Khi chống Trump trở thành mẫu số chung

Nguyễn Văn Tuấn/Úc Châu

04/11/2026

“…Có thể diễn giải kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kì vừa qua rằng cử tri bỏ phiếu vì đã chán Trump hơn là vì họ yêu mến Đảng Dân Chủ”.

Có thể diễn giải kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kì vừa qua rằng cử tri bỏ phiếu vì đã chán Trump hơn là vì họ yêu mến Đảng Dân Chủ.

Tôi sống ở Úc, nhưng từng có thời gian sống ở Mĩ, nên vẫn thích theo dõi chánh trường Mĩ. So với Úc, tôi thấy chánh trị Mĩ hấp dẫn hơn vì luôn có những diễn biến bất ngờ, khó dự báo, và đặc biệt là các chánh trị gia có vẻ gần dân hơn. Mỗi cuộc bầu cử ở Mĩ thường đem đến những câu chuyện đáng suy ngẫm, và cuộc bầu cử giữa nhiệm kì vừa qua cũng vậy.

Cuộc bầu cử vừa qua đem lại một chiến thắng lớn cho Đảng Dân Chủ. Nhưng tôi nghĩ có một câu hỏi quan trọng hơn kết quả thắng thua: Đảng Dân Chủ ngày nay đại diện cho những giá trị gì, và họ muốn đưa nước Mĩ đi về đâu?

Nếu Franklin D. Roosevelt, Harry Truman hay John F. Kennedy tái sanh, có lẽ họ sẽ ngạc nhiên trước diện mạo của đảng mà họ từng lãnh đạo.

Bởi vì trong khoảng 30 năm qua, Đảng Dân Chủ đã thay đổi rất nhiều, từ thành phần cử tri, giới lãnh đạo đến hệ tư tưởng và những ưu tiên chánh trị.

Tôi thấy có ba thay đổi đáng quan tâm.

■ Một đảng ngày càng đa sắc tộc

Năm 1996, dưới thời Bill Clinton, người da trắng không thuộc nhóm Hispanic chiếm 77% cử tri ủng hộ hoặc nghiêng về Đảng Dân Chủ. Đến năm 2023, tỉ lệ này giảm còn 56%.

Ngược lại, tỉ lệ cử tri Hispanic tăng từ 5% lên 16%, người gốc Á tăng từ chưa đến 1% lên 6%, trong khi người da đen chiếm khoảng 18%.

Như vậy, trong chưa đầy ba thập niên, tỉ trọng cử tri thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số trong liên minh Dân Chủ đã tăng từ 23% lên 44%.

Giới lãnh đạo cũng thay đổi. Từ Roosevelt, Truman, Kennedy đến Clinton, những tổng thống Dân Chủ đều là người da trắng. Rồi Barack Obama trở thành tổng thống da đen đầu tiên, Kamala Harris trở thành phó tổng thống có nguồn gốc Phi và Nam Á, và Hakeem Jeffries trở thành người da đen đầu tiên lãnh đạo một đảng tại Hạ viện.

Trong Quốc hội khóa 119, có 139 nghị sĩ thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số, và khoảng 84% trong số đó thuộc Đảng Dân Chủ.

Nói theo cách diễn đạt phổ biến ở Mĩ, Đảng Dân Chủ ngày càng browner (nâu hơn) tức ngày càng đa sắc tộc hơn.

Nhưng còn một thay đổi đáng chú ý khác. Năm 1996, chỉ 22% cử tri Dân Chủ có bằng đại học. Đến năm 2023, con số đó tăng lên 45%.

Đảng Dân Chủ ngày nay vừa đa sắc tộc hơn, vừa có nhiều cử tri tốt nghiệp đại học hơn. Đây là một sự thay đổi lớn về xã hội học chánh trị.

Sự đa dạng ấy có thể là một nguồn sức mạnh. Nhưng nó cũng đặt ra vấn đề làm sao dung hòa những cộng đồng có lịch sử, văn hóa, quyền lợi và ưu tiên khác nhau trong một chương trình chánh trị chung.

Một hiện tượng khác đáng quan tâm là ảnh hưởng ngày càng rõ của các chánh trị gia Hồi giáo trong Đảng Dân Chủ. Những người ‘aggressive’ (hung dữ) tiêu biểu như Ilhan Omar, Rashida Tlaib và Abdul El-Sayed, sự hiện diện của họ đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu Đảng Dân Chủ có thể dung hòa những chương trình nghị sự mang màu sắc tôn giáo và với những giá trị thế tục và lợi íchl của nước Mĩ?

