Tác giả: Hoàng Trường
Khởi đăng: November 8, 2026
Chuyến thăm Nhật của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ 8 – 11/11/2026 đặt quan hệ hai nước trước một phép thử vượt khỏi những lễ nghi và các hợp đồng đầu tư. Hà Nội muốn thêm vốn, công nghệ và cơ hội phát triển. Tokyo muốn một đối tác có khả năng cùng củng cố an ninh kinh tế và trật tự khu vực. Hai mong muốn ấy có thể bổ trợ nhau, nhưng khoảng cách giữa tiếp nhận lợi ích và chia sẻ trách nhiệm chiến lược vẫn cần được lấp đầy.
Trước hết, cần đặt đúng cột mốc lịch sử. Nhật Bản trở thành Đối tác chiến lược toàn diện (CSP) của Việt Nam ngày 27/11/2023; năm 2014 chỉ là mốc Đối tác chiến lược sâu rộng. Nhật cũng không phải thành viên G7 đầu tiên đạt cấp quan hệ toàn diện này: Mỹ đã nâng cấp quan hệ CSP với Việt Nam ngày 10/9/2023. Giá trị đặc biệt của Tokyo nằm ở chiều sâu hợp tác tích lũy và khả năng đồng hành lâu dài, không nhất thiết phải dựa vào một thứ hạng ngoại giao không chuẩn xác. (1), (2)
Chính chiều sâu ấy làm nổi bật câu hỏi của chuyến đi: sau khi đã có lòng tin và khuôn khổ cao nhất, hai nước sẽ cùng làm được gì mà trước đây chưa làm được? Một quan hệ mang tên “chiến lược toàn diện” không thể chỉ được chứng minh bằng sự gia tăng số lượng lĩnh vực hợp tác.
1. Giữ kín tiếng, hưởng lợi lớn? (Low profile, high profit?)
Ngày 2/5/2026, Thủ tướng Sanae Takaichi chọn Hà Nội để công bố chiến lược “Ấn Thái Dương tư do và rộng mở” (FOIP), phiên bản cập nhật, kế thừa tầm nhìn Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương do Shinzo Abe đề xướng. Ba ưu tiên được nêu gồm hạ tầng kinh tế thời AI và dữ liệu, đồng sáng tạo cơ hội tăng trưởng, cùng hợp tác an ninh khu vực. Việc lựa chọn địa điểm ấy có thể được đọc như một tín hiệu về vị trí Tokyo dành cho Việt Nam trong chính sách khu vực của mình. (3)
Tuy nhiên, gọi đây đơn thuần là một kế hoạch huy động Việt Nam vào “mạng lưới” của Mỹ và phương Tây, vô hình trung sẽ bỏ qua động lực rất riêng của Nhật. Trong phân tích công bố tại Viện Các vấn đề quốc tế Nhật Bản tháng 5/2026, Mie Oba lưu ý Tokyo đang mở rộng hệ thống đối tác trong bối cảnh bất định về vai trò bảo đảm trật tự quốc tế của Mỹ. Liên minh Mỹ–Nhật vẫn là nền tảng, nhưng Nhật đồng thời tìm cách tăng khả năng ứng phó thông qua nhiều mạng lưới kinh tế và an ninh hơn. (4)
Nhìn từ đây, sự kiên nhẫn của Tokyo đối với Hà Nội có một logic rõ ràng. Nhật không nhất thiết cần Việt Nam trở thành đồng minh; điều có giá trị là một Việt Nam đủ năng lực tự quyết, đủ sức chống chịu và đủ nhất quán để hợp tác bảo vệ những điều kiện chung của ổn định. Cam kết trong FOIP (phiên bản mới), vì vậy không thể chỉ hiểu như một tuyên bố đứng về phe nào. Nó còn thể hiện ở khả năng thực thi dự án, bảo vệ quy tắc thương mại, nâng năng lực hàng hải và phối hợp khi những nguyên tắc đã cùng nhau thừa nhận bị thách thức.
