Đinh Quang Anh Thái
November 13, 2026
Trái: Joseph Goebbels, 1942. Attribution: Bundesarchiv, Bild 183-1989-0821-502 / CC-BY-SA 3.0, wiki commons. Phải: Stephen Miller, 2025. Author: Gage Skidmore from Surprise, AZ, United States of America, wiki commons.
Có một câu hỏi mà nhân loại đã tự đặt ra sau khi Thế chiến thứ Hai kết thúc năm 1945: Làm thế nào dân tộc Đức từng sản sinh những thiên tài như Goethe, Beethoven, Kant và Einstein lại có thể đi theo Adolf Hitler, một nhà độc tài đã đưa nước Đức vào cuộc chiến tranh tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại và góp phần gây ra cái chết của hàng chục triệu người?
Làm thế nào một xã hội có đại học, có báo chí, có những nhà khoa học và triết gia lỗi lạc lại có thể chấp nhận việc hàng triệu người vô tội bị tước đoạt nhân phẩm, quyền sống và cuối cùng bị đưa vào những trại hủy diệt?
Và một câu hỏi khác, có lẽ còn đáng sợ hơn: Liệu những điều tương tự có thể xảy ra trong một xã hội văn minh của thế kỷ 21 hay không?
Khi nhắc đến Adolf Hitler, chúng ta thường nhớ đến những đoàn quân Quốc xã, những cuộc duyệt binh dưới rừng cờ chữ vạn, những trại tập trung Auschwitz, Treblinka, và những lò hơi ngạt đã trở thành biểu tượng của tội ác chống nhân loại.
Nhưng đằng sau Hitler còn có một con người khác. Ông ta không phải một danh tướng. Không phải một nhà khoa học. Cũng không phải một thiên tài kinh tế. Ông ta là một người hiểu rất rõ sức mạnh của ngôn từ, hình ảnh, nỗi sợ hãi và tâm lý quần chúng.
Tên ông ta là Joseph Goebbels.
Goebbels hiểu rằng muốn kiểm soát một dân tộc, không nhất thiết phải bắt đầu bằng nhà tù hay súng đạn, mà trước hết, phải kiểm soát cách người dân nhìn thế giới. Phải khiến họ tin rằng đất nước đang đứng bên bờ vực thẳm. Phải chỉ cho họ thấy một kẻ thù. Và sau cùng, phải thuyết phục họ rằng chỉ có một lãnh tụ duy nhất mới đủ sức cứu đất nước.
Gần một thế kỷ sau, tại Hoa Kỳ, một nhân vật chính trị khác đang thu hút sự chú ý đặc biệt.
Đó là Stephen Miller, người vừa được Tổng thống Donald Trump bổ nhiệm làm Chánh văn phòng Tòa Bạch Ốc, thay thế bà Susie Wiles, sau thất bại của Đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3 tháng 11 năm 2026.
Miller được biết đến như một trong những kiến trúc sư quan trọng nhất của chính sách nhập cư cứng rắn và chương trình chính trị America First của Tổng thống Trump.
Một số người chỉ trích đã so sánh ông với Goebbels.
Sự so sánh ấy có đúng không? Có phải nước Mỹ đang đi lại con đường của nước Đức những năm 1930? Hay đây chỉ là những lời cường điệu trong một thời đại mà người ta quá dễ dàng gọi đối thủ chính trị của mình là phát xít?
Để trả lời, chúng ta cần trở lại với lịch sử. Bởi vì lịch sử có thể giúp chúng ta nhận ra những dấu hiệu nguy hiểm trước khi quá muộn.
JOSEPH GOEBBELS: NGƯỜI BIẾN LỜI NÓI THÀNH VŨ KHÍ
Joseph Goebbels sinh năm 1897 tại Đức, có học vấn cao, từng nghiên cứu văn học và nhận bằng tiến sĩ năm 1921. Khác với hình ảnh một kẻ cuồng tín thiếu hiểu biết mà người ta thường tưởng tượng, Goebbels là người có khả năng viết lách, diễn thuyết và hiểu biết tường tận về nghệ thuật truyền thông.
Goebbels gia nhập phong trào Quốc xã trong thập niên 1920 và dần trở thành một trong những cộng sự trung thành nhất của Hitler.
