Kỳ 3
Tác giả: Pentagon Papers
November 5, 2026

Lời giới thiệu: Tài liệu được trích dịch từ “United States–Vietnam Relations, 1945–1967”, thường được biết đến với tên gọi Pentagon Papers (Hồ sơ Lầu Năm Góc), do Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ thực hiện. Bản tài liệu gốc mang dấu phân loại TOP SECRET – SENSITIVE (TỐI MẬT – NHẠY CẢM); trên bản PDF lưu trữ có ghi thông tin giải mật theo Sắc lệnh Hành pháp 13526 vào năm 2011.
Bản dịch tiếng Việt do ChatGPT hỗ trợ thực hiện, có hiệu đính cách viết tên riêng và địa danh cho phù hợp với tiếng Việt. Riêng cách gọi tên nhân vật theo lối viết ngắn gọn trong bản gốc tiếng Anh, chẳng hạn Diem, Nhu, Minh…, được giữ nguyên theo nguyên tắc dịch thuật của bản gốc, không tự ý thêm họ hoặc thay đổi cách gọi.
Tài liệu cung cấp góc nhìn từ phía Hoa Kỳ về những diễn biến dẫn đến cuộc đảo chính ngày 1 tháng 11 năm 1963, cho thấy mức độ can dự của Mỹ, những tính toán của giới chức Mỹ và các khác biệt, do dự trong quá trình hoạch định chính sách đối với cuộc đảo chính.
Do tài liệu gốc quá dài, Tạp chí Thế Kỷ Mới chỉ lựa chọn đăng tải một phần, tập trung vào niên biểu tháng cuối cùng của nền Đệ Nhất Cộng Hòa, giai đoạn cuộc đảo chính chín muồi và diễn biến chính của cuộc đảo chính.
Lưu ý: Đây là bản trích dịch có biên tập về cách trình bày và tên riêng; không nên hiểu là bản dịch toàn văn của toàn bộ hồ sơ Pentagon Papers.
***
Chương V – Cuộc đảo chính và những hệ quả: từ ngày 1 đến ngày 23 tháng 11
1. Cuộc đảo chính
Bầu không khí đầy những âm mưu và thủ đoạn phức tạp ở Sài Gòn vào mùa thu năm 1963 khiến việc theo dõi tất cả các kế hoạch chống lại chính quyền gần như là điều bất khả thi. Trong một trong những bức điện cuối cùng gửi Washington trước cuộc đảo chính, Lodge đã xác định được mười nhóm bất đồng riêng biệt, ngoài nhóm của các tướng lĩnh.
Thành phần của những nhóm này thay đổi liên tục, tính chất hoạt động thất thường: chúng nhanh chóng xuất hiện, biến mất hoặc sáp nhập với những nhóm khác. Tuy nhiên, có hai nhóm hình thành từ mùa hè và vẫn giữ được bản sắc riêng, dù có một số thay đổi, cho đến gần cuối cuộc khủng hoảng.
Nhóm xuất hiện trước được biết đến với tên nhóm Tuyên hoặc nhóm Thảo, theo tên những người lần lượt lãnh đạo nhóm. Nhóm này được bác sĩ Trần Kim Tuyến, Giám đốc Sở Nghiên cứu Chính trị — cơ quan tình báo quốc gia dưới thời ông Diệm — hình thành vào khoảng tháng 6. Thành phần của nhóm bao gồm một số nhân sự thuộc các Bộ Công dân vụ và Thông tin, cùng một số thành phần trong quân đội.
Khi bác sĩ Tuyến bị đưa ra khỏi nước vào tháng 9, nhóm này ít nhiều sáp nhập với một nhóm sĩ quan cấp trung do Trung tá Phạm Ngọc Thảo đứng đầu. Nhóm đã ấn định một số thời điểm tiến hành đảo chính trong mùa hè và mùa thu. Tuy nhiên, mỗi lần như vậy, các đơn vị quân sự then chốt đều tạm thời được phủ Tổng thống hoặc Bộ Tổng tham mưu dưới quyền Tướng Đôn điều chuyển đi nơi khác. Cả hai bên đều phần nào biết về kế hoạch của nhóm và đều muốn phá vỡ nó.
Cuối cùng, nhóm này phối hợp với các tướng lĩnh cấp cao vì đó là phương án duy nhất có triển vọng thành công.
Nhóm thứ hai dĩ nhiên gồm các tướng lĩnh cấp cao của quân đội Việt Nam. Nhóm này cũng bắt đầu ráo riết chuẩn bị đảo chính từ tháng 6. Ban đầu, người ta cho rằng Tướng Trần Thiện Khiêm lãnh đạo nhóm, sau đó là Tướng Trần Văn Đôn. Nhưng trên thực tế, người đứng đầu nhóm trong suốt quá trình có lẽ là Tướng Dương Văn Minh, người được các sĩ quan kính trọng và có uy tín hơn hẳn những người khác.
Bốn thành viên chủ chốt của nhóm là các Tướng Minh, Đôn, Khiêm và Kim. Tất cả đều đóng tại Sài Gòn nhưng không trực tiếp chỉ huy các đơn vị chiến đấu; ba người sau làm việc tại Bộ Tổng tham mưu, còn Tướng Đính giữ vai trò cố vấn quân sự cho phủ Tổng thống. Các Tướng Trần Văn Trà và Nguyễn Khánh, lần lượt là tư lệnh Quân đoàn III và Quân đoàn II, giữ vai trò thứ yếu trong nhóm các tướng lĩnh, nhưng đồng thời cũng có liên hệ với nhóm Thảo.
Nỗ lực đảo chính bất thành của các tướng lĩnh hồi tháng 8 đã được mô tả chi tiết ở phần trước. Dường như họ đã rút ra những bài học quan trọng từ kinh nghiệm đó. Khi bắt đầu chuẩn bị kế hoạch mới, họ chú ý đến từng chi tiết và phân công trách nhiệm một cách rõ ràng.