■ Từ chánh trị giai cấp sang chánh trị bản sắc

Trong phần lớn thế kỉ 20, Đảng Dân Chủ gắn liền với công nhân, công đoàn, nông dân, người lao động và tầng lớp có thu nhập thấp.

Roosevelt đưa ra chương trình New Deal nhằm phục hồi kinh tế và cải cách xã hội. Kennedy nói về New Frontier, kêu gọi người Mĩ chinh phục những biên cương mới. Lyndon Johnson có Great Society, với tham vọng giảm nghèo và mở rộng quyền công dân.

Đến thời Bill Clinton, Đảng Dân Chủ chuyển sang đường lối trung dung hơn, chú trọng tăng trưởng kinh tế, trách nhiệm cá nhân, cải cách phúc lợi và kỉ luật ngân sách.

Ngày nay, các vấn đề chủng tộc, giới tính, quyền LGBTQ+, nhập cư và công bằng xã hội chiếm vị trí nổi bật trong những cuộc tranh luận của đảng.

Sự chuyển dịch này thường được gọi là identity politics, hay chánh trị bản sắc.

Vấn đề nằm ở chỗ làm sao dung hòa quyền lợi của từng cộng đồng (như người Somalia, người Hồi giáo) với một căn cước quốc gia chung.

Nước Mĩ từng tự hào với lí tưởng melting pot, nơi những người có nguồn gốc khác nhau cùng trở thành người Mĩ thông qua một hệ thống giá trị và thiết chế chung. Nhưng ngày nay thì khác: vẫn có những người vào Mĩ nhưng không có đóng góp gì cho Mĩ, và chỉ xem Mĩ là một khách sạm Hotel America. 

Một trường hợp rất đáng chú ý vừa xảy ra ở Michigan.

Dân biểu Haley Stevens, một người Dân Chủ trung dung, đã công khai ủng hộ ứng cử viên Cộng Hòa Mike Rogers thay vì ứng cử viên của chính đảng mình, Abdul El-Sayed.

Stevens từng thất bại trước El-Sayed trong cuộc bầu cử sơ bộ. Mâu thuẫn giữa hai người bùng lên trở lại quanh một quảng cáo liên quan đến Do Thái và Palestine. Stevens cho rằng quảng cáo có nội dung bài Do Thái, trong khi El-Sayed phản đối cách diễn giải đó. 

El Sayed và những người gốc Hồi giáo như ông ấy có thể nói trong đầu họ chưa bao giờ ủng hộ Do Thái. Mà, Mĩ là đồng minh của Do Thái. Suy nghĩ trong đầu họ thể hiện qua những phát ngôn bài Do Thái đã mâu thuẫn với chánh phủ Mĩ. 

Sau khi Stevens tuyên bố ủng hộ Rogers, chủ tịch Đảng Dân Chủ Michigan tuyên bố bà không còn là thành viên của đảng tại tiểu bang.

Một chuyện hiếm thấy trong chánh trường Mĩ.

Câu chuyện này làm tôi nhớ đến Ronald Reagan.

Reagan từng là người Dân Chủ, từng ủng hộ Roosevelt và Truman, trước khi chuyển sang Đảng Cộng Hòa năm 1962. Ông nổi tiếng với câu nói:

“I didn’t leave the Democratic Party. The party left me.”

Tạm dịch: “Tôi không bỏ Đảng Dân Chủ. Chính Đảng Dân Chủ đã bỏ tôi.”

Dĩ nhiên, hoàn cảnh của Reagan và Stevens khác nhau. Stevens vẫn tự nhận mình là người Dân Chủ. Nhưng cả hai câu chuyện đều đặt ra một vấn đề: khi một chánh đảng thay đổi, những người từng gắn bó với đảng có còn tìm thấy chỗ đứng của mình?

■ Khi chống Trump trở thành mẫu số chung

Từ năm 2015, Donald Trump đã trở thành một trong những nhân vật chi phối mạnh nhứt đời sống chánh trị Mĩ.

Điều thú vị là Trump còn chi phối cả đảng đối lập.