Năm 1933, khi Hitler lên nắm quyền, Goebbels được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Tuyên truyền và Khai sáng Quần chúng.
Tên gọi của bộ này nghe có vẻ cao đẹp. Nhưng nhiệm vụ thực sự của nó là đặt đời sống tinh thần của nước Đức dưới sự kiểm soát của chế độ Quốc xã.
Báo chí bị kiểm duyệt. Phát thanh bị kiểm soát. Điện ảnh được huy động để ca tụng Hitler.
Sách của những tác giả bị coi là không phù hợp với tư tưởng Quốc xã bị đốt công khai. Những tiếng nói đối lập bị loại khỏi đời sống văn hóa.
Nhưng thành công nguy hiểm nhất của Goebbels không phải là buộc người dân phải nghe tuyên truyền. Mà là khiến nhiều người dân tự nguyện tin vào tuyên truyền.
Ông ta hiểu một quy luật tâm lý rất đơn giản: Con người không chỉ suy nghĩ bằng lý trí. Con người còn suy nghĩ bằng nỗi sợ, niềm hy vọng, sự tức giận và nhu cầu được thuộc về một cộng đồng.
Nước Đức sau Thế chiến thứ Nhất là một xã hội đầy thương tích. Nhiều người Đức cảm thấy bị sỉ nhục bởi Hòa ước Versailles. Cuộc khủng hoảng kinh tế khiến hàng triệu người thất nghiệp. Nền Cộng hòa Weimar bị xem là yếu đuối, bất lực và chia rẽ.
Hitler và Goebbels đã khai thác những tâm trạng ấy.
Họ không nói với người dân rằng những vấn đề của nước Đức có nhiều nguyên nhân phức tạp. Họ đưa ra những câu trả lời đơn giản. Nước Đức suy yếu vì những kẻ phản bội. Nước Đức đau khổ vì những thế lực thù địch. Và nước Đức sẽ hồi sinh nếu toàn dân đoàn kết dưới quyền một lãnh tụ.
Đặc biệt, bộ máy Quốc xã biến người Do Thái thành đối tượng của một chiến dịch thù hận có hệ thống. Người Do Thái bị mô tả như nguyên nhân của những thất bại kinh tế, chính trị và xã hội. Những lời cáo buộc vô căn cứ được lặp đi lặp lại qua báo chí, phim ảnh, diễn văn và trường học.
Theo thời gian, những lời nói ấy góp phần tạo ra môi trường xã hội trong đó sự kỳ thị, tước quyền, bạo lực và cuối cùng là diệt chủng được dung túng hoặc tiếp tay.
Đây là một bài học kinh hoàng của lịch sử: Khi một xã hội đã quen xem một nhóm người là mối nguy hiểm đối với dân tộc, xã hội ấy có thể dần đánh mất khả năng cảm nhận nỗi đau của chính những con người đó.
Goebbels không chỉ tuyên truyền cho một chính sách. Ông ta tham gia xây dựng cả một thế giới quan. Trong thế giới quan ấy, lãnh tụ luôn đúng, dân tộc luôn bị đe dọa, và những ai phản đối chế độ đều có thể bị xem là kẻ thù.
Cần nhấn mạnh một sự thật lịch sử: Goebbels không đơn thuần là một chuyên gia truyền thông chính trị. Ông ta là lãnh đạo cao cấp của một chế độ độc tài, tích cực kích động chủ nghĩa bài Do Thái, ủng hộ chiến tranh toàn diện và tham gia vào bộ máy tội ác Quốc xã.
STEPHEN MILLER: TỪ MỘT SINH VIÊN BẢO THỦ ĐẾN TRUNG TÂM QUYỀN LỰC TÒA BẠCH ỐC
Stephen Miller sinh năm 1985 tại Santa Monica, California, trong một gia đình người Mỹ gốc Do Thái.
Ngay từ thời trung học, Miller đã nổi tiếng vì những quan điểm bảo thủ và những cuộc tranh luận gay gắt về chủng tộc, nhập cư và văn hóa Mỹ. Tại Đại học Duke, nơi ông tốt nghiệp năm 2007, Miller tiếp tục thể hiện lập trường chính trị cứng rắn. Sau đó, ông đến Washington làm việc cho các nhà lập pháp Cộng hòa, đặc biệt là Thượng nghị sĩ Jeff Sessions của Alabama.