Trong số những người âm mưu đảo chính, Tướng Minh chịu trách nhiệm chỉ đạo tổng thể các hoạt động. Tuy nhiên, nhóm vận hành theo phương thức ủy ban, trong đó các thành viên dường như bỏ phiếu về một số quyết định cụ thể ở những thời điểm khác nhau.
Tướng Minh cũng chịu trách nhiệm về hoạt động quân sự của cuộc đảo chính. Tướng Đôn làm đầu mối liên lạc với người Mỹ và có nhiệm vụ lôi kéo Tướng Đính. Tướng Kim phụ trách kế hoạch thành lập chính phủ hậu đảo chính và quan hệ với các nhóm dân sự dự kiến sẽ được huy động để ủng hộ cuộc đảo chính. Tướng Khiêm đóng vai trò đặc biệt quan trọng vào cuối tháng 10, khi làm đầu mối liên lạc với nhóm đảo chính của Thảo để thống nhất chi tiết về sự hỗ trợ và cách phối hợp lực lượng trong chiến dịch thực tế.
Như đã đề cập, vấn đề căn bản của những người âm mưu là họ không trực tiếp chỉ huy các đơn vị quân đội trong khu vực Sài Gòn.
Nỗi lo sợ lâu nay của gia đình họ Ngô về các cuộc đảo chính quân sự là yếu tố chủ yếu chi phối việc bổ nhiệm chỉ huy và chính sách thăng cấp trong quân đội. Không nơi nào lòng trung thành được coi là điều kiện quan trọng hơn trong việc giao quyền chỉ huy bằng tại Sài Gòn, Quân đoàn III bao quanh thủ đô và Quân đoàn IV ở gần đó, với sở chỉ huy cách Sài Gòn khoảng 60 dặm dọc theo Quốc lộ 4.
Ngoài các đơn vị Lực lượng Đặc biệt đông đảo tại Sài Gòn dưới quyền Đại tá Lê Quang Tung, cùng lực lượng cảnh sát quốc gia và bán quân sự nhận lệnh trực tiếp từ phủ Tổng thống, ông Diệm còn bổ nhiệm Tướng Tôn Thất Đính — một người tự phụ, nhiều tham vọng và được cho là trung thành — làm Tư lệnh Quân đoàn III và Quân khu Sài Gòn. Sư đoàn 5 của ông Đính đóng tại Biên Hòa, gần thủ đô.
Quân đoàn IV do Tướng Huỳnh Văn Cao chỉ huy. Chính ông Cao từng cứu ông Diệm trong cuộc đảo chính năm 1960 bằng cách đưa các đơn vị trung thành thuộc Sư đoàn 7 từ Mỹ Tho lên Sài Gòn.
Gia đình họ Ngô đặt toàn bộ sự tồn tại của mình vào hệ thống lực lượng hùng hậu này, và không phải không có lý do, như cuộc đảo chính bất thành hồi tháng 8 đã cho thấy.
Tuy nhiên, Sài Gòn không hoàn toàn thiếu những lực lượng bất đồng. Ngoại trừ các chỉ huy của họ, tiểu đoàn Thủy quân lục chiến, tiểu đoàn Nhảy dù và Không quân đều có thiện cảm với cuộc đảo chính. Dẫu vậy, những người âm mưu hiểu rằng họ không thể tạo ra hoặc duy trì ưu thế lực lượng nếu không lôi kéo được hoặc vô hiệu hóa hai Tướng Đính và Cao.
Trong các cuộc đột kích chùa chiền hồi tháng 8, Tướng Đính được giao quyền chỉ huy tổng thể chiến dịch đàn áp, mặc dù Đại tá Tung vẫn nhận lệnh trực tiếp từ ông Nhu khi thực hiện các cuộc tấn công.
Sau đó, Đính — vốn nổi tiếng là người thích khoe khoang — tuyên bố rằng mình đã cứu đất nước khỏi Phật giáo, cộng sản và “những kẻ phiêu lưu nước ngoài”. Với sự tự mãn ấy, ngày 27 tháng 8, ông tổ chức một cuộc họp báo nhưng bị các nhà báo Mỹ có thái độ đối kháng chất vấn dồn dập, cuối cùng khiến ông bẽ mặt.
Các tướng lĩnh âm mưu quyết định khai thác tính tự phụ và lòng tự ái của Đính để lôi kéo ông về phía mình. Sau khi bị các nhà báo làm tổn thương lòng kiêu hãnh, Đính dễ bị thuyết phục bởi lời Tướng Đôn rằng ông đã bị ông Nhu lợi dụng như một kẻ ngốc, trong khi trên thực tế ông mới là anh hùng dân tộc và chính quyền phải mang ơn ông.
Đôn gợi ý rằng Đính nên đề nghị ông Diệm tăng cường vai trò của quân đội trong chính phủ, cụ thể là bổ nhiệm Đính làm Bộ trưởng Nội vụ. Đôn dự đoán chính xác rằng ông Diệm sẽ nổi giận trước yêu cầu quá táo bạo ấy và khiển trách Đính, khiến lòng tự ái của ông càng bị tổn thương và ông càng xa lánh chế độ.
Ông Diệm phản ứng đúng như dự đoán và ra lệnh cho Đính đến Đà Lạt “nghỉ phép” một thời gian. Từ đó, Đôn bắt đầu nỗ lực lâu dài nhằm lôi kéo Đính về phía những người âm mưu chống lại ông Diệm.
Tuy nhiên, Đính thiếu tự tin và thường xuyên dao động, mặc dù dường như ông không đóng hai vai bằng cách tiết lộ âm mưu cho phủ Tổng thống. Trong lúc các tướng lĩnh tìm đủ cách lôi kéo Đính, họ cũng cẩn thận bố trí những người ủng hộ đảo chính xung quanh ông. Trong số đó có cấp phó của ông, Đại tá Co, người mà họ tin có thể vô hiệu hóa Đính nếu ông ta quay lại đứng về phía gia đình họ Ngô khi cuộc đảo chính bắt đầu.