Đó cũng là chỗ cách tiếp cận “low profile, high profit” – giữ mức thể hiện thấp để tối đa hóa lợi ích – cần được xem xét. Hạn chế những tuyên bố dễ gây đối đầu có thể là lựa chọn khôn ngoan cho cả Hà Nội lẫn Tokyo. Nhưng nếu sự dè dặt kéo dài tới mức đối tác khó biết Hà Nội sẽ hành động thế nào, lợi thế linh hoạt ấy có thể chuyển thành sự thiếu chắc chắn trong bang giao. Vấn đề không phải Việt Nam nhắc đến FOIP bao nhiêu lần, mà là sau những lời tán thành, Việt Nam sẵn sàng đóng góp những gì?
Không nên vì thế kết luận Việt Nam hoàn toàn đứng ngoài hợp tác an ninh. Trong bài viết tháng 7/2026, chuyên gia Shoji Tomotaka ghi nhận các bước hợp tác, đồng thời nhận xét tiến triển cụ thể còn khiêm tốn, nhất là khi so với hợp tác trang bị quốc phòng Nhật–Philippines. Nhận xét này giúp xác định đúng khoảng cách: đã có chuyển động, nhưng mức độ thực chất chưa tương xứng với toàn bộ tiềm năng của quan hệ. (8)
Toshiro Nishizawa, trên The Diplomat ngày 5/11, chỉ ra rằng những toan tính của mỗi nước bổ trợ nhau nhưng không đồng nhất. Nhật coi trọng an ninh kinh tế và đa dạng hóa chuỗi cung ứng; Việt Nam chú trọng độc lập, tự chủ và mở rộng lựa chọn đối ngoại. Từ nhận định ấy, có thể thấy đòi hỏi quan trọng nhất là tạo ra cơ chế để khác biệt ưu tiên không biến thành trở ngại thực thi. Đất hiếm, chẳng hạn, chỉ trở thành nguồn lực chiến lược khi đi cùng năng lực chế biến, công nghệ và các ngành sử dụng trong nước. Trữ lượng dưới lòng đất chưa tự tạo ra quyền tự chủ. (7)
Bởi vậy, “high profit” cũng phải được hiểu lại. Lợi ích cao nhất đối với Việt Nam không thể chỉ là thêm vốn đăng ký hay thêm người được đưa sang làm việc. Nó phải bao gồm khả năng doanh nghiệp Việt học được công nghệ, người lao động nâng được kỹ năng và bộ máy công quyền thực hiện được cam kết. Một cơ hội bên ngoài chỉ trở thành nội lực khi có những thiết chế trong nước đủ sức tiếp nhận và chuyển hóa nó.
2. Lao động Việt tại Nhật: Phép thử lòng tin?
Trong khi hai chính phủ tìm cách nâng quan hệ, vấn đề lao động đang đặt ra một thử thách khác. Bản tin BBC Tiếng Việt thuật lại việc Thượng nghị sĩ Haruo Kitamura thuộc Đảng Bảo thủ Nhật Bản nêu khả năng tạm dừng tiếp nhận lao động Việt Nam, vì lo ngại an ninh trật tự. Cần phân biệt đây là tiếng nói của một nghị sĩ, chứ chưa phải là quyết định của chính phủ Nhật. Tuy nhiên, sự xuất hiện của đề xuất ấy cho thấy hợp tác nhân lực có thể trở thành chủ đề gây tranh cãi chính trị trong thời gian tới. (5)
Đây là tín hiệu Hà Nội không thể chỉ xử lý chỉ bằng lời khẳng định cộng đồng là “cầu nối hữu nghị”. Những kẻ vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm cá nhân; đồng thời, tỷ trọng trong số người bị bắt giữ không tự chứng minh xác suất phạm tội của cả một cộng đồng. Muốn so sánh nghiêm túc còn phải xét cơ cấu tuổi, giới, tư cách cư trú và cách phân loại thống kê. Chính truyền thông quốc tế cũng dẫn sự thừa nhận của ông Kitamura rằng nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng tới chênh lệch và phần lớn người Việt vẫn tuân thủ pháp luật. (5)
Dẫu vậy, bảo vệ cộng đồng không có nghĩa là né tránh những bất cập trong tổ chức đưa người đi làm việc ở nước ngoài. Chất lượng tuyển chọn, đào tạo ngôn ngữ, giám sát môi giới, hỗ trợ pháp lý và điều kiện làm việc phải trở thành nội dung hợp tác thực chất. Nếu chỉ nhìn lao động như nguồn ngoại tệ và chỉ tiêu xuất khẩu, nhà nước sẽ bỏ qua những chi phí xã hội có thể quay lại làm tổn thương quan hệ đối ngoại.