Sessions là một trong những chính trị gia nổi tiếng với chủ trương hạn chế nhập cư.
Trong môi trường ấy, Miller hình thành một quan điểm chính trị nhất quán: nhập cư không chỉ là vấn đề biên giới, việc làm hay an ninh, mà còn liên quan đến bản sắc và tương lai của quốc gia.
Năm 2016, Miller gia nhập chiến dịch tranh cử của Donald Trump và trở thành một trong những người viết diễn văn quan trọng, góp phần xây dựng thông điệp America First — Nước Mỹ trên hết.
Sau khi Trump đắc cử, Miller được đưa vào Tòa Bạch Ốc và trở thành cố vấn cao cấp, tham gia xây dựng chính sách hạn chế nhập cảnh đối với công dân một số quốc gia có đông dân theo Hồi giáo. Millers cũng là một trong những người ủng hộ mạnh mẽ chính sách không khoan nhượng tại biên giới năm 2018, dẫn đến việc hàng nghìn trẻ em bị tách khỏi cha mẹ.
Chính sách này gây ra làn sóng phản đối mạnh mẽ tại Hoa Kỳ và trên thế giới.
Những người ủng hộ cho rằng chính quyền phải thực thi luật nhập cư và ngăn chặn việc vượt biên trái phép. Nhưng những người phản đối đặt câu hỏi: Một quốc gia có quyền bảo vệ biên giới của mình, nhưng quyền ấy có cho phép chính phủ sử dụng nỗi đau của trẻ em như một biện pháp răn đe hay không?
Đó không chỉ là tranh luận pháp lý. Đó còn là câu hỏi đạo đức.
Khi Trump thất cử năm 2020, Miller không rời bỏ phong trào MAGA của ôngTrump mà tiếp tục hoạt động trong giới bảo thủ và thành lập tổ chức America First Legal, sử dụng các vụ kiện để phản đối nhiều chính sách của chính quyền Joe Biden.
Khi Trump trở lại Tòa Bạch Ốc năm 2025, Miller được bổ nhiệm làm Phó Chánh văn phòng phụ trách chính sách, đồng thời giữ vai trò Cố vấn An ninh Nội địa, có ảnh hưởng lớn đến chương trình trục xuất người nhập cư, các biện pháp hạn chế nhập cảnh và nhiều quyết định hành pháp.
Rồi đến ngày 6 tháng 11 năm 2026. Chỉ ba ngày sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, khi Đảng Cộng hòa thất bại và mất quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội, Tổng thống Trump công bố một quyết định nhân sự gây chấn động Washington. Stephen Miller được chọn thay bà Susie Wiles làm Chánh văn phòng Tòa Bạch Ốc, bắt đầu từ ngày 9 tháng 11.
Sự lựa chọn này báo hiệu một đường lối đối đầu mạnh mẽ hơn với Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát.
Tại sao Trump lại chọn Miller?
Câu trả lời nằm ở mối quan hệ chính trị kéo dài hơn một thập niên giữa hai người.
Miller hiểu tư tưởng của Trump, hiểu cách Trump suy nghĩ và biết cách biến những tuyên bố chính trị thành chính sách hành pháp.
Trump đánh giá cao lòng trung thành của Miller.
Nhưng điều khiến Miller đặc biệt đáng chú ý là ông không chỉ viết những lời tuyên truyền. Ông còn tìm cách biến chúng thành hành động của chính phủ. Và đó là nơi quyền lực của ngôn ngữ gặp quyền lực của nhà nước.
BỐN ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG KHIẾN GIỚI PHÊ BÌNH NHẮC ĐẾN GOEBBELS
Điều gì khiến một số người nhìn Stephen Miller và liên tưởng đến Joseph Goebbels?
Thứ nhất: Chính trị dựa trên nỗi sợ hãi
Goebbels từng khai thác nỗi sợ của người Đức trước chủ nghĩa cộng sản, sự suy thoái kinh tế và những kẻ thù mà bộ máy Quốc xã dựng lên. Trong diễn ngôn chính trị của Miller, vấn đề nhập cư thường được mô tả bằng những từ ngữ như xâm lăng, tội phạm, hỗn loạn và nguy cơ đối với sự tồn tại của quốc gia.
