế đó. Và ông ta sẵn sàng đánh đổi tất cả để giữ nó, kể cả việc làm vỡ OIF.
I.DRC: QUỐC GIA CÓ 57,3 TRIỆU NGƯỜI NÓI TIẾNG PHÁP NHƯNG BỊ COI LÀ KẺ NGOÀI CUỘC
Để hiểu vì sao DRC phản đối quyết liệt như vậy, phải hiểu DRC là ai.
DRC - Cộng hòa Dân chủ Congo - không phải là một nước nhỏ. DRC có 105 triệu dân, diện tích 2,34 triệu km2, lớn gấp 7 lần Việt Nam. DRC có 57,3 triệu người nói tiếng Pháp, đứng thứ hai trong cộng đồng Pháp ngữ chỉ sau Pháp (68 triệu người). Nếu không có DRC, tiếng Pháp sẽ không còn là ngôn ngữ toàn cầu nữa. Nó sẽ chỉ còn là tiếng của người Pháp và vài nước Tây Phi nhỏ bé.
DRC còn là kho báu khoáng sản lớn nhất hành tinh: DRC nắm giữ 70% trữ lượng cobalt của thế giới - thứ kim loại không thể thiếu để làm pin xe điện, pin điện thoại, pin máy bay. DRC nắm giữ 60% trữ lượng coltan - thứ để làm chip bán dẫn, làm điện thoại, làm tên lửa. DRC có vàng, có đồng, có lithium, có kim cương.
Nói cách khác: Nếu không có DRC, sẽ không có xe điện Tesla, không có iPhone, không có pin cho năng lượng tái tạo. DRC là “trái tim khoáng sản” của thế kỷ 21.
Nhưng DRC lại là quốc gia nghèo nhất, bất ổn nhất, và bị tổn thương nhất trong cộng đồng Pháp ngữ. Miền đông Congo đã chìm trong chiến tranh suốt 30 năm. Hơn 6 triệu người đã chết. Hàng triệu phụ nữ bị hãm hiếp. Hàng triệu trẻ em không được đi học.
Và DRC cáo buộc: Tất cả những điều đó là do Rwanda hậu thuẫn nhóm phiến quân M23.
M23 là gì? M23 là một nhóm vũ trang gồm chủ yếu là người Tutsi ở miền đông Congo, được thành lập năm 2012, với khoảng 5.000 - 8.000 tay súng, nhưng được trang bị vũ khí hiện đại, có pháo binh, có UAV, có hệ thống phòng không. Liên Hợp Quốc, Mỹ, EU đều đã có báo cáo cho rằng M23 được Rwanda hậu thuẫn, huấn luyện và cung cấp vũ khí. Rwanda phủ nhận, nhưng các bằng chứng vệ tinh cho thấy các đoàn xe quân sự Rwanda thường xuyên vượt biên sang Congo.
Với DRC, việc để một người Rwanda ngồi ghế Tổng Thư ký OIF trong khi quân đội Rwanda đang bị cáo buộc giết người dân Congo, là một sự sỉ nhục không thể chấp nhận được. Nó giống như việc để một người Nga ngồi ghế Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc trong khi Nga đang tấn công Ukraine vậy.
Vì vậy, DRC đã đưa ra tối hậu thư: Nếu bà Mushikiwabo tái đắc cử, DRC sẽ rút hoàn toàn khỏi OIF.
Hãy hiểu mức độ nghiêm trọng: Sau khi Mali, Niger và Burkina Faso lần lượt rời khỏi OIF gần đây vì bất mãn với Pháp, việc mất thêm DRC sẽ khiến OIF mất đi 1/3 số người nói tiếng Pháp trên thế giới, mất đi tính chính danh, và mất đi lý do tồn tại.
DRC không đe dọa suông. DRC đã chuẩn bị sẵn kế hoạch rút. DRC đã tính đến việc sẽ gia nhập Cộng đồng Đông Phi (EAC) và Cộng đồng Phát triển Nam Phi (SADC) sâu hơn, để không cần OIF nữa.
II. NƯỚC CỜ HÒA GIẢI BỊ BÁC BỎ: KHI CẢ HAI BÊN ĐỀU KHÔNG CHỊU LÙI
Để ngăn chặn thảm họa, DRC đã đưa ra một đề nghị mà giới ngoại giao đánh giá là “rất quân tử, rất hiếm có”:
DRC sẽ rút ứng viên của mình là bà Juliana Lumumba - con gái của cố lãnh tụ Patrice Lumumba, biểu tượng độc lập của Congo - nếu Rwanda cũng rút bà Mushikiwabo.
Và DRC sẽ ủng hộ một ứng viên trung lập: cựu Thủ tướng Romania, ông Dacian Cioloș, một người châu Âu, từng là Ủy viên châu Âu về Nông nghiệp, không liên quan gì đến xung đột Rwanda - DRC. Ngoài ra còn có cựu bộ trưởng Coumba Ba của Mauritania cũng tham gia tranh cử.