Đến tuần thứ ba của tháng 10, những người âm mưu cảm thấy vấn đề Đính đã được giải quyết tương đối ổn thỏa: với bản tính cơ hội, ông sẽ ngả theo phe đảo chính nếu tin rằng phe đó sắp chiến thắng; nếu không, ông sẽ bị loại bỏ.
Cùng lúc ấy, kế hoạch vô hiệu hóa Tướng Cao, Tư lệnh Quân đoàn IV, cũng đang được triển khai. Nếu biết về âm mưu, Cao chắc chắn sẽ báo cho phủ Tổng thống; hoặc nếu cuộc đảo chính bắt đầu khi ông vẫn còn quyền chỉ huy, ông có thể đưa quân đến cứu viện ông Diệm.
Để thực hiện kế hoạch, Đại tá Co, cấp phó của Đính, được phái xuống đồng bằng sông Cửu Long nhằm tranh thủ sự ủng hộ của các chỉ huy cấp dưới trong Quân đoàn IV.
Theo kế hoạch cuối cùng, một ngày trước khi cuộc đảo chính bắt đầu, Co sẽ mang lệnh của Bộ Tổng tham mưu đến tiếp quản Sư đoàn 7 tại Mỹ Tho. Ông sẽ ra lệnh đưa tất cả tàu thuyền sang bờ phía Sài Gòn của sông Mekong, qua đó tạo thành một lực lượng chặn đường. Tướng Cao, lúc ấy bị mắc kẹt tại Cần Thơ ở bờ bên kia sông Mekong, sẽ bị các sĩ quan bất đồng trong chính bộ chỉ huy của mình bắt giữ.
Có vẻ Co đã thành công trong việc tranh thủ sự ủng hộ của phần lớn sĩ quan cấp dưới. Tuy nhiên, một sĩ quan trung thành với chính quyền đã phát hiện kế hoạch và lập tức báo cho ông Nhu.
Ông Diệm và ông Nhu triệu Đính đến, tiết lộ những gì họ biết và tìm cách buộc ông phải bộc lộ lập trường. Đính giả vờ sửng sốt, đề nghị xử tử Co ngay lập tức. Phản ứng này khiến ông Nhu tin rằng Đính không tham gia âm mưu. Họ quyết định giữ Co sống để khai thác thêm thông tin.
Sau đó, ông Nhu tiết lộ một kế hoạch tinh vi nhằm tổ chức một cuộc đảo chính giả để đi trước những người âm mưu thật sự và phá vỡ kế hoạch của họ.
Kế hoạch gồm hai giai đoạn. Trước tiên, lực lượng đặc biệt của Đại tá Tung sẽ được điều ra khỏi Sài Gòn với lý do diễn tập. Tiếp đó, một cuộc đảo chính giả sẽ được dàn dựng, trong đó ông Diệm và ông Nhu trốn đến nơi ẩn náu tại Cap Saint-Jacques, tức Vũng Tàu ngày nay.
Sau vài ngày hỗn loạn, trong đó một số nhân vật Việt Nam nổi tiếng và một số người Mỹ bị sát hại, Sư đoàn 5 trung thành dưới quyền Đính cùng Sư đoàn 7 dưới quyền Cao sẽ phản công, chiếm lại thành phố. Ông Diệm và ông Nhu sau đó trở về trong tư thế những người hùng chiến thắng, với quyền lực được củng cố hơn bao giờ hết. Tướng Đính là nhân vật then chốt trong kế hoạch của ông Nhu.
Từ thời điểm này, vai trò của Đính trở nên khó xác định. Có vẻ ông không chắc chắn về tương quan lực lượng giữa hai bên và quyết định hợp tác với cả hai phía cho đến khi có thể nhận định bên nào sẽ chiếm ưu thế. Tuy nhiên, ông có lẽ vẫn nghiêng về phía phủ Tổng thống.
Dù sao đi nữa, nếu hai anh em họ Ngô tin tưởng Đính thì các tướng lĩnh âm mưu lại không như vậy: họ không tiết lộ cho ông bất kỳ chi tiết quan trọng nào trong kế hoạch tác chiến. Kế hoạch đảo chính giả của ông Nhu, trong đó Đính giữ vai trò chủ chốt, cuối cùng cũng không bao giờ được thực hiện. Nó bị cuộc đảo chính thật sự mà các tướng lĩnh chuẩn bị vượt qua.
Đến tuần cuối cùng của tháng 10, vấn đề thời điểm trở nên hết sức cấp bách. Nhóm Thảo dường như đã định hành động vào ngày 24 tháng 10, nhưng được Đôn và Khiêm thuyết phục từ bỏ vì lực lượng của họ quá ít để bảo đảm thành công.
Chính vào thời điểm này, Khiêm đưa nhóm Thảo vào kế hoạch chung và dàn xếp những thỏa thuận phối hợp để thực hiện cuộc đảo chính.
Theo Shaplen, cuộc đảo chính của các tướng lĩnh ban đầu được dự kiến tiến hành ngày 4 tháng 11. Tuy nhiên, thông tin này mâu thuẫn với lời Đôn nói với Conein ngày 24 tháng 10 rằng cuộc đảo chính sẽ xảy ra trước ngày 2 tháng 11.
Theo lời kể của Shaplen, Đính đã tiết lộ ngày dự kiến đảo chính cho ông Nhu, và ông Nhu chỉ thị Đính đề nghị đẩy ngày đó lên sớm hơn, thành ngày 1 tháng 11.
Ông Nhu vẫn nghĩ rằng mình có thể thực hiện kế hoạch bằng cách từ bỏ cuộc đảo chính giả, để cuộc đảo chính thật thay thế nó. Ông hy vọng việc thay đổi thời điểm sẽ khiến các tướng lĩnh mất cảnh giác, trong khi lực lượng trung thành của Đính, được tăng cường bởi quân của Cao, sẽ giúp gia đình họ Ngô giành ưu thế khi thời cơ đến.
Bằng cách để các tướng lĩnh ra tay, những người cầm đầu phe nổi dậy sẽ bị liên đới và mất khả năng phủ nhận trách nhiệm; sau đó, ông Nhu có thể nhân cơ hội này nghiền nát mọi lực lượng bất đồng chủ chốt.