Tất nhiên, nhập cư bất hợp pháp là một vấn đề thực sự mà chính phủ Hoa Kỳ có trách nhiệm giải quyết. Một quốc gia có quyền kiểm soát biên giới, quyết định chính sách nhập cư và trục xuất những người không có quyền cư trú, trong khuôn khổ luật pháp. Nhưng điều đáng phân tích là cách vấn đề ấy được trình bày trước công chúng.
Nếu một chính trị gia nói rằng hệ thống nhập cư đang quá tải và cần cải tổ, đó là một lập luận chính sách.
Nếu một chính trị gia nói rằng cả một cộng đồng người nhập cư đang đe dọa sự tồn vong của dân tộc, đó là một thông điệp mang tính huy động cảm xúc mạnh hơn nhiều.
Sự khác biệt nằm ở chỗ một bên mời gọi tranh luận, còn bên kia có thể khiến người nghe cảm thấy họ đang đứng trước một cuộc chiến sinh tử.
Khi con người tin rằng đất nước sắp bị hủy diệt, họ có thể sẵn sàng chấp nhận những biện pháp mà trong hoàn cảnh bình thường họ sẽ phản đối.
Đó là sức mạnh, đồng thời cũng là nguy cơ, của chính trị dựa trên nỗi sợ.
Thứ hai: Tạo dựng hình ảnh kẻ thù
Trong chế độ Quốc xã, Goebbels sử dụng những chiến dịch tuyên truyền nhằm tước bỏ nhân tính của người Do Thái. Đó là một chiến dịch có hệ thống, phục vụ hệ tư tưởng chủng tộc và cuối cùng góp phần vào tội ác diệt chủng.
Đối với Stephen Miller, những lời chỉ trích tập trung vào việc ông sử dụng ngôn ngữ khái quát hóa người nhập cư, đồng thời mô tả một số đối thủ chính trị và định chế tư pháp bằng những thuật ngữ mang tính đối đầu cực đoan.
Hai trường hợp không tương đương về quy mô, mục tiêu hay hậu quả. Nhưng có một cơ chế tâm lý đáng để nghiên cứu trong cả hai trường hợp: sự phân chia xã hội thành một cộng đồng được coi là chính nghĩa và những lực lượng bị mô tả là nguy hiểm.
Khi điều ấy xảy ra, người dân có thể bắt đầu đánh giá một con người không phải bằng hành động cá nhân, mà bằng nhóm mà người ấy thuộc về.
Một người nhập cư có thể bị nhìn trước hết như một mối đe dọa, thay vì một con người có gia đình, hoàn cảnh và quyền được đối xử theo pháp luật.
Một người bất đồng chính kiến có thể bị nhìn như kẻ phản bội, thay vì một công dân có quyền phản đối chính phủ.
Một vị thẩm phán ra phán quyết bất lợi cho tổng thống có thể bị xem là kẻ thù chính trị, thay vì người đang thực hiện chức năng xét xử.
Khi cách nhìn ấy lan rộng, xã hội có nguy cơ đánh mất khả năng phân biệt giữa bất đồng và phản bội, giữa vi phạm pháp luật và bản sắc của một cộng đồng.
Thứ ba: Cá nhân hóa quyền lực
Một trong những thành công lớn nhất của bộ máy Goebbels là xây dựng hình ảnh Hitler như một lãnh tụ gần như không thể sai lầm. Trong hệ thống ấy, lòng trung thành với Hitler dần được đặt cao hơn sự trung thành với các định chế nhà nước.
Đối với Stephen Miller, sự trung thành với Donald Trump là một đặc điểm nổi bật trong sự nghiệp chính trị của ông ta.
Nhưng lòng trung thành với tổng thống có nguy cơ bị đặt cao hơn trách nhiệm đối với Hiến pháp.
Bởi vì trong một nền cộng hòa, tổng thống không phải hiện thân duy nhất của quốc gia. Quốc gia còn có Quốc hội, tòa án, các tiểu bang, báo chí, những tổ chức dân sự và hàng triệu công dân không bỏ phiếu cho tổng thống đương nhiệm.