Đây là một đề nghị hòa giải đúng chuẩn: Cả hai bên cùng lùi một bước, để một người thứ ba lên, để tổ chức được cứu.
Rwanda đã từ chối. Thẳng thừng. Không nhượng bộ. Không thương lượng.
Tại sao Rwanda dám từ chối? Vì Rwanda hiểu rằng mình đang nắm 3 con bài mạnh hơn DRC rất nhiều:
Con bài 1: Tiền và tổ chức. Rwanda là quốc gia nhỏ, nhưng bộ máy ngoại giao của Rwanda rất tinh gọn, rất chuyên nghiệp, rất giỏi vận động hành lang. Rwanda đã chi hàng triệu USD để vận động các nước Pháp ngữ nhỏ ở Thái Bình Dương, ở Caribe, ở Ấn Độ Dương bỏ phiếu cho mình. DRC thì ngược lại, bộ máy ngoại giao cồng kềnh, tham nhũng, không có tiền để vận động.
Con bài 2: Hình ảnh “Singapore của châu Phi”. Kagame đã xây dựng Kigali thành một trong những thành phố sạch nhất, an toàn nhất, hiện đại nhất châu Phi. Rwanda có tốc độ tăng trưởng 8-9%/năm, có chính phủ số, có phụ nữ chiếm 61% Quốc hội - cao nhất thế giới. Trong khi đó, DRC bị coi là “quốc gia thất bại”, với tham nhũng, chiến tranh, và nghèo đói. Nhiều nước Pháp ngữ nhỏ đã nói: “Chúng tôi muốn một Tổng Thư ký từ một quốc gia thành công như Rwanda, chứ không phải từ một quốc gia thất bại như DRC.”
Con bài 3: Sự ủng hộ ngầm của Anh và Mỹ. Rwanda là đồng minh thân cận của Anh (Anh đã ký thỏa thuận đưa người tị nạn sang Rwanda), và là đối tác an ninh của Mỹ ở châu Phi. Anh và Mỹ không muốn DRC - một quốc gia thân Trung Quốc trong lĩnh vực khoáng sản - có tiếng nói lớn hơn trong OIF.
Vì vậy, Rwanda đã đánh cược: Thà để OIF vỡ, còn hơn để mất ghế. Và Kagame đã thắng cược đó, ít nhất là trong ngắn hạn.
III.BÓNG MA CỦA PHÁP: KHI NGƯỜI TRẢ TIỀN MUỐN LÀM ÔNG CHỦ, NHƯNG KHÔNG AI NGHE NỮA
Cuộc bầu này cũng đã vạch trần một sự thật đau đớn về Pháp.
Pháp là nhà tài trợ tài chính lớn nhất cho OIF, chiếm hơn 60% ngân sách hoạt động của tổ chức. Pháp trả lương cho bộ máy, Pháp tài trợ cho các chương trình giáo dục, Pháp tổ chức các hội nghị. Về mặt tài chính, OIF là “con” của Pháp.
Nhưng về mặt chính trị, Pháp đã mất quyền kiểm soát đứa con của mình.
Tổng thống Emmanuel Macron đã công khai cảnh báo về nguy cơ “rạn nứt nội bộ”, đồng thời kín đáo thúc giục cả Kagame và DRC cùng rút ứng viên để nhường chỗ cho một lựa chọn đồng thuận.
Nghe thì rất trung lập. Nhưng Rwanda đã công khai chỉ trích sự can thiệp của Paris và bác bỏ yêu cầu của Macron.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một tổng thống châu Phi dám công khai bác bỏ yêu cầu của tổng thống Pháp ngay tại một hội nghị do Pháp đồng sáng lập.
Tại sao? Vì thời đại mà Pháp có thể gọi điện cho một tổng thống châu Phi và bảo “anh phải rút” đã qua rồi. Sau khi Pháp bị đuổi khỏi Mali, Niger, Burkina Faso, sau khi Pháp mất ảnh hưởng ở Sahel, Pháp không còn là “ông chủ” của châu Phi nữa. Pháp chỉ còn là một trong nhiều đối tác: Trung Quốc, Nga, Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ đều đang tranh giành ảnh hưởng ở châu Phi.
Macron hiểu điều này. Ông ta biết rằng nếu OIF vỡ, Pháp sẽ mất đi công cụ cuối cùng để duy trì ảnh hưởng văn hóa toàn cầu. Nhưng ông ta không thể làm gì hơn ngoài việc cảnh báo.
IV. CAMBODIA : NGƯỜI CHỦ NHÀ ĐANG ÂM THẦM THU LỢI LỚN NHẤT

Trong khi Rwanda và DRC đang đánh nhau, Cambodia - nước chủ nhà - đang lặng lẽ thu lợi lớn nhất.