Dù nguyên nhân là âm mưu của ông Nhu hay lịch trình riêng của các tướng lĩnh, họ cuối cùng quyết định tiến hành đảo chính vào ngày 1 tháng 11.
Trong khi các tướng lĩnh chỉ cung cấp cho giới chức Mỹ những thông tin sơ sài về kế hoạch tác chiến, bản thân họ đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng từng chi tiết. Khi thời điểm hành động đến, kế hoạch được triển khai hầu như không gặp trở ngại, và số phận của chế độ đã được định đoạt ngay trong những giờ đầu tiên.
Ngày 29 tháng 10, hành động chuẩn bị đầu tiên cho cuộc đảo chính được thực hiện. Tướng Đính ra lệnh cho Đại tá Tung đưa lực lượng đặc biệt ra khỏi thủ đô để diễn tập. Cho đến nay vẫn chưa rõ ông hành động theo chỉ thị của các tướng lĩnh âm mưu hay của phủ Tổng thống.
Cùng lúc đó, người đứng đầu cơ quan tình báo — vốn từng tham gia âm mưu của nhóm Thảo và lúc này đã tham gia kế hoạch của các tướng lĩnh — cung cấp cho ông Diệm và ông Nhu tin tình báo giả về việc Việt Cộng đang tập trung lực lượng bên ngoài Sài Gòn. Mục đích là khiến họ điều chuyển những đơn vị trung thành vốn có thể được sử dụng để ngăn chặn cuộc đảo chính.
Ngày 1 tháng 11: Cuộc đảo chính bắt đầu
Ngày đảo chính mở đầu bằng một cuộc viếng thăm chính thức của phía Mỹ tới ông Diệm — một sự kiện trớ trêu.
Đô đốc Felt, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Thái Bình Dương của Hoa Kỳ, đã đến thăm Tướng Harkins để xem xét tình hình. Trước khi rời Việt Nam vào buổi trưa, Felt cùng Lodge đến phủ Tổng thống để chào xã giao ông Diệm.
Bài độc thoại của ông Diệm không khác nhiều so với những gì ông đã nói với McNamara và Taylor tháng trước. Tuy nhiên, khi hai người chuẩn bị ra về, ông gọi Lodge sang một bên và nói chuyện riêng với Đại sứ trong khoảng 20 phút.
Trong một tình huống bi thảm cho thấy mọi việc đã quá muộn, ông Diệm cho biết mình muốn có dịp nói chuyện với Lodge về những điều Hoa Kỳ muốn ông thực hiện. Xét việc Lodge đã biết cuộc đảo chính sắp xảy ra, bầu không khí trong cuộc gặp hẳn phải vô cùng căng thẳng.
Sau cuộc gặp, Felt đi thẳng đến sân bay và tổ chức họp báo trước khi rời đi lúc trưa. Tướng Đôn đứng bên cạnh ông với vẻ căng thẳng. Cả hai đều không biết đầy đủ những diễn biến đã bắt đầu xảy ra.
Trong khi Lodge và Felt ở phủ Tổng thống, các đơn vị đảo chính đã bắt đầu triển khai lực lượng trong và xung quanh Sài Gòn.
Cũng vào lúc đó, gần như toàn bộ các tướng lĩnh và sĩ quan cấp cao được triệu tập đến cuộc họp lúc trưa tại Bộ Tổng tham mưu ở Tân Sơn Nhất. Tại đây, ban chỉ huy đảo chính thông báo rằng cuộc đảo chính đã bắt đầu và yêu cầu những người có mặt ủng hộ.
Những người đồng ý ủng hộ được ghi âm lời cam kết. Các bản ghi âm này sẽ được phát trên đài phát thanh sau đó và, nếu cuộc đảo chính thất bại, sẽ khiến toàn bộ tầng lớp sĩ quan cấp cao của quân đội bị liên đới. Bằng cách đó, những người âm mưu có thể tranh thủ được cả một số sĩ quan còn do dự.
Hai sĩ quan cấp cao duy nhất không có mặt là các Tướng Đính và Cao. Họ không được thông báo về cuộc họp để tránh khả năng tiết lộ sớm kế hoạch cho phủ Tổng thống hoặc tổ chức hành động phản công.
Người đứng đầu các hoạt động tác chiến của Hải quân Việt Nam Cộng hòa cũng không có mặt. Ông đã bị một thành viên hộ tống nổ súng giết chết trên đường đến cuộc họp.
Một số sĩ quan bị nghi ngờ trung thành với ông Diệm lập tức bị bắt tại Bộ Tổng tham mưu, trong đó có Đại tá Tung và các chỉ huy Không quân, Lữ đoàn Nhảy dù, Thủy quân lục chiến, Bảo an và cảnh sát.
Một sĩ quan CIA, có lẽ là Trung tá Conein, cũng được mời đến Bộ Tổng tham mưu và được phép duy trì liên lạc qua điện thoại với Đại sứ quán trong suốt cuộc đảo chính. Ông cung cấp những báo cáo đáng tin cậy trong hai ngày tiếp theo.
Lúc 13 giờ 45, Tướng Đôn gọi cho Tướng Stillwell, phụ trách bộ phận tác chiến J-3 của Tướng Harkins, thông báo rằng tất cả các tướng lĩnh đã tập trung tại Bộ Tổng tham mưu và cuộc đảo chính đã bắt đầu.
Cùng lúc đó, các lực lượng đảo chính chiếm giữ bưu điện và hệ thống viễn thông, sở chỉ huy cảnh sát, các đài phát thanh, sân bay và sở chỉ huy hải quân. Họ triển khai quân để tấn công trụ sở Lực lượng Đặc biệt gần Tân Sơn Nhất, phủ Tổng thống và doanh trại của lực lượng bảo vệ phủ Tổng thống.