Một viên chức có thể trung thành với tổng thống, nhưng vẫn có nghĩa vụ từ chối thực hiện một mệnh lệnh trái pháp luật. Đó chính là sự khác biệt căn bản giữa phục vụ một cá nhân và phục vụ một nền cộng hòa.
Thứ tư: Biến ngôn từ thành công cụ thực thi quyền lực
Goebbels nắm bộ máy tuyên truyền của một nhà nước toàn trị.
Miller hoạt động trong một hệ thống dân chủ lập hiến, nơi báo chí độc lập, các cuộc bầu cử, Quốc hội và tòa án vẫn tồn tại.
Sự khác biệt ấy là vô cùng quan trọng.
Tuy nhiên, Miller có một loại ảnh hưởng khác.
Ông ta tham gia xây dựng chính sách, thúc đẩy các cơ quan thực thi và tìm cách vượt qua những trở ngại hành chính để đạt mục tiêu chính trị.
Chẳng hạn, trong vấn đề nhập cư, một thông điệp chính trị về việc trục xuất hàng loạt có thể dẫn đến các chỉ tiêu bắt giữ, những chiến dịch của cơ quan di trú, các quyết định giam giữ và những cuộc tranh tụng trước tòa.
Đến đây, lời nói không còn chỉ là lời nói. Nó có thể ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu con người.
Vì thế, khi đánh giá một nhân vật như Stephen Miller, chúng ta không nên chỉ hỏi ông ta nói những gì. Chúng ta còn phải hỏi những lời nói ấy được chuyển thành chính sách ra sao, được thực hiện bằng phương tiện nào, và những người chịu ảnh hưởng có được bảo vệ đầy đủ bởi luật pháp hay không.
Thứ năm: NHỮNG KHÁC BIỆT KHÔNG THỂ XÓA NHÒA
So sánh Stephen Miller với Joseph Goebbels không có nghĩa là hai người giống nhau về mọi phương diện. Và càng không có nghĩa rằng những chính sách của chính quyền Trump có thể được đồng nhất với cuộc diệt chủng Holocaust.
Goebbels là một trong những lãnh đạo cao cấp của chế độ Đức Quốc xã, một chế độ đã tiêu diệt khoảng sáu triệu người Do Thái và sát hại hàng triệu nạn nhân khác. Ông ta hoạt động trong một nhà nước độc đảng, nơi các tổ chức đối lập bị tiêu diệt, báo chí bị kiểm soát và quyền tự do chính trị bị xóa bỏ.
Stephen Miller là một viên chức chính trị trong hệ thống Hoa Kỳ. Ông ta chưa từng nắm quyền kiểm soát toàn bộ báo chí Mỹ. Ông ta không đứng đầu một nhà nước độc đảng. Và không có cơ sở để quy cho ông trách nhiệm tương đương với những tội ác lịch sử của Goebbels.
Hơn nữa, những quan điểm về kiểm soát biên giới, hạn chế nhập cư hay ưu tiên lợi ích quốc gia không tự động là chủ nghĩa Quốc xã.
Nhiều quốc gia dân chủ trên thế giới có chính sách nhập cư nghiêm ngặt.
Một chính phủ có thể thực thi luật nhập cư cứng rắn mà vẫn tôn trọng quyền con người.
Vấn đề không phải là một chính sách có cứng rắn hay không.
Vấn đề là chính sách ấy có phù hợp với Hiến pháp, có bảo đảm quyền được xét xử công bằng, có tránh kỳ thị tập thể và có chịu sự kiểm soát của những định chế độc lập hay không.
Thứ sáu: NƯỚC ĐỨC NĂM 1933 VÀ NƯỚC MỸ NĂM 2026: BÀI HỌC VỀ SỰ SUY YẾU CỦA DÂN CHỦ
Ngày 30 tháng 1 năm 1933, Adolf Hitler được bổ nhiệm làm Thủ tướng Đức. Ông ta không lên nắm quyền bằng một cuộc đảo chính quân sự mà được bổ nhiệm thông qua những cơ chế chính trị đang tồn tại của nền Cộng hòa Weimar, sau khi Đảng Quốc xã trở thành đảng lớn nhất trong Quốc hội, dù không giành được đa số tuyệt đối.
Chỉ vài tuần sau, vụ cháy tòa nhà Quốc hội Đức trở thành lý do để chính quyền Hitler ban hành những biện pháp khẩn cấp hạn chế các quyền tự do căn bản.