Hun Manet, Thủ tướng Cambodia , 48 tuổi, tốt nghiệp Học viện Quân sự West Point của Mỹ, đã dùng 2 ngày hội nghị để làm 3 việc:
Cambodia ký 29 hiệp định với Pháp trong một ngày 15/11. Không phải 1-2 thỏa thuận chung chung, mà là 29 văn bản cụ thể về quốc phòng, bảo tồn di sản, truyền tải điện, y tế, đào tạo. Pháp cam kết giúp Cambodia bảo tồn Angkor, giúp Cambodia nâng cấp lưới điện, giúp Cambodia đào tạo sĩ quan.
Tại sao Pháp làm vậy? Vì Pháp muốn quay trở lại Đông Dương sau khi mất châu Phi. Và Cambodia là bàn đạp hoàn hảo nhất, vì Cambodia có quá khứ thuộc địa Pháp, có tiếng Pháp, có Angkor - biểu tượng văn hóa mà Pháp đã từng “khai quật” và “bảo tồn”.
Cambodia giữ ghế Chủ tịch Pháp ngữ đến 2028. Trong 2 năm tới, Cambodia có quyền đề xuất chương trình nghị sự, dẫn dắt thảo luận về hòa bình, về AI, về bảo vệ di sản. Đây là thứ quyền lực mềm mà Việt Nam đã từng có năm 1997 nhưng đã để tuột mất.
Cambodia dùng Pháp ngữ để “hợp pháp hóa” lập trường biên giới với Thái Lan. Cambodia đưa ra Tuyên bố Phnom Penh và Lời kêu gọi Phnom Penh về bảo vệ di sản văn hóa trong xung đột, dựa trên kinh nghiệm di sản bị hư hại do xung đột biên giới Cambodia - Thái Lan năm 2025. Đây là cách biến mình thành “nạn nhân cần được bảo vệ”.
Và quan trọng nhất: Cambodia đã biến mình từ “nước bị kẹp” thành “nước chủ nhà”. Trong cùng một tuần, Cambodia vừa ôm Pháp, vừa ôm Mỹ (ký khung hợp tác quân sự ngày 4/11 về an ninh hàng hải, lực lượng đặc biệt), vừa ôm Trung Quốc (quan hệ kinh tế chặt chẽ nhất). Cambodia đang làm đúng công thức “đi dây” mà Việt Nam đã làm 30 năm nay, nhưng làm với tốc độ nhanh hơn và công khai hơn.
V. VIỆT NAM Ở PHNOM PENH: ĐI ĐỂ KHÔNG BỊ GẠT RA NGOÀI, NHƯNG ĐÃ ĐỦ CHƯA?
Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dẫn đầu đoàn cấp cao sang Phnom Penh là đúng và cần thiết. Nhưng chúng ta phải nhìn thẳng: Việt Nam đến Phnom Penh với tâm thế gì? Tâm thế của người đi dự, hay tâm thế của người đi dẫn dắt?
Trong hội nghị, Việt Nam đã làm được 3 việc quan trọng:
Giữ kênh an ninh với Cambodia . Việt Nam và Cambodia đã ký Kế hoạch hợp tác 2027 giữa Bộ Nội vụ Cambodia và Bộ Công an Việt Nam về chống tội phạm xuyên biên giới, lừa đảo trực tuyến, an ninh biên giới. Đây là văn bản rất thực chất, vì Cambodia đang là trung tâm của các đường dây lừa đảo trực tuyến do các băng nhóm nước ngoài điều hành, và cũng là nơi có căn cứ hải quân Ream mà Việt Nam rất quan tâm.
Nếu Việt Nam mất kênh an ninh này, Việt Nam sẽ mất khả năng kiểm soát sườn phía Tây Nam.
Đưa công nghệ số thành “lá bài” mới. Tại Diễn đàn FrancoTech, đoàn Việt Nam nhấn mạnh hợp tác khoa học, công nghệ và kinh tế số phải trở thành động lực mới trong không gian Pháp ngữ. Đây là cách Việt Nam nói: Việt Nam không chỉ có đất hiếm, không chỉ có cảng biển. Việt Nam có AI, có nhân lực số, có hệ sinh thái khởi nghiệp.
Gửi thông điệp “hòa bình có luật lệ” đến Paris và các nước Pháp ngữ. Việt Nam không chọn phe theo kiểu đối đầu. Việt Nam chọn phe “luật pháp quốc tế”.
Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Vì trong khi Việt Nam nói về “hòa bình”, Cambodia đã ký 29 thỏa thuận. Trong khi Việt Nam nói về “hợp tác số”, Pháp đã cam kết tiền thật, đào tạo thật cho Cambodia.
Việt Nam cần phải chuyển từ ngoại giao “tuyên bố” sang ngoại giao “hợp đồng”. Tuyên bố thì ai cũng nói được. Hợp đồng mới là thứ giữ chân đồng minh.
Pham Khanh/Việt Nam
Không có nhận xét nào