Những đơn vị khác được bố trí tại các vị trí chặn đường nhằm ngăn chặn khả năng phản công của những lực lượng trung thành từ bên ngoài Sài Gòn. Các hoạt động diễn ra nhanh chóng và hầu như không gặp sự kháng cự đáng kể.
Lực lượng tham gia bao gồm các đơn vị Thủy quân lục chiến và Nhảy dù dưới sự chỉ huy của những sĩ quan cấp dưới, Không quân dưới quyền các sĩ quan cấp dưới và các đơn vị thuộc Sư đoàn 5 theo lệnh của Đính. Đính quyết định đứng về phía đảo chính khi nhận thấy các sĩ quan cấp cao gần như nhất trí ủng hộ hành động này và triển vọng thành công của họ rất lớn.
Cuối ngày, xe thiết giáp và quân đội thuộc Sư đoàn 7 từ Mỹ Tho, dưới quyền chỉ huy nổi dậy của Đại tá Co, cũng đến để tham gia cuộc tấn công vào phủ Tổng thống.
Như thường xảy ra trong một cuộc khủng hoảng kiểu này, số lượng điện tín nhanh chóng làm quá tải hệ thống liên lạc. Các báo cáo không đầy đủ khiến người ta không thể ghép nối được bức tranh toàn cảnh về những gì đang diễn ra cho đến tận sau đó. Đại sứ quán trở thành một hòn đảo bị cô lập, chỉ có thể liên hệ với thế giới bên ngoài qua những báo cáo mong manh từ các cuộc điện thoại.
Đầu giờ chiều, Đại tá Tung, người đã bị bắt vào buổi sáng ngày 1 tháng 11, bị buộc phải gọi cho lực lượng đặc biệt của mình và ra lệnh đầu hàng phe đảo chính. Không lâu sau đó, trụ sở Lực lượng Đặc biệt ở gần đó bị các đơn vị đảo chính chiếm giữ sau một cuộc đụng độ ngắn.
Từ thời điểm này, lực lượng bảo vệ phủ Tổng thống chỉ còn lại đội cận vệ, bởi phần lớn Lực lượng Đặc biệt đang ở ngoài thành phố và bị cắt đứt liên lạc với thủ đô. Các chỉ huy của những đơn vị khác cũng đã nằm dưới quyền kiểm soát của các sĩ quan tham gia đảo chính.
Cuối buổi chiều, Tướng Cao, Tư lệnh Quân đoàn IV, tuyên bố ủng hộ cuộc đảo chính. Tuy nhiên, không rõ đây là hành động cơ hội hay ông nghĩ rằng cuộc đảo chính thực chất là giai đoạn đầu trong kế hoạch của ông Nhu. Vì không tin Cao, các tướng lĩnh đặt ông dưới sự giám sát.
Lúc 16 giờ 30, các tướng lĩnh lên đài phát thanh công bố cuộc đảo chính và yêu cầu ông Diệm cùng ông Nhu từ chức. Sau đó, đài tiếp tục phát lời tuyên bố ủng hộ của các sĩ quan cấp cao đã được ghi âm vào buổi sáng.
Trong khi đó, máy bay vận tải của Không quân thả truyền đơn đã chuẩn bị sẵn, thông báo cuộc đảo chính và kêu gọi dân chúng ủng hộ.
Ban đầu, có vẻ ông Diệm và ông Nhu đã bị đánh lừa, hoặc hoàn toàn đánh giá sai mức độ ủng hộ mà cuộc đảo chính nhận được. Khi có những dấu hiệu đầu tiên về hoạt động của phe đảo chính, ông Nhu được cho là đã trấn an một quan chức đang lo lắng rằng mọi việc chỉ là một phần trong kế hoạch của phủ Tổng thống.
Nhưng khi tin tức đến phủ Tổng thống rằng tất cả các vị trí then chốt đều đã thất thủ, ông Nhu tìm cách liên lạc với Tướng Đính. Khi không thể liên lạc được, ông nhận ra mình đã bị qua mặt và cuộc đảo chính là thật.
Lúc này, giao tranh đã diễn ra giữa lực lượng đảo chính và đội cận vệ tại phủ Tổng thống cũng như doanh trại cận vệ gần đó.
Khi các tướng lĩnh gọi điện cho hai anh em họ Ngô và yêu cầu đầu hàng, đồng thời hứa sẽ bảo đảm cho họ rời khỏi đất nước an toàn, ông Diệm đáp lại bằng cách yêu cầu họ đến phủ Tổng thống để “tham khảo ý kiến”. Đây rõ ràng là nỗ lực lặp lại chiến thuật năm 1960: kéo dài thời gian đủ lâu để lực lượng trung thành kịp tiến về thành phố.
Nhưng lần này, các tướng lĩnh không thương lượng. Họ đưa ra yêu cầu đầu hàng.
Cuộc điện thoại giữa ông Diệm và Đại sứ Lodge
Lúc 16 giờ 30, ông Diệm gọi điện cho Lodge để hỏi lập trường của Hoa Kỳ. Cuộc đối thoại được ghi lại như sau:
Ông Diệm: Một số đơn vị đã nổi loạn, và tôi muốn biết thái độ của Hoa Kỳ là gì?
Lodge: Tôi không cảm thấy mình có đủ thông tin để trả lời ông. Tôi có nghe tiếng súng, nhưng chưa nắm được tất cả sự việc. Hơn nữa, hiện là 4 giờ 30 sáng tại Washington, và Chính phủ Hoa Kỳ không thể có lập trường vào lúc này.
Ông Diệm: Nhưng chắc hẳn ông cũng có một số ý kiến chung. Dù sao tôi cũng là nguyên thủ quốc gia. Tôi đã cố gắng làm tròn bổn phận. Bây giờ tôi muốn biết bổn phận và lẽ phải đòi hỏi tôi phải làm gì. Đối với tôi, bổn phận là điều quan trọng nhất.