Tháng 3 năm 1933, Đạo luật Trao quyền được thông qua, cho phép chính phủ ban hành luật mà không cần sự chấp thuận thông thường của Quốc hội.
Các đảng đối lập lần lượt bị đàn áp và giải thể. Các nghiệp đoàn độc lập bị tiêu diệt. Báo chí bị đặt dưới sự kiểm soát của nhà nước.
Nền dân chủ Đức không biến mất trong một ngày. Nó bị phá hủy qua một chuỗi quyết định chính trị, trong đó mỗi bước đi lại được biện minh bằng nhu cầu ổn định, an ninh hoặc cứu nguy quốc gia.
Đó là một bài học đáng suy ngẫm.
Bởi vì những người làm suy yếu dân chủ không nhất thiết phải tuyên bố rằng họ chống dân chủ.
Họ có thể nói rằng họ đang bảo vệ dân chủ khỏi những kẻ thù của nó. Họ có thể tuyên bố rằng tình trạng khẩn cấp đòi hỏi những biện pháp đặc biệt. Họ có thể nói rằng các định chế kiểm soát quyền lực đang cản trở ý chí của nhân dân. Và họ có thể yêu cầu công chúng đặt niềm tin vào một nhà lãnh đạo thay vì vào những quy tắc chung.
Nước Mỹ năm 2026 không phải nước Đức năm 1933.
Hoa Kỳ có một bản Hiến pháp lâu đời, một hệ thống liên bang, các tòa án độc lập, truyền thống báo chí tự do và một xã hội dân sự đa dạng.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vừa qua cũng cho thấy cử tri vẫn có khả năng sử dụng lá phiếu để thay đổi cán cân quyền lực.
Nhưng không một nền dân chủ nào được miễn nhiễm vĩnh viễn trước nguy cơ suy yếu.
Các định chế không thể tự bảo vệ mình nếu những người có trách nhiệm điều hành chúng không tôn trọng những giới hạn của quyền lực.
Hiến pháp không chỉ là những dòng chữ trên giấy. Hiến pháp còn là sự cam kết của những người cầm quyền rằng có những điều họ không được phép làm, ngay cả khi họ có đủ quyền lực để làm.
Một tổng thống có thể được hàng chục triệu người bầu. Nhưng sự ủng hộ của cử tri không trao cho tổng thống quyền đứng trên pháp luật.
Một đảng chính trị có thể giành chiến thắng lớn. Nhưng chiến thắng ấy không cho phép đảng đó tước bỏ những quyền căn bản của những người đã bỏ phiếu cho phe đối lập.
Và một chính phủ có thể nhân danh an ninh quốc gia. Nhưng an ninh quốc gia không thể trở thành lý do để xóa bỏ mọi giới hạn pháp lý đối với quyền lực nhà nước.
Đó là những nguyên tắc phân biệt một nền dân chủ lập hiến với một chế độ cai trị chỉ dựa trên ý chí của người lãnh đạo.
Một nền dân chủ không thể tồn tại lâu dài nếu người dân chỉ biết tin tưởng mà không biết chất vấn. Một xã hội tự do cần những con người có khả năng nói rằng: Tôi ủng hộ chính phủ này, nhưng tôi không đồng ý với hành động ấy. Tôi bỏ phiếu cho tổng thống này, nhưng tôi không chấp nhận việc ông vi phạm Hiến pháp. Tôi yêu đất nước mình, nhưng chính vì yêu đất nước mà tôi phải phản đối những điều có thể làm tổn hại đến những giá trị căn bản của nó.
Đó không phải là phản bội. Đó là trách nhiệm công dân.
Nếu bất kỳ chính quyền nào sử dụng ngôn ngữ về sự tồn vong quốc gia để biện minh cho việc vượt qua các giới hạn pháp lý, thì các định chế dân chủ có trách nhiệm phải kiểm soát quyền lực ấy.
Điều này đúng với Stephen Miller. Đúng với Donald Trump. Và cũng đúng với bất kỳ tổng thống hay đảng phái nào khác.
Không có ngoại lệ vì lòng trung thành chính trị.
Không có ngoại lệ vì sự nổi tiếng của một lãnh tụ.