Theo BBC, dẫn Japan Times, hai bên đang xem xét một thỏa thuận trao đổi thông tin về công dân bị bắt giữ hoặc tạm giam. Hai bên dự kiến bàn kế hoạch này ngày 9/11. Tại thời điểm bài viết ngày 8/11, đó vẫn là dự kiến. Một cơ chế như vậy cần được đánh giá cả về hiệu quả phối hợp lẫn bảo đảm quyền của người liên quan. Hợp tác lãnh sự phải giúp bảo vệ công dân và xử lý vi phạm đúng pháp luật, thay vì biến quốc tịch thành dấu hiệu nghi ngờ. (5)
Sức ép nhập cư cũng có thể trở thành vấn đề liên quan đến quyền lao động. Trước chuyến thăm, Human Rights Watch kêu gọi bà Takaichi nêu việc Việt Nam chưa thực hiện những cam kết cải cách và quyền lao động theo Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), đặc biệt quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể. Đây là yêu cầu của một tổ chức nhân quyền, chưa phải điều kiện đàm phán đã được chính phủ Nhật công bố. Nhưng nó đặt Tokyo trước một câu hỏi khó: Nhật sẽ bảo vệ tính nhất quán của những nguyên tắc mình đề cao tới đâu khi lợi ích chiến lược lại thúc đẩy quan hệ với Hà Nội? (6)
Đối với Việt Nam, hai sức ép ấy cùng chỉ về chất lượng thể chế. Người lao động cần được bảo vệ trong nước để có nền tảng bảo vệ mình ở nước ngoài; đối tác cần tin rằng những nghĩa vụ đã nhận sẽ được thực hiện. Một quan hệ chiến lược có thể tiến nhanh nhờ quyết định cấp cao, nhưng độ bền của nó còn phụ thuộc vào sự chấp nhận của xã hội. Lòng tin giữa lãnh đạo không thay thế được lòng tin của người sử dụng lao động, cộng đồng địa phương và những bên trực tiếp tham gia hợp tác.
3. Sức ép Trung Quốc: Lực đẩy hay phanh hãm??
Liệu mâu thuẫn Việt–Trung có làm nhẹ các khác biệt nói trên? Sức ép của Trung Quốc trên Biển Đông và nhu cầu giảm lệ thuộc vào Bắc Kinh liệu có tạo thêm động lực để Việt Nam “xích gần hơn” tới Nhật Bản? Ngược lại, Tokyo có lợi ích gì khi những quốc gia ven Biển Đông đủ sức duy trì quyền và năng lực lựa chọn của mình? Những điểm hội tụ ấy giúp giải thích vì sao vấn đề an ninh ngày càng có trọng lượng bên cạnh hợp tác kinh tế trong quan hệ hai nước.
Nhưng Trung Quốc tạo lực kéo theo cả hai hướng. Những lo ngại về Bắc Kinh khuyến khích Hà Nội mở rộng hợp tác với Tokyo; quan hệ kinh tế và tính nhạy cảm của môi trường láng giềng đồng thời khiến Hà Nội cân nhắc giới hạn của sự hợp tác ấy. Mức đe dọa lớn hơn có thể dẫn tới phối hợp sâu hơn, cũng có thể khiến Việt Nam dè dặt hơn nếu đánh giá chi phí phản ứng là quá cao. Vì vậy, Trung Quốc chỉ là chất xúc tác có điều kiện, chứ không phải bảo đảm hoàn toàn cho sự hội tụ chiến lược.