Lodge: Chắc chắn ông đã làm tròn bổn phận. Như tôi vừa nói với ông sáng nay, tôi khâm phục lòng can đảm và những đóng góp to lớn của ông cho đất nước. Không ai có thể phủ nhận công lao của ông. Nhưng lúc này tôi lo lắng cho sự an toàn của ông. Tôi nhận được tin rằng những người đang chỉ huy hoạt động hiện nay đề nghị bảo đảm cho ông và em trai ông được rời khỏi đất nước an toàn nếu ông từ chức. Ông đã nghe tin này chưa?
Ông Diệm: Chưa. [Sau một khoảng lặng] Ông có số điện thoại của tôi.
Lodge: Vâng. Nếu tôi có thể làm gì để bảo đảm an toàn cho ông, xin hãy gọi cho tôi.
Ông Diệm: Tôi đang cố gắng lập lại trật tự.
Không có bằng chứng hiện có cho biết Washington có ban hành thêm chỉ thị nào liên quan đến sự an toàn cá nhân của ông Diệm và ông Nhu vào thời điểm đó hay không.
Đây là cuộc trò chuyện cuối cùng giữa ông Diệm và một người Mỹ. Lodge, theo thói quen, nghỉ ngơi vào khoảng 21 giờ 30 tối hôm đó.
Không lâu sau cuộc gọi của ông Diệm, các tướng lĩnh tiếp tục gọi đến phủ Tổng thống và đưa Đại tá Tung lên điện thoại. Tung nói với ông Nhu rằng mình đã đầu hàng.
Các tướng lĩnh sau đó yêu cầu hai anh em lập tức đầu hàng, nếu không họ sẽ tiến hành tấn công phủ Tổng thống bằng cả không quân lẫn bộ binh. Lần lượt, từng vị tướng tại Bộ Tổng tham mưu được đưa lên điện thoại để bảo đảm với ông Diệm rằng ông sẽ được rời khỏi đất nước an toàn nếu từ chức. Tuy nhiên, có vẻ ông Nhu đã khuyên can ông Diệm không chấp nhận.
Đích thân Tướng Minh cũng gọi điện riêng cho ông Diệm trong nỗ lực cuối cùng nhằm thuyết phục ông đầu hàng, nhưng ông Diệm gác máy.
Hai anh em sau đó điên cuồng gọi điện cho các chỉ huy quân đội trên khắp đất nước bằng hệ thống liên lạc riêng, hy vọng họ sẽ đưa quân đến cứu viện. Trong phần lớn trường hợp, họ không thể kết nối được; khi liên lạc thành công, họ lại được những sĩ quan lúc này đã đứng về phía đảo chính khuyên nên đầu hàng.
Khi không nhận được sự trợ giúp từ quân đội chính quy, họ cố gắng tranh thủ các lực lượng bán quân sự và những nhóm Thanh niên Cộng hòa, nhưng cũng không thành công.
Vào đầu buổi tối, có lẽ khoảng 20 giờ, hai anh em nhận ra tình thế đã hoàn toàn vô vọng. Họ bí mật rời khỏi phủ Tổng thống qua một trong những lối thoát ngầm nối với hệ thống cống thoát nước, mà những người bảo vệ không hay biết.
Một người bạn người Hoa đón họ và đưa về nhà mình ở Chợ Lớn. Trước đó, họ đã thiết lập tại đây một đường dây liên lạc với phủ Tổng thống để sử dụng trong trường hợp khẩn cấp như thế này. Hai anh em trải qua đêm cuối cùng tại nơi ẩn náu ấy.
Cuộc tấn công vào phủ Tổng thống và cái chết của hai anh em họ Ngô
Trước sự cự tuyệt đầu hàng của hai anh em và tin rằng họ đã kiểm soát toàn bộ đất nước, các tướng lĩnh bắt đầu tập hợp lực lượng, chuẩn bị bao vây phủ Tổng thống.
Khoảng 21 giờ, họ mở cuộc pháo kích vào phủ Tổng thống và những người phòng thủ bên trong. Do lực lượng bảo vệ có một số xe tăng, việc chiếm được phủ Tổng thống đòi hỏi một cuộc tấn công bộ binh có xe tăng yểm trợ.
Cuộc tấn công bắt đầu khoảng 3 giờ 30 sáng ngày 2 tháng 11 và kéo dài đến khoảng 6 giờ 30. Phủ Tổng thống thất thủ sau khi ông Diệm, từ nơi ẩn náu ở Chợ Lớn, ra lệnh ngừng bắn cho đội cận vệ.
Suốt đêm, hai anh em vẫn giữ liên lạc với những người trung thành đang cố thủ tại phủ Tổng thống và thỉnh thoảng liên lạc với phe đảo chính. Phe nổi dậy không biết họ đã rời khỏi phủ Tổng thống cho đến khi lực lượng do Đại tá Thảo chỉ huy tiến vào tòa nhà.
Lúc 6 giờ 20, ông Diệm gọi đến Bộ Tổng tham mưu và trực tiếp nói chuyện với Tướng Đôn. Ông đề nghị đầu hàng với điều kiện được bảo đảm an toàn trên đường đến sân bay và được rời khỏi Việt Nam.
Tướng Minh chấp thuận những điều kiện đó, nhưng ông Diệm không tiết lộ nơi mình đang ẩn náu, dường như vẫn chưa thể chấp nhận thực tế mới.
Đại tá Thảo biết được vị trí ẩn náu của hai anh em từ một sĩ quan cận vệ bị bắt và được Tướng Minh cho phép đến đó để đưa họ đi.
Khi đến ngôi nhà, Thảo gọi điện về sở chỉ huy để báo cáo vị trí. Hai anh em nghe được cuộc gọi qua một máy điện thoại nối nhánh khác và lập tức trốn sang một nhà thờ Công giáo gần đó.
Lúc 6 giờ 50, ông Diệm lại gọi cho Tướng Đôn và lần này tuyên bố đầu hàng vô điều kiện.
Không lâu sau đó, ông Diệm và ông Nhu bị Tướng Dương Văn Minh bắt giữ. Tướng Minh là một kẻ thù lâu năm của hai anh em. Theo phần lớn các lời kể, ông đã ra lệnh hoặc cho phép sát hại họ trong thùng một xe thiết giáp chở quân trên đường đưa về Bộ Tổng tham mưu.