Và cũng không có ngoại lệ khi một chính phủ tin rằng mục tiêu của mình là chính nghĩa.
Lịch sử không đòi hỏi chúng ta phải chờ đến khi một thảm họa xảy ra rồi mới được phép nhận ra những dấu hiệu cảnh báo. Chúng ta học lịch sử chính là để không phải trả giá bằng những bài học đau đớn tương tự.
Và có lẽ bài học lớn nhất từ nước Đức những năm 1930 không chỉ là sự nguy hiểm của một nhà độc tài. Mà còn là sự nguy hiểm của một xã hội dần đánh mất khả năng phân biệt giữa lòng yêu nước và sự phục tùng. Giữa an ninh quốc gia và nỗi sợ hãi bị khai thác. Giữa lòng trung thành với một nhà lãnh đạo và trách nhiệm đối với những nguyên tắc cao hơn nhà lãnh đạo ấy. Giữa sự thật và những điều chúng ta muốn tin là sự thật.
Một nền dân chủ không chỉ chết khi xe tăng tiến vào thủ đô. Một nền dân chủ còn có thể suy yếu khi người dân quen dần với việc quyền lực không bị chất vấn.
Khi những người bất đồng bị xem là kẻ thù. Khi báo chí sợ nói sự thật. Khi tòa án bị gây áp lực vì những phán quyết không làm hài lòng chính phủ. Và khi công dân không còn tin rằng mình có quyền nói không với những người đang cầm quyền.
Trong những năm tháng đen tối nhất của thế kỷ XX, nhân loại đã phải trả một cái giá khủng khiếp để hiểu rằng sự phục tùng mù quáng không phải là một đức tính. Và quyền lực không được kiểm soát có thể trở thành một thảm họa.
Ngày nay, khi nhìn nước Mỹ, chúng ta không cần phải tuyên bố rằng lịch sử đang tái diễn. Chúng ta chỉ cần đặt một câu hỏi: Liệu những người nắm quyền có sẵn sàng chấp nhận những giới hạn của quyền lực hay không?
Bởi vì thước đo cuối cùng của một nền dân chủ không phải là một nhà lãnh đạo có thể làm được bao nhiêu điều khi nắm quyền. Mà là có những điều gì nhà lãnh đạo ấy không được phép làm, dù ông ta có muốn. Và thước đo lòng yêu nước của một công dân không phải là người ấy có thể ca tụng lãnh tụ đến mức nào. Mà là người ấy có đủ can đảm bảo vệ những nguyên tắc của đất nước, ngay cả khi những nguyên tắc ấy đòi hỏi phải phản đối chính lãnh tụ mà mình từng ủng hộ hay không.
Joseph Goebbels đã chết cùng với sự sụp đổ của chế độ Quốc xã năm 1945.
Stephen Miller đang bước vào một trong những chức vụ quyền lực nhất tại Tòa Bạch Ốc năm 2026.
Giữa hai con người ấy là hơn tám thập niên lịch sử.
Tám thập niên của chiến tranh, hòa bình, tiến bộ khoa học, những cuộc đấu tranh cho nhân quyền và những nỗ lực xây dựng các định chế dân chủ.
Nhưng có một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị: Khi quyền lực yêu cầu chúng ta ngừng suy nghĩ, ngừng chất vấn và ngừng cảm thông với những con người khác, liệu chúng ta có đủ can đảm để nói KHÔNG?
Bởi vì cuối cùng, lịch sử không chỉ được quyết định bởi những người nắm quyền. Lịch sử còn được quyết định bởi những người bình thường — những người lựa chọn im lặng, những người lựa chọn phục tùng, và những người lựa chọn đứng lên bảo vệ lương tri.
Xin được kết thúc bài viết bằng một suy ngẫm: Một dân tộc có thể đánh mất tự do khi quyền lực trở nên quá mạnh. Nhưng tự do cũng có thể mất đi khi lương tri của con người trở nên quá yếu.
Và đó chính là lý do chúng ta cần nhớ lại lịch sử.
“Lịch sử là ngọn đèn soi đường, nhưng chính lương tri con người mới quyết định chúng ta sẽ bước về phía ánh sáng hay bóng tối.”
Đinh Quang Anh Thái
Không có nhận xét nào