Trong giới bảo thủ, người ta thường dùng cụm từ Trump Derangement Syndrome (TDS) để chế giễu những phản ứng chống Trump mà họ cho là quá mức.

Tôi nghĩ đằng sau cách nói mang tính châm biếm ấy có một hiện tượng chánh trị đáng nghiên cứu: negative partisanship, tức sự gắn bó với một đảng xuất phát phần lớn từ thái độ phản đối đảng đối phương.

Người ta bỏ phiếu vì ghét đối thủ hơn là vì yêu mến đảng mình chọn.

Trump đã tạo ra một mẫu số chung cho nhiều nhóm trong Đảng Dân Chủ. Phe trung dung, phe cấp tiến, các cộng đồng sắc tộc và nhiều nhóm lợi ích có thể bất đồng về rất nhiều vấn đề, nhưng tất cả họ có một mục tiêu chung: chống Trump tới cùng. 

Bất cứ Trump làm gì, tích cực hay tiêu cực, họ đều chống. Chống Trump vừa là niềm kiêu hãnh, vừa là suy nghĩ thời thượng. Và, đổi lại, Trump cũng làm nhiều việc đáng bị lên án. 

Chống Trump do vậy là một động lực huy động cử tri rất mạnh.

Tuy nhiên, sự đồng thuận về người mình chống đối không có nghĩa là đồng thuận về điều mình muốn xây dựng.

Khi Trump không còn là trung tâm của cuộc tranh luận, Đảng Dân Chủ sẽ phải đối diện với những bất đồng vốn có về thuế, thương mại, di dân, năng lượng, Do Thái và vai trò của chánh phủ.

Và đây chính là điều khiến tôi băn khoăn về chiến thắng vừa qua.

■ Thắng cử rồi, nhưng tầm nhìn ở đâu?

Roosevelt có New Deal. Kennedy có New Frontier. Johnson có Great Society. Clinton có chương trình New Democrat.

Những nhà lãnh đạo đó đưa ra một hình dung về tương lai nước Mĩ, dù người ta có thể đồng ý hay phản đối đường lối của họ.

Đảng Dân Chủ ngày nay cũng có những chương trình lớn. Chánh quyền Biden đã thông qua các đạo luật về hạ tầng, sản xuất bán dẫn và năng lượng sạch. Nhưng những chương trình đó chưa tạo được một bản sắc chánh trị có sức thuyết phục rộng rãi và lâu dài như các khẩu hiệu lịch sử nói trên.

Đảng đang phải dung hòa nhiều lực lượng: cử tri lao động truyền thống, giới chuyên môn có học vấn cao, các cộng đồng sắc tộc, phe cấp tiến xã hội chủ nghĩa và phe trung dung.

Đó là một công việc khó khăn.

Nhưng một chánh đảng lớn phải làm được nhiều hơn việc tập hợp những nhóm người cùng phản đối một đối thủ.

Họ cần trả lời những câu hỏi rất cụ thể: Làm sao để người lao động có cuộc sống khá hơn? Làm sao để giới trẻ có thể mua nhà? Làm sao để kiểm soát nhập cư mà vẫn giữ được truyền thống cởi mở? Làm sao để nước Mĩ duy trì sức mạnh kinh tế và vị thế quốc tế?

Và trên hết, làm sao để những người Mĩ khác nhau về màu da, tôn giáo và nguồn gốc vẫn cảm thấy mình thuộc về cùng một quốc gia?

Đảng Dân Chủ có thể đã thắng Trump trong cuộc bầu cử này. Câu hỏi còn lại là liệu họ có thể xây dựng một chương trình đủ sức thuyết phục người Mĩ ngay cả khi Trump không còn trên sân khấu chánh trị.

Sau Roosevelt, Kennedy và Clinton, ai sẽ định nghĩa giấc mơ Mĩ của thế kỉ 21?

Hay Đảng Dân Chủ vẫn sẽ tiếp tục tìm kiếm căn cước của mình dưới cái bóng của Donald Trump? Nếu vậy thì thật đáng tiếc vậy.

Người phương Tây có câu đại khái là kẻ chỉ biết chống lại người khác thì cuối cùng sẽ quên mất mình đứng về điều gì. Y chang rằng khi sự chống đối trở thành lí tưởng, người ta dần đánh mất lí tưởng của chính mình.

Nguyễn Văn Tuấn/ Úc Châu