Phản ứng của Hoa Kỳ sau cuộc đảo chính
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ phản ứng trước tin đảo chính chủ yếu từ góc độ công nhận chính quyền mới.
Ngoại trưởng Dean Rusk cho rằng trì hoãn việc công nhận sẽ giúp các tướng lĩnh tránh bị xem là tay sai hoặc công cụ của Hoa Kỳ, đồng thời hỗ trợ lập trường công khai của Mỹ rằng mình không đồng lõa trong cuộc đảo chính.
Ông cũng khuyến cáo không nên để một phái đoàn đông đảo các tướng lĩnh đến gặp Lodge như thể họ đang “đến trình diện”.
Một thông điệp tiếp theo nhấn mạnh rằng cần công khai khẳng định đây không đơn thuần là một cuộc đảo chính, mà là sự thể hiện ý chí của dân tộc — điều được chứng minh, theo thông điệp, bằng sự ủng hộ gần như nhất trí của các lãnh đạo quân sự và dân sự quan trọng.
Thông điệp cũng nhấn mạnh vai trò của Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ trong việc nhanh chóng khôi phục chính quyền hợp hiến. Vì vậy, các tướng lĩnh cần đưa ông Thơ vào bất kỳ chính quyền lâm thời nào.
Lodge đồng ý với những quan điểm này. Ông cho rằng Hoa Kỳ nên khuyến khích các nước thân thiện khác công nhận chính quyền mới trước, với sự bảo đảm rằng Mỹ sẽ sớm làm theo. Đồng thời, Hoa Kỳ nên thể hiện sự ủng hộ thân thiện đối với chính quyền mới và âm thầm nối lại các khoản thanh toán trong Chương trình Nhập khẩu Hàng hóa.
Tuy nhiên, tin tức về vụ sát hại tàn bạo và dường như vô nghĩa đối với ông Diệm và ông Nhu khiến Washington bàng hoàng và đau đớn. Theo những báo cáo đương thời, Tổng thống Kennedy đích thân bị sốc trước tin này, đặc biệt vì Hoa Kỳ đã can dự sâu vào việc khuyến khích cuộc đảo chính.
Những vấn đề đặt ra sau khi chế độ Diệm sụp đổ
Cái chết của hai anh em họ Ngô không chấm dứt những khó khăn của Hoa Kỳ tại Việt Nam. Chính quyền mới phải đối diện với hàng loạt vấn đề chính trị, kinh tế và quân sự, trong khi bản thân giới lãnh đạo đảo chính còn thiếu kinh nghiệm quản trị.
Về kinh tế, các quan chức Mỹ lo ngại chính quyền mới chưa có đủ chuyên môn để xử lý những vấn đề phức tạp. Lodge được khuyên khuyến khích các tướng lĩnh tận dụng kiến thức của những chuyên gia kinh tế từng làm việc trong chính phủ cũ.
Lodge đề xuất thành lập một ủy ban chuyên gia kinh tế cấp cao của Việt Nam để làm việc với một nhóm tương tự thuộc phái bộ Hoa Kỳ. Về nguyên tắc, đề xuất này đã được ông Thơ đồng ý từ ngày hôm trước. Mọi vấn đề viện trợ kinh tế sẽ được chuyển qua văn phòng của ông.
Lodge cũng cho rằng cần tăng viện trợ để thể hiện sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với chính quyền mới. Tuy nhiên, ngoài những cuộc thảo luận sơ bộ này, các vấn đề kinh tế thực sự vẫn chưa đạt được tiến triển đáng kể trước Hội nghị Honolulu ngày 20 tháng 11.
Một mối quan ngại thứ ba của người Mỹ là hoạt động của Việt Cộng gia tăng sau cuộc đảo chính, cùng với những xáo trộn quân sự do sự kiện này gây ra. Quan trọng hơn, các thông tin mới xuất hiện sau đảo chính, trong bầu không khí thảo luận cởi mở hơn, cho thấy tình hình quân sự thực tế nghiêm trọng hơn nhiều so với những gì Hoa Kỳ từng tin tưởng.
Các chỉ số thống kê tổng thể bắt đầu cho thấy tình hình đã xấu đi từ mùa hè. Số vụ tấn công của Việt Cộng tăng so với sáu tháng đầu năm 1963; tỷ lệ tổn thất vũ khí trở nên bất lợi hơn và số người đào ngũ giảm xuống.
Ngay sau cuộc đảo chính, hoạt động của Việt Cộng tăng mạnh, đúng như MACV từng lo ngại. Các quan chức Mỹ cấp thiết yêu cầu nhanh chóng đưa những đơn vị đã tham gia đảo chính trở lại chiến trường, nhằm ngăn chặn nguy cơ một cuộc tiến công lớn của cộng sản.
Tuy nhiên, điều đáng lo ngại sâu sắc hơn là những tin đồn và dấu hiệu ban đầu cho thấy dưới thời ông Diệm, hệ thống báo cáo quân sự và báo cáo về các ấp chiến lược đã thường xuyên bị làm sai lệch ở quy mô lớn. Điều này khiến tình hình quân sự thực tế của Việt Nam bị trình bày nhẹ hơn nhiều so với thực tế.
Hóa ra đây chính là nguyên nhân chủ yếu giải thích sự khác biệt trước đó giữa những đánh giá của MACV và phái bộ Hoa Kỳ về tình hình chiến tranh.
Trong những ngày đầu đầy tự mãn sau cuộc đảo chính, Lodge dự đoán việc thay đổi chế độ sẽ rút ngắn cuộc chiến nhờ tinh thần của quân đội Việt Nam Cộng hòa được cải thiện. Nhưng khi thời gian trôi qua và bằng chứng về mức độ nghiêm trọng của tình hình quân sự ngày càng tích tụ, những dự báo lạc quan ấy dần bị thay thế.
Điểm tương đối đáng khích lệ duy nhất trong các báo cáo tình báo là sự lúng túng dường như của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDTGPMN).