Một nghiên cứu của Viện Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) tháng 8/2026 bàn về phản ứng của Trung Quốc đối với quan hệ an ninh Nhật–Việt và Nhật–Philippines, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của nội dung hợp tác: phản ứng có thể khác nhau khi hợp tác thiên về an ninh phi truyền thống hoặc chuyển sang năng lực tác chiến. Điều đó gợi ra không gian để hai nước Việt, Nhật tiến từng bước, lựa chọn lĩnh vực thiết thực và quản lý rủi ro, thay vì chỉ đứng trước hai phương án “liên kết” hoặc “đứng ngoài”. (9)
Dẫu áp lực Trung Quốc tăng tới đâu, nó cũng không thể tự cải thiện được môi trường pháp lý thiếu nhất quán, nâng kỹ năng người lao động hay biến dự án công nghệ thành năng lực sản xuất trong nước. Nếu mọi thiếu hụt nội tại đều được giải thích bằng nhu cầu giữ cân bằng bên ngoài, tự chủ chiến lược sẽ trở thành lý do trì hoãn chính những cải cách cần thiết để đạt được tự chủ.
Phép thử đối với chuyến công du của Tô Lâm lần này, vì thế nằm ở những kết quả có thể kiểm chứng: dự án nào được thực hiện, năng lực nào được chuyển giao, quyền lợi nào của người lao động được bảo đảm và hình thức phối hợp nào giúp duy trì trật tự biển. Việt Nam có quyền thận trọng về mức độ gắn kết chiến lược. Nhưng quyền lựa chọn ấy sẽ có giá trị hơn khi đi cùng khả năng thực hiện những cam kết đã chọn.
Tokyo có thể tiếp tục kiên nhẫn. Hà Nội cũng có thể tiếp tục giữ cách thể hiện dè dặt. Điều không nên kéo dài là khoảng cách giữa danh nghĩa đối tác và năng lực cùng hành động. Muốn thu được lợi ích cao và bền vững từ quan hệ với Nhật, Việt Nam phải đầu tư vào chính khả năng trở thành một đối tác đáng tin cậy của mình.
Hoàng Trường
——————–
Tài liệu tham khảo:
(1) Bộ Ngoại giao Nhật Bản, hội nghị cấp cao Việt–Nhật, 27/11/2023: https://www.mofa.go.jp/s_sa/sea1/vn/pageite_000001_00002.html
(2) Tuyên bố chung nâng cấp quan hệ Việt–Mỹ ngày 10/9/2023, bản đăng trên Cổng thông tin Chính phủ: https://en.baochinhphu.vn/joint-leaders-statement-on-elevating-viet-nam-us-ties-to-comprehensive-strategic-partnership-111230911175640158.htm
(3) Bộ Ngoại giao Nhật Bản, “The Updated Free and Open Indo-Pacific”, 02/05/2026: https://www.mofa.go.jp/policy/pageite_000001_01612.html
(4) Mie Oba, JIIA, “Japan’s Pragmatic Risk-Hedging in an Age of Strategic Uncertainty”, 20/05/2026: https://www.jiia.or.jp/eng/report/2026/05/20260520.html
(5) BBC Tiếng Việt, “Ông Tô Lâm đi Nhật Bản: bàn về lao động Việt Nam và gì nữa?” https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cm9dz707dgzlo
(6) Human Rights Watch, “Japan: Raise Rights With Vietnam’s Leader”, 03/11/2026: https://www.hrw.org/news/2026/11/03/japan-raise-rights-with-vietnams-leader
(7) Toshiro Nishizawa, The Diplomat, “The Next Phase of Japan-Vietnam Relations”, 05/11/2026: https://thediplomat.com/2026/11/the-next-phase-of-japan-vietnam-relations/
(8) Shoji Tomotaka, The Diplomat, “Where Do Japan and Vietnam Stand?”, 02/07/2026: https://thediplomat.com/2026/07/where-do-japan-and-vietnam-stand/
(9) Ian Seow Cheng Wei và Wong Sook Wei, RSIS, “Same Partner, Different Responses: Why China Responds Differently to Japan’s Security Ties with Vietnam and the Philippines”, 21/08/2026: https://rsis.edu.sg/rsis-publication/idss/ip26096-same-partner-different-responses-why-china-responds-differently-to-japans-security-ties-with-vietnam-and-the-philippines/
Không có nhận xét nào