Ts. Phạm Đình Bá
11/12/2025
Những tháng gần đây, dữ liệu từ ba liệu pháp gien đã được tiết lộ rộng rãi bởi đài BBC, có vẻ như đang chỉ ra một bước đột phá lớn và một “chương mới” cho y học: từ chữa một dạng bạch cầu cấp, đến làm chậm bệnh Huntington và hy vọng chặn đứng sa sút trí tuệ ở trẻ mắc Hunter syndrome.
Cô bé Alyssa và “thuốc sống” chống ung thư máu
Ba năm trước, Alyssa – một thiếu nữ 13 tuổi ở Anh – được chẩn đoán mắc một dạng bạch cầu cấp dòng T cực kỳ hung hãn, gần như vô phương cứu chữa với các phương pháp thường dùng. Em đã trải qua hóa trị, hai lần ghép tủy xương, vô số thủ thuật đến mức mỗi lần điều trị em xâu thêm một hạt cườm vào dây, tạo thành một chuỗi dài tượng trưng cho hành trình chống bệnh của mình.[1]
Khi mọi cách gần như bế tắc, các bác sĩ ở Bệnh viện Great Ormond Street và Đại học University College London đề nghị một hướng hoàn toàn mới: “tái lập trình” tế bào miễn dịch của người hiến tặng bằng kỹ thuật chỉnh sửa gien cực kỳ tinh vi, gọi là base editing. Họ lấy tế bào bạch cầu T khỏe mạnh của người hiến, chỉnh sửa vài “chữ cái” trong ADN để: làm chúng không bị hóa trị phá hủy, không tấn công cơ thể Alyssa, và biết nhận diện – tiêu diệt chính tế bào ung thư T của em.
Những “tế bào được lập trình lại” này sau đó được truyền vào cơ thể Alyssa như một “thuốc sống” thông minh, rồi em tiếp tục ghép tủy để xây lại hệ miễn dịch. Kết quả: tế bào ung thư biến mất, Alyssa rơi vào tình trạng “lui bệnh sâu”, và đến nay – khoảng ba năm sau – em vẫn không còn dấu hiệu bạch cầu, quay lại trường, ôn thi A-level và mơ ước sau này sẽ thành nhà nghiên cứu ung thư máu để giúp những bệnh nhân khác.
Trong thử nghiệm lâm sàng, 11 bệnh nhân mắc cùng loại bạch cầu cấp rất khó chữa đã được điều trị tương tự; khoảng hai phần ba vào lui bệnh sâu, gần 70% còn sống không bệnh sau thời gian theo dõi, mức kết quả được giới chuyên môn đánh giá là “ấn tượng” với một bệnh thường xem là vô vọng. Tuy vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và chỉ áp dụng cho một nhóm bệnh nhân rất đặc biệt, câu chuyện của Alyssa cho thấy sức mạnh của việc viết lại vài “chữ cái” trong cuốn sách hướng dẫn mang tên ADN để tạo ra một loại thuốc mới – là chính tế bào của con người.
Bệnh Huntington: làm chậm lại chiếc đồng hồ định mệnh
Nếu bạch cầu cấp của Alyssa là “cơn bão” xảy ra bất ngờ, thì Huntington là chiếc đồng hồ đếm ngược đã được lập trình từ khi sinh ra. Đây là bệnh di truyền: chỉ cần một trong hai bố mẹ mang gien lỗi, con có 50% nguy cơ thừa hưởng, và nếu mang, gần như chắc chắn sẽ phát bệnh trong đời. Triệu chứng thường xuất hiện ở tuổi 30–40: cử động giật giật không kiểm soát, trí nhớ giảm, tính cách thay đổi, và đa số bệnh nhân mất trong vòng khoảng 20 năm sau khi khởi phát. [2]
Nguyên nhân là một đoạn ADN bị lỗi trong gien Huntington, khiến cơ thể sản xuất ra một phiên bản “độc” của protein Huntington, dần dần phá hủy tế bào thần kinh. Trong nhiều thập kỷ, y học chỉ có thể điều trị triệu chứng; chưa từng có thuốc nào chứng minh được là làm chậm tiến trình bệnh. Đối với nhiều gia đình, kết quả xét nghiệm dương tính với gien Huntington giống như một bản án treo lơ lửng trên đầu con cái họ.
Năm 2025, một thử nghiệm quốc tế sử dụng liệu pháp gien (thuốc AMT-130, do công ty uniQure phát triển) đã lần đầu tiên cho thấy có thể “vặn chậm” chiếc đồng hồ này. Liệu pháp này dùng một loại virus đã được “làm hiền” để mang một đoạn vật chất di truyền vào sâu trong các vùng não quan trọng, thông qua ca phẫu thuật não kéo dài 12–18 giờ, có dẫn đường bằng MRI thời gian thực. Khi vào được tế bào thần kinh, đoạn gien mới khiến tế bào tạo ra các phân tử microRNA có nhiệm vụ “tắt tiếng” hướng dẫn sản xuất protein Huntington độc, từ đó giảm lượng chất độc này trong não.