Trong suốt mùa hè và mùa thu, Mặt trận dường như không thể tận dụng các phong trào đấu tranh của Phật giáo và sinh viên. Trên thực tế, phản ứng chính của Mặt trận trước xung đột giữa chính quyền Diệm và Phật giáo chủ yếu là gia tăng những lời công kích Hoa Kỳ.
Mãi đến ngày 7 tháng 11, Mặt trận mới công bố tuyên bố chính sách đầu tiên sau khi ông Diệm bị lật đổ, gồm tám yêu sách:
Phá bỏ toàn bộ các ấp chiến lược và những trại tập trung trá hình khác.
Thả tất cả những người bị giam giữ vì lý do chính trị.
Ban hành ngay lập tức các quyền tự do dân chủ.
Xóa bỏ mọi tàn dư của chế độ độc tài phát xít và quân phiệt.
Chấm dứt mọi hành động đàn áp, khủng bố và các cuộc đột kích.
Giải thể các tổ chức gia đình trị.
Chấm dứt ngay việc cưỡng bức nhập ngũ.
Hủy bỏ mọi loại thuế bất công.
Chính quyền Dương Văn Minh có thể tuyên bố rằng mình đang thực hiện tất cả những “yêu sách” này, ngoại trừ việc chấm dứt chế độ quân dịch. Vì vậy, Mặt trận trên thực tế đã bị chính quyền mới giành mất một phần lợi thế chính trị.
Ngày 17 tháng 11, Ban Chấp hành Trung ương Mặt trận đưa ra một loạt yêu sách khác:
Xóa bỏ những tàn dư của chế độ Diệm.
Thiết lập các quyền tự do dân chủ.
Loại bỏ ảnh hưởng của Hoa Kỳ.
Tiến hành cải cách xã hội và kinh tế.
Chấm dứt chiến sự.
Thành lập một chính phủ liên hiệp.
Các yêu sách này đi kèm tuyên bố khẳng định mục tiêu thống nhất Việt Nam của Mặt trận — tuyên bố đầu tiên thuộc loại này trong hơn hai năm.
Nhà nghiên cứu Douglas Pike không thể đưa ra lời giải thích dứt khoát cho việc Mặt trận không hành động trong suốt cuộc khủng hoảng:
“Nếu muốn, ban lãnh đạo Mặt trận có thể sử dụng bộ máy đấu tranh hùng hậu của mình để phát động, nhân danh Đức Phật, một phong trào đấu tranh trên toàn quốc, mà về lý thuyết có thể kết thúc bằng cuộc tổng khởi nghĩa mà họ đã theo đuổi từ lâu.
“Những người Việt Nam am hiểu tình hình cho rằng Mặt trận từ chối hành động vì không muốn tham gia một phong trào đấu tranh xa lạ. Theo lập luận này, Mặt trận và những người cộng sản tránh mọi hoạt động mà họ không thể kiểm soát hoàn toàn.
“Giới lãnh đạo Phật giáo đã nói rõ rằng họ không muốn Mặt trận hỗ trợ, bởi họ muốn tránh bằng mọi giá bị gắn với cộng sản.
“Một cách giải thích phổ biến khác cho chính sách ‘án binh bất động’ của Mặt trận trong thời kỳ Phật giáo đấu tranh là Mặt trận muốn để các lực lượng cách mạng tư sản lật đổ ông Diệm, sau đó mới chiếm lấy cuộc cách mạng — giống như chính phủ Kerensky bị lật đổ trong Cách mạng Nga.
“Tuy nhiên, không có nỗ lực nào như vậy được thực hiện. Một lời giải thích mang tính vu khống nhưng được truyền miệng rộng rãi ở Việt Nam lúc bấy giờ là Mặt trận không muốn ông Diệm bị lật đổ, bởi ông cùng các anh em và em dâu của mình khi còn nắm quyền có giá trị đối với Mặt trận hơn là khi đã mất chức.
“Trên thực tế, thái độ của Mặt trận trong giai đoạn này vẫn còn là một điều bí ẩn.”
Hết mục 1 – The Coup.
………………………………
BẢNG GIẢI THÍCH CHỮ VIẾT TẮT VÀ THUẬT NGỮ
Bảng dưới đây giải thích những chữ viết tắt và thuật ngữ quan trọng trong bản trích dịch. Danh sách nhằm hỗ trợ độc giả theo dõi nội dung, không phải bảng kê đầy đủ mọi chữ viết tắt của toàn bộ hồ sơ.



GHI CHÚ CỦA NGƯỜI BIÊN TẬP VỀ NGUỒN TƯ LIỆU
Trong phần bàn về cuộc đảo chính, tác giả nguyên bản lưu ý rằng việc tái dựng những âm mưu và diễn biến dẫn đến đảo chính từ các nguồn tài liệu mật gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, phần tường thuật dựa đáng kể vào công trình của nhà báo Robert Shaplen, The Lost Revolution, đặc biệt các trang 201–212. Thông tin này được nêu để minh bạch về cơ sở tư liệu của bản tường thuật, không hàm ý rằng mọi chi tiết trong các nguồn được sử dụng đều đã được xác minh độc lập.
Bản trích dịch giữ lại cách trình bày sự kiện và góc nhìn của tài liệu phía Hoa Kỳ. Các nhận định trong văn bản cần được đọc trong bối cảnh nguồn gốc của chúng: đây là tài liệu nội bộ của chính phủ Mỹ, phản ánh thông tin, đánh giá và tranh luận của giới chức Mỹ tại thời điểm đó, chứ không phải một bản tường thuật bao quát mọi phía.
Về biên tập: tên riêng, địa danh, dấu câu và một số cách diễn đạt được chuẩn hóa để dễ đọc bằng tiếng Việt. Khi cần trích dẫn học thuật hoặc đối chiếu chi tiết, độc giả nên tham khảo bản tiếng Anh của United States–Vietnam Relations, 1945–1967 (Pentagon Papers) và các nguồn lịch sử độc lập có liên quan.
Không có nhận xét nào