Trong nghiên cứu giai đoạn I/II, ở nhóm được liều cao, tốc độ tiến triển lâm sàng của bệnh được ước tính giảm tới khoảng 75% trong vòng ba năm – một mức mà người đứng đầu nghiên cứu mô tả là “ngoài mong đợi”. Đây không phải là “chữa khỏi”: bệnh nhân vẫn có triệu chứng và cần theo dõi lâu dài; số người tham gia còn ít, kết quả cần được kiểm chứng thêm. Tuy vậy, đối với cộng đồng Huntington, việc lần đầu có bằng chứng rằng thuốc có thể thực sự làm chậm bệnh được xem như “cú domino đầu tiên” – mở ra hy vọng rằng, nếu can thiệp sớm hơn nữa (khi người mang gien chưa có triệu chứng), có thể trì hoãn rất xa, thậm chí ngăn được ngày phát bệnh.
Cậu bé Ollie ở Manchester và Hunter syndrome
Hunter syndrome lại kể một câu chuyện khác: đó là bệnh rất hiếm, chủ yếu ảnh hưởng bé trai, do cơ thể thiếu một loại enzyme cần để phá vỡ một số chất đường phức tạp trong tế bào. Khi enzyme này vắng mặt vì gien bị lỗi, các chất thải tích tụ ở nhiều cơ quan, làm trẻ chậm phát triển, biến dạng xương khớp, tổn thương tim, phổi, và đặc biệt là gây suy giảm nhận thức dần giống như một dạng sa sút trí tuệ nặng ở trẻ em. [3]
Tại Bệnh viện Nhi Hoàng gia Manchester, các bác sĩ và nhà khoa học đã phát triển một liệu pháp gien mới trong suốt 10 năm, rồi bắt đầu thử nghiệm trên bệnh nhi, trong đó có cậu bé Ollie Chu, được điều trị đầu năm 2025. Họ lấy tế bào gốc tạo máu của chính cậu bé ra khỏi cơ thể, dùng kỹ thuật thêm một bản sao gien bình thường vào, nhưng kèm một “thẻ đánh dấu” đặc biệt giúp enzyme mới sản xuất có thể băng qua hàng rào máu–não – vốn là lớp “biên giới” rất khó vượt qua đối với thuốc thông thường.
Sau khi được chỉnh sửa, các tế bào gốc này được truyền trở lại; từ đó chúng sinh ra các tế bào máu mới mang gien sửa, liên tục tạo enzyme khỏe mạnh, vừa giúp xử lý chất thải trong cơ thể, vừa đưa được enzyme lên não để ngăn quá trình thoái hóa thần kinh. Các bác sĩ chia sẻ rằng tiến bộ lâm sàng ban đầu của Ollie khiến họ “kinh ngạc”, và nếu theo dõi dài hạn cho thấy trẻ được bảo vệ khỏi suy giảm nhận thức, đây có thể trở thành mô hình cho nhiều bệnh di truyền hiếm khác.
Gia đình Ollie nói rằng, với họ, quan trọng không chỉ là cứu con trai mình, mà còn là hy vọng sau này liệu pháp sẽ đến được với trẻ em ở mọi nơi trên thế giới – bao gồm cả những nước đang phát triển, nơi chẩn đoán và điều trị bệnh hiếm còn nhiều hạn chế. Câu chuyện ở Manchester vì vậy không chỉ là chuyện của một thành phố, mà là bước thử xem liệu y học có thể dùng chính tế bào của mỗi đứa trẻ, chỉnh sửa lại “lỗi chính tả” trong gien để thay đổi cả quỹ đạo cuộc đời chúng hay không.
Những điểm chung và ý nghĩa cho bạn
Ba câu chuyện trên – Alyssa với bạch cầu cấp, người bệnh Huntington, và Ollie với Hunter syndrome – tuy khác bệnh, nhưng có một sợi chỉ đỏ: thay vì chỉ “chữa cháy” triệu chứng, y học đang học cách đi thẳng vào gốc rễ là gien lỗi. Mỗi liệu pháp đều rất phức tạp, đắt tiền, đang trong giai đoạn nghiên cứu, và chưa thể áp dụng đại trà; kèm theo đó là những câu hỏi đạo đức, công bằng trong tiếp cận, và yêu cầu hệ thống y tế rất hiện đại.
Nhưng đối với cộng đồng người bệnh trên toàn cầu – trong đó có người Việt Nam ở trong và ngoài nước – các kết quả ban đầu này cho thấy bệnh “hiếm”, bệnh “di truyền”, hay bệnh “vô phương cứu chữa” không còn là những bản án tuyệt đối. Trong tương lai, khi công nghệ rẻ hơn và lan rộng, nhiều gia đình Việt có con mắc bệnh máu, bệnh thần kinh di truyền hay bệnh hiếm có thể hy vọng đến ngày con mình không chỉ sống sót, mà còn có thể đến trường, đi làm, và kể lại câu chuyện của chính mình như Alyssa và Ollie hôm nay.
Nguồn:
Không có nhận